Úkimet tarapynan 2012-2018 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynda múgedekterdiń quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne ómir súrý sapasyn arttyrý jónindegi is-sharalar jospary ázirlengen-di. Onyń ishinde, «Múgedekterge kedergisiz orta qurý jónindegi sharalardy strategııalyq josparlarǵa engizý» jáne múgedekterdi ómirdiń barlyq salalarynda qyzmetter men qyzmetterge qoljetimdiligin qamtamasyz etý máselelerin sheshýge baılanysty «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine múgedekterdiń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» sharalar bar.
Atalǵan máseleler múgedekterdiń quqyqtaryn iske asyrýǵa, olarǵa obektiler men qyzmetterge kedergisiz qol jetkizýdi qamtamasyz etýge, ómir súrý deńgeıin kóterýge jáne múgedekterdiń qoǵamda birigýine múmkindik beredi.
Qazirgi tańda, múgedektiktiń ártúrli kategorııalary bar adamdar úshin memlekettik deńgeıde kedergisiz ortany qurý boıynsha mindettemelerdi oryndaý monıtorınginiń tıimdi mehanızmi áli kúnge deıin jetildirilmegen, ókinishke oraı, qoldanylmaıdy.Sol sebepten, ınfraqurylym obektileri kóp jaǵdaıda múgedekterdiń problemalaryn esepke almaıdy.
Memleket múgedekter men basqa da áleýmettik turǵydan osal azamattardyń quqyqtaryna qatysty zaman talabyna saı jańa zańdardy jasap, engizý kerek.
Sondyqtan, osy erejeler júzege asyrylýy úshin erikti túrde túsindirilýi jáne qabyldanǵan zańnamalar buzylǵan jaǵdaıda jazasyz qalmaý kerek.
Qoǵam múgedekterge qolaıly jaǵdaı jasaı almasa, olardyń kúndelikti ómirinde kezdesetin qıyndyqtardyń sheshimi tabylmaıdy. Mysaly, múgedekter arbasynda otyrǵan adam ońaltý ortalyǵyna tıisti trotýarmen, arnaıy kólikpen jetý kerek. Biraq, pandýs tik nemese múldem joq bolsa, arnaıy lıftiler bolmasa múgedek adamǵa qolaısyzdyq týady. Al, áleýmettik ınfraqurylym obektilerinde kúndelikti, erkin qozǵalý úshin zaǵıp jandardyń qorshaǵan ortadaǵy qoǵamdyq kólikterdi qoldaný týraly túsinigi bolý kerek. Bógetsiz orta – bul fızıkalyq, sensorlyq jáne aqyl-oıy kemistigi bar múmkindigi shekteýli jandardyń qorshaǵan orta elementterin erkin qoldanýǵa múmkindik beretin orta.
Jalpylaı aıtqanda, bógetsiz orta degenimiz ońaı ári qaýipsiz ortany jalpyǵa birdeı qamtamasyz etetin aımaq. Adamdardyń múmkindigin shekteıtin ol fızıkalyq jetispeýshilik emes, qorshaǵan orta jáne onyń yńǵaısyzdyǵy, sondaı-aq, qoǵamnyń olarǵa degen qarym qatynasy bolyp tabylady.
Bul múgedektiktiń áleýmettik úlgisi boıynsha «múgedektik» uǵymynyń qazirgi zamanǵy túsinigi. Osylaısha, áleýmettik model múmkindikti shekteıtin sebepterdiń aıqyn beınesin kórsetedi, sondaı-aq negizinen múgedekterdi qoǵamnan oqshaýlaıtyn kedergilerdi anyqtaýǵa jáne olardyń qoǵamnyń tolyq múshesi bolýyna jol bermeýge jáne máseleni qalaı sheshý kerektigine jaýap beredi.
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
