Bizge qarttar úıi qajet pe?

Qart dese, árkimniń kóz aldyna óz shańyraǵyna qut-bereke kirgizip otyrǵan aq jaýlyqty áje men aq saqaldy qarııa eles­teri anyq. Tileýi­mizdi tilep, ba­la­­­­lary men nemere­leriniń qy­­zy­­­­ǵyn kórip, ortamyzda aman-esen otyra berse eken deı­miz. О́ki­nish­ke qaraı, perzent ataýly­n­yń bári ata-anasyn, ata-áje­­­lerin alaqandarynda aıalap otyr­­ǵan joq. Tún uıqysyn tórt bó­lip, mahabbatyn, jan shýa­­ǵyn aıama­ǵan ata-anasyna qatygez­­dik­pen qa­raıtyn adamdar kóbeıip keledi.

Búgingi tańda elimizde qart­tarǵa arnalǵan júzge jýyq mekeme tir­kelgen. Al olardy pana etip otyrǵan adamdar sany 35 myńnan asyp túsedi. Olardyń basym bóligi qazaqtar. Osy oraıda «mıllıondaǵan bıýdjet qarjysyn qajet etetin qarttar úıi kerek pe?» degen saýal týyndaıdy. Joǵarydaǵy jantúrshigerlik statıs­tıkany negizge ala otyryp, ókinish­ke qaraı, «kerek bolyp tur» deýge májbúrmiz. Jalpy, qazaq qanynda bul sumdyq buryn-sońdy bolmaǵan. Biraq ár adam­nyń taǵdyry árqıly. Son­dyqtan osyndaı úılerdi pana etip jatqandardyń jan dúnıe­sine úńilip, júrek dúrsi­line qulaq túre júrý qaı-qaısy­myz­ǵa da artyqtyq etpeıtini anyq. О́ıtkeni halqymyzdyń «Jas kúnimde beınet ber, qartaıǵanda zeınet ber» deıtin maqaly jaı­dan-jaı aıtylmasa kerek.

«Qarttar úıi» dep atalatyn áleý­mettik medısınalyq me­ke­meler Aqmola oblysyn­da da barshylyq. Munda tirshi­lik etip jatqan qarııa­lar­dyń bar­­lyǵy múlde jalǵyz­basty jan­­dar emes. Keı­bireýi­niń balalary el tanıtyn aýqatty adamdar. Olar­dyń tarapynan «Bizge kónbeıdi, amal­syzdan alyp keldik. Baryp, hal-jaǵ­daıyn bilip turamyz» degendeı ýáj aıtylatyn kórinedi. Biraq bar­lyǵy ondaı emestigi de jasyryn emes. Sońǵy jyldary jekemenshik qarttar úıleri paıda bola bastady. Solardyń birinde KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, ataqty geolog ta bar...

Osy oraıda, qarttar úıiniń paıdaly jáne paıdasyz jaq­taryn saralap kórgenimiz jón. Týǵan balalary men ne­me­re­leri ata-ájelerimizdi qadir­le­meı, qarttar úıine tapsyryp, ómir­lerin saǵynysh pen muń-na­la­ǵa toltyryp jatqany jat qy­lyq, árıne. Bir mezet bolsyn bala­lary­nyń júzin kórip, maý­qyn basý úshin qushaǵyna alýdy ańsaǵan qarttardy kórgen kezde eljiremeıtin júrek qal­maıdy.

Biraq bul mekemelerdiń esi­gine qarııa­lardy qatal ómir taǵ­dyry aı­dap keletin jaǵdaılar da az emes. Zeınet­aqysy dári-dár­mekke de jetpeıtin qarttar úshin atalǵan úılerde barlyq qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Jasy ulǵaı­ǵan shaqta tórt qabyrǵaǵa qama­lyp, bulyńǵyr terezege úmitsiz telmi­rip otyrýdyń qanshalyqty qıyn­dy­ǵyn túısiný qıyn emes. Jalǵyzdyqtan japa shegip, zerigip otyrǵansha, basqa qarttarmen aralasyp, solarmen birge kóńil kóterýge de bolady. Isher as, jatar tósegi de daıyn. Densaýlyqtaryn medbıkeler men dárigerler qadaǵalap turady. Bul da olar úshin kómek.

Bizdiń oıymyzsha, osynyń bári ult tárbıesine tirelip tur. О́z­­ge­­den úlgi alatyn búgin­gi ur­paq sa­na­syna «úlkenge – qurmet, kishi­ge – izet» uǵymdaryn, adam­ger­­shi­lik sezimderin uıalatý kerek. Bizge tárbıe berip, bú­ginge d­e­ıin jetkizgen ata-anamyzdy, ata-áje­­lerimizdi qurmettep, ala­qan­y­­myzǵa salyp, jan jylýy­myz­dy molynan syılaýymyz qajet.

Bul máseleler únemi aıtylyp jatatyny qoǵamdy tolǵan­dyra­tyny anyq. Bulaı bolatyn sebepteri jetki­li­kti. Máselen, qarııalardy qarttar úıine barýǵa jeteleıtin jaǵdaılar­dyń taǵy biri – jastar tarapynan qur­met­tiń azdyǵy. Qazirgi jahan­daný kezinde tárbıeniń tut­qa­sy álsirep qalǵany málim. Buqara­lyq aqparat quraldary, elek­trondy jeliler, aıfondaǵy ar­pa­lys bolmysymyzǵa jat áre­­­ket­t­erdi toqtaýsyz taratyp jatyr. Balquraqtaı jas­ós­pirim muny talǵamsyz qabyl­daıdy. Olar úl­ken­derdiń aqyl-ke­ńesin qulaqqa ile bermeıdi, qun­dylyqtyń mánine tereńdemeıdi.

О́ıtkeni bul ósıetterdi ómir talaptarynan artta qalýshylyq sanaı­tyndar barshylyq. In­ter­nettiń qula­ǵynda oınaıtyn búgingi jastardy bylaı qoı­ǵan­da, aıaǵyn endi basyp, tili jańa shyq­qan balaqaılardyń ózi kompıý­terden, uıaly telefonnan bas almaıdy. Olar ult­tyq qalyp, ádep-ǵuryp qaǵı­dat­taryn uǵynýǵa umtyl­maı­­tynyn kórip júrmiz. Úlken­der­diń áńgimesi jerde qalýda. Aı­na­lamyz ǵalamtorǵa tel­mi­rip otyr. Osy rette mektep oqý­shy­laryn, jas­tar­dy qart­tar úıine alyp baryp, on­daǵy qarııa­­­lardyń ómirimen tanys­­tyrý­dyń, qarttarǵa qamqor bolýdy nası­hat­taýdyń ıgi áseri bolar edi. Meı­ram­darda kirip-shy­ǵyp, bir mezet­tik syı­lyq úlestir­gen­nen góri munyń utym­dy jaq­tary kóp ekendigi anyq.

Botakóz AMALBEK,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdenti