Ustazdyǵy ushan-teńiz jan

Ákimqoja aǵamyz aspan taýlar aıasyn­daǵy, tabıǵattyń saıasyndaǵy qoıny qutty Narynqol óńirinde 1912 jyly ómir­ge kelgen. Ata-babasy tekti tuqym, myńdy aıdap, júzdi júrgizgen eldiń qutpan baılarynyń qatarynan bolǵan. Baı ǵana emes, sózge sheshen, elge kósem, alǵyr da aıtqysh atalarynyń bolǵany tarıhtan belgili. Máselen, arǵy babasy Súıindiktiń týra aıtyp, qara qyldy qaq jarǵan ádildigi jáne sózin ázil-qaljyńmen, ájýalap aıtatyny týraly «Súıindiktiń súıkemesinen saqta» degen sóz sol óńirde keń taraǵan. 

Al onyń tikeleı urpaǵy, Ákim aǵanyń keıingi babasy Qudaınazar jeti jasynan topqa túsip, bala bı atanyp, ortasynan úzdik shyqqan jas bolypty. Onyń taýyp aıtqan ádil tóreligi týraly ańyz ben aqıqat bul óńirde kóp aıtylady. Osyndaı ortada týyp, qalyń albannyń qutty mekeninde quldyrańdap ósip kele jatqan Ákim­qojanyń basyna bes jasynan kún týady. Qandy qyrǵynmen ókimet basyna kelgen qyzyldar eldiń quty, jerdiń súti bolyp, sharýany jymdastyryp, halyqty uıymdastyryp otyrǵan qutpan baılarǵa, ataly tuqymdarǵa qyrǵıdaı tıip, mal-múlkin tartyp alyp, ózderin atamekenderinen qashýǵa májbúr qylady. Jan bermek ońaı emes, biraz halyq qolda bar qarýlarymen qyzyldarǵa qarsylyq kórsetemiz dep oqqa ushady. Ákimqojanyń ákesi Saǵyrbaı da solardyń biri bolyp, qapylysta qaza tapqan eken. Jańa ókimetten jaqsylyq kútýge bolmaıtynyn kórgen áıeli Áınek bala-shaǵasyn alyp, bir túnde Qytaıǵa aýyp ketedi. Alas-kúleste qatty aýyryp qalǵan bes jasar Ákimqojany joldy kótere almaıtyn bolǵandyqtan Sadyr degen aǵaıyndarynyń qolyna tastap ketýge týra keledi. Sóıtip ákeden óli, anadan tiri aıyrylǵan Ákimqoja jastaıynan jat adamdardyń qolynda jaýtańdap qalady. Kóp keshikpeı Sadyrdyń da jaǵdaıy aýyrlap, qýǵynshylardyń quryǵy sho­shań­daı bastaǵanda naǵashylary Beı­sembet Ákimqojany jańa ashylǵan je­timder úıine beredi. Ákesiniń atyna jazsa bireýler «baıdyń quıyrshyǵy» dep kór­setip júrer degen bolýy kerek tegin Sady­rov dep jazdyrady. 

Árıne balalar úıindegi ómir qaı kezde de ońaı emes, áıteýir ókimet ólmeıtindeı tamaq, kıim-keshek beredi. Ony úlkender túgil ózi quralyptas balalardyń tartyp alýy­nan saqtanyp asa sergek, jiti, shıraq bolýǵa týra keledi. Jas Ákim de osynda tez shırap, ójet, qaısar bola bastaıdy. Onyń ústine qatty talapshyl, qatań minez­di de boıyna osy jerden sińiredi. 

Osy tárbıemen Ákimqoja da mektepte jaqsy oqyp, partııanyń isterine árqa­shanda adal bolýǵa tyrysyp, pıoner, kom­somol qataryna asyǵa kirip, belsendi jas bolyp ósedi. 

Eldi jappaı ashtyq jaılaı bastaǵan 1932 jyly ol ortalaý mektepti bitirip, Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Qarakemer aýylyna muǵalim bolyp ornalasady. Bala jastan bilmekke qushtar bolǵan jas jigit aýylda muǵalim bolyp qala berse úlken oqýdan qur qalatynyn sezip, arty­nan eshqandaı kómek kelmeıtinine qaramaı Almatyǵa oqýǵa attanady. Munda ózi sııaqty joǵary oqý ornyna túsýge bilimi jetpeıtinderge arnap qazaq­tyń alǵashqy joǵary oqý orny – QazPI-diń qasynan ashylǵan jumysshy fakýltetine alynady. Kúndiz oqyp, keshke bir túıir nan tabýdyń qamymen kez kelgen jumysqa jaldanǵan ol áıteýir jumysshy fakýltetin tastamaı, oqýdan qol úzbeıdi. 

Osyndaı qıyndyqpen júrse de oqýyn tastamaǵan qaısar jigit aqyry, 1934 jyly QazPI-diń qazaq tili men ádebıeti fa­kýltetine oqýǵa túsedi. Sol jyldardaǵy ustazdar da qazaqtyń jańa zamandaǵy aqyl-oıy men sanasynyń qalyptasýyna tereń iz qaldyrǵan kileń marqasqa, jan-jaqty bilimdi de bilikti adamdar bol­ǵan. Olar eski zamannyń oqýymen de sýsyndaǵandyqtan jańa zamannyń jalań sosıologızm tásilderine boı aldyrmaı, naǵyz bilimniń negizin saralaı bilgen jandar. Sonyń ishinde uly Muhtar Áýezov bastaǵan Qudaıbergen Jubanov, Sársen Amanjolov, Tólegen Tájibaev, Ismet Keńesbaev, Qajym Jumalıev, Muha­medjan Qarataev, Esmaǵambet Ysmaıy­lov qostaǵan ustazdar toby úmitti jastyń talabyn ushtap, bıik belesterge jetelegen edi. Osyndaı ustazdardyń yqpalymen Ákimqoja qazaq tili men ádebıeti ǵylymynyń damýyna eńbek sińiretin jas ǵalym nemese qalamynan nár tamǵan júırik jazýshy bolaryna senimdi edi. Stýdenttik jyldarynyń ózin­de ol respýblıkalyq baspasózderde áde­bıet pen óner taqyrybyna syn jazyp, tanymal bola bastaıdy. Máselen, «Er Tarǵyn» operasy», «Arman aǵysynda» (Jazýshy Ǵ.Slanovtyń ádebı konkýrs­ta báıge alǵan týyndysy), «Ádebıet hrestomatııalarynyń kemshilikteri» jáne taǵy basqa maqalalary osyǵan dálel. Ásirese 1938 jáne 1939 jyldardaǵy «Lenınshil jas», «Sosıalıstik Qa­zaq­stan» sııaqty bedeldi gazetterdiń betterinde Ákimqoja Sadyrovtyń maqalalary jıi kezdesedi. 

HH ǵasyrdyń 20-jyldarynyń ortasyndaǵy bolshevıktik ıdeologııa­ny qostaýshy sholaq belsendiler 30-jyldardyń aıaǵyna deıin beleń alǵan edi. Olar birde Abaıǵa da shoqpar siltep, aqyndy ústem taptyń ókili, ákesi Qunanbaı shynjyr balaq, shubar tóstiń naq ózi, sondyqtan onyń esimin keńestik ádebı aınalystan shyǵaryp tastaý kerek degen daý kóteredi. 

Osy talqyǵa QazPI-diń stýdenti Ákim­qoja Sadyrov ta qatysady. 1937-1938 jyldardaǵy «Qyzyl terrordyń» aýzynan jalyn atyp turǵan kezinde jalańtós áperbaqandardyń aýzyn jabýǵa ustazdar qaýymy bata almaı, únsiz otyryp qalady. О́ıtkeni olardyń birazy buryn da qýǵyndalyp, artyna qońyraý baılanǵan jandar bolatyn. Sondyqtan keńestik ıdeologııaǵa qarsy emes, tek kúmán keltirgen bir sóziniń ózi basyn jutýǵa jaraıtynyn jaqsy bilgen. Al tumsyǵy tasqa tımegen, keńestik mektepte ósip kele jatqan stýdent jastar batylyraq, olar ádebı saıysqa aralasyp, ózderiniń oıyn bildirip otyrady. Bul kezde dúnıetanymy keńigen, ádebı prosesterge belsene aralasyp júrgen Ákimqojaǵa pikirles joldastary osy jıynda sóıleý kerektigin aıtady. Abaıdy ábden qaralaǵan bir áperbaqan minberden túskende Ákimqoja da sóz suraıdy. О́ziniń sózin sol kezdegi ıdeologııaǵa súıenip bastaǵan ol. Biz bárin de uly orys halqynan úırenýimiz kerek, olar ózderiniń uly aqyndary Pýshkın men Lermontovty dvorıan dep, uly jazýshysy Tolstoıdy graf dep qatardan shyǵaryp tastaǵan joq qoı. Barlyq óner, bilim, adamnyń mádenıetin, sanasyn ósiretin ulaǵatty sózder, ozyq tárbıe kóbinese áldi, qarymdy adamdardyń arasynan shyqty emes pe? Sondyqtan baılardyń arasynan shyqqan ónerli adamdarymyzdy joqqa shyǵarsaq ultymyzdyń ozyq oıyna balta shappaımyz ba? Abaı Gımalaı ǵoı, al Gıma­laıdy qulatýǵa bola ma? – degende jańa ǵana buǵyp otyrǵan zaldyń ishi dý ser­pi­lip, alaqandaryn qyzarǵansha soqqan eken... 

Mine, osynyń ózi úlken erlik, ol zamanda bulaı aıtýǵa ekiniń biriniń júre­gi daýalamaǵan. Al Ákimqoja Sady­rov óziniń qaısarlyǵymen, qaıtpas tabandylyǵymen jáne ozyq oıly sanasymen danalyǵyn tereńnen tanyǵan uly Abaıdy basyn báıgege tigip qorǵap qalǵan. Bul oqıǵa týraly kezinde Ákim aǵanyń óziniń aıtyp bergeninen Jamalbek Jaqsylyqov de­gen shákirti «Muqaǵalı» jýrnalyna ja­rııalaǵan. («Muqaǵalı» jýrnaly., «Áýe­zovke arasha túsken»., №11, 2011 jyl, 10-12 bb). 

Osy sózderden keıin Muhtar Áýezov te shákirtine barynsha jyly qarap, onyń árbir qadamyn qoldap júredi. «Abaı joly» epopeıasynyń birinshi tomy alǵash, 1942 jyly «Abaı» atymen shyqqanda uly Áýezov shákirtine: «Ákimqoja! Oılanyp oqyp, tereńirek synap, kómekshi bolarsyń degen tilekpen syılaımyn. Dostyq kóńilden M.Áýezov. 1 avgýst, 1942 jyl» degen ózimsingen qoltańbamen bergen eken. 

Uly tulǵanyń sonshalyq ıip, úmit artýynyń ózinen Ákimqoja Sadyrovtyń osal adam bolmaǵanyn kórýge bolady. Bul týraly belgili jazýshy Jaq­aý Dáýrenbekov te «Qoltańba» atty maqa­lasynda jazdy («Lenınshil jas», 15.01.1980 jyl). Al fılologııa ǵy­lymda­rynyń doktory, akademık Telqoja Januzaq 1962 jyly ǴA Til bilimi ınstıtýtynda qyzmet etip júrgende Abaıdyń aqyndyǵy, shyqqan ortasy, poezııasy men qara sózderiniń mán-maǵynasyn jete taldaǵan materıaldardyń qatarynda Ákimqoja Sadyrovtyń «Abaı – Gımalaı» degen maqalasy da bolǵanyn, osy oqıǵany sodan bilgenin jazady. Sonymen birge ol ózine 1939-1941 oqý jyldarynda qazaq tili men ádebıetinen sabaq bergen ustazynyń osynaý erligi men danalyqty tez tanyǵan tereńdigine tánti bolǵanyn aıtady («Abaı – Gımalaı»., «QÁ»., №20., 17.05.2013 jyl). 

«Jaqsymenen janas, jamannan adas» degen ǵoı, stýdent Ákimqoja uly ja­zý­shynyń úıine jıi baryp, Va­len­tına Nıkolaevnanyń qolynan talaı ret dám tatqanyn keıin ózi jazǵan esteliginde aıtady. Birde stýdentterdi uıymdastyryp, Muhań bastaǵan ustazdarymen birge sýretke túskenderi de bar. Ol sýret qa­zir halqymyz úshin baǵa jetpes jádi­gerlerdiń biri bolyp, jazýshynyń mýzeı-úıindegi kórnekti jerde ilýli tur. Ony Muhańa aparyp berý qurmetine de Ákimqoja ıe bolǵan eken. Al ózi 1938 jyly asqazannan aýyryp, as ishýden múlde qalǵanda qymyzdan basqa tamaq júrmeıtin bolǵan soń týǵan jerine ketpekshi bolǵanda shyǵaryp salǵan bir top ustazdarynyń arasynda úlken basymen Muhtar Áýezov te bolypty... 

Áńgimemizdiń negizgi sarynyna ora­laıyq. Sóıtip ádebıetke belsene atsalysyp, ádebı ortaǵa batyl enip, tipti uly jazýshynyń óziniń kózine túsip kele jatqan Ákimqoja Sadyrov 1939 jyly QazPI-di bitirgende en Almatydan oryn taba almaı, Kegen aýdanyndaǵy Jalańash aýylyna qatardaǵy muǵalim etip jiberiledi. Buǵan Abaı men Muhtar Áýezovty qoldaǵany úshin jazýshynyń jaýlary «atsalysqan» bolýy kerek. Áıtpese ádebı ortaǵa etene aralasa bastaǵan, qalamy da júırik joǵary bilimdi jasqa ol kezde Almatydan oryn tabylsa kerek edi... Eger ádebı ortada qalsa Á.Sadyrov ózimen birge oqyǵan Málik Ǵabdýllın, Dúısenbek Erkinbekov, Abdol­la Jumaǵalıev, Álisher Toqmaǵam­betov, Qapan Satybaldın, Álı Esma­ǵambetov, Qalıjan Bekhojın, Saǵyn­ǵalı Seıitov jáne taǵy basqa joldas-joralary sııaqty ne tanymal jazýshy nemese ádebıetshi ǵalym bolary sózsiz-tuǵyn. 

Biraq Ákim aǵa jasymapty, ustazdyq qyzmetke kóz jumyp kirisip, barlyq ynta-zeıinin shákirt daıyndaýǵa salady. Qyzmetti Kegen aýdanynda bastaǵan ol keıin Narynqol aýdanynyń birneshe aýy­lynyń mektepterine aýysyp, ustaz­dyq etedi. Qazaqtyń sóz ónerine súbeli úles qosyp, ózindik aıshyqty qoltań­balaryn qaldyrǵan Berdibek Soqpaqbaev, Muqaǵalı Maqataev, Erkin Ibitanov, Álnur Meıirbekov sııaqty aqyn-jazý­shylarmen qatar ǵalym Telqoja Januzaq jáne taǵy basqa osy kisiniń shákirtteri. Bilikti ustaz olardyń tabıǵatynan berilgen dán­ge nár berip, erte kóktep, báıterekke aı­nalýyna zor úles qosady. Shynshyl realızmniń shynaryndaı bolǵan jazýshy, balalar ádebıetiniń klassıgi Berdibek Soqpaqbaevtyń «Biz de bala bolǵanbyz» kitabyna: «Bir kezdegi oqytýshy-ustazym, ádebıetke qyzyǵýymdy arttyrǵan, zor sebepshi bolǵan qurmetti Ákimqoja aqsa­qalǵa eskertkish» dep, al «Qaıdasyń Gaý­har?» atty kitabyna «Qurmetti áke! Siz maǵan ustaz bolǵan ardaqty adamsyz. Ádebıetke kelýime muryndyq ta boldy­ńyz» dep qoltańba berýi osy sózimizdi tiril­tip tur.

Ákimqoja Sadyrov ádebıette ǵana emes, azamattyq pozısııasyn da be­ri­k ustanǵan, senimdi azamat. Ol aýyl­daǵy ádiletsizdikterge, qolynda bıligi bar­lardyń halyqtyń ústinen jonyp jeýine jan-tánimen qarsy shyǵyp, kúrese bilgen. Alaıda ádilet izdegen adamǵa jemqorlar birigip qarsy shyǵyp, jazyqsyz qyzmetten qýdyrǵan kezderi de bolǵan. Tipti joǵary bilimdi muǵalimdi «saýatsyz» dep jala jaýyp, qyzmetten shyǵaryp tastaǵan qysastyqty da bastan keshedi. 50-jyldardyń basynda bolǵan sol oqıǵaǵa Muhtar Áýezovtyń ózi aralasyp, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń tilshisin jiberip, máseleni teksertýge muryn­dyq bolady. Gazettiń sol kezdegi jas tilshisi Balǵabek Qydyrbekulynyń «Qyl­mystyny kórsetkennen...» degen feletony shyǵyp («SQ», 19.08.1952 jyl), sonyń dúmpýimen zań buzýshylyqtar tekserilip, jalaqorlar ádiletti jazasyn alady, al Ákimqoja Sadyrov qyzmetine qaıta ornalastyrylady. 

1941 jyly Ákim aǵamyz Bildebekqyzy Nurǵaısha degen qyzǵa úılenedi. Bul Uly Otan soǵysynyń júrip jatqan kezi, onyń alǵashqy kezeńinde aýyl muǵalimderine bron berilgen ǵoı. Al 1942 jyly mamyr aıynda ol soǵysqa attanady. 

Adamzat tarıhyndaǵy eń úlken qyr­ǵyndardyń biri – Stalıngrad soǵysy bolsa, Ákimqoja Sadyrov sol qyrǵynǵa qatysqan adam. Bul shaıqas Voronej, Rostov, Volgograd oblystary men Qalmaq Respýblıkasynyń aýmaqtarynda bolǵan. Keńes áskerleri 1942 jyldyń 17 shildesinen 1943 jyldyń 2 aqpanyna deıin sozylǵan osy aıqasta 480 myń adamynan aıyrylǵan. Adamdar shybyndaı qyrylyp, qansyrap jatqan dalany, kúl-talqan bolǵan qalany, zarlap qalǵan anany, sorlap qalǵan balany kór­gen Ákimqoja aǵa soǵysty esine alǵysy kelmeıtin kórinedi. Oǵan qandy qyr­ǵyndy aıtpaq túgil kózge qaıta eles­tetýdiń ózi qıyn bolǵan eken. 

Sol qyrǵynda ózi de aýyr jaralanǵan. Dál janynan jarylǵan snarıadtan bir qol, bir aıaǵy men bastan aýyr jaraqat alyp, elge oralady. Osydan ári ádebıetten de qol úzip, alǵashqy jyldary aýyr jara­qat­tan emdeledi. Týǵan jerdiń shıpaly aýasy jas jigittiń janyna dárý bolyp,­ basyn kóterip júrýge jaraıdy. Sodan Kegen, Narynqol aýdandarynyń mek­tep­terinde óziniń mamandyǵy boıynsha sabaq beredi. Mektep dırektory sııaqty usynylǵan qyzmetterden bas tartyp, Qaqpaq aýylynyń mektebinde on jyldaı qyz­met isteıdi. Bul ýaqytta Ákimqoja aǵa­nyń birneshe balasy ómirge kelgen. Muǵa­lim­derdiń tabysy qaı kezde de jarytymdy bolmaǵan, shıetteı balany jetkizý, teń­ qurbylarynan kem qylmaý se­kil­di tirshi­liktiń talaptary Ákim aǵaǵa oı túsi­rip, 1962 jyly ol óziniń týǵan aýyly «Qy­zyl shekaraǵa» aýysyp, osyndaǵy bas­taýysh mekteptiń tórt synybyn jalǵyz oqytady. 

Negizinen qazaqtar ǵana turatyn shetkergi aımaqtardaǵy aýyldarǵa óki­met mán bermeı, olardyń damýyna qarajat bólýdi qajet dep sanamaǵany belgili. Ákimqoja aǵanyń «Qyzyl shekara» aýyly da sonyń biri edi. Salǵyrt ókimettiń saramas qylyqtaryn aılamen, saıası eptilikpen buzýdyń jolyn tapqan Ákimqoja aǵa bul aýyldyń shekaranyń mańy ekenin, KSRO-daǵy sosıalızmniń jetistiginiń alǵa ketkenin taýǵa shyǵyp moınyn sozsa kóretin Qytaı turǵyndaryna maqtan etý úshin jaqsy úıler, záýlim mektep turǵyzý kerektigin kommýnıst retinde ońasha da, gazetke de jarııalap aıtyp, shaban qımyldaıtyn shardaq ókimetti saıasattyń soıylymen qamshylaıdy. Saıasat aralasqan jerde Keńestiń kerenaý ókimeti júrdek bolyp ketedi emes pe, aqyry Ákimqoja aǵanyń aýylyna záýlim mektep, jaqsy úıler, tamasha klýb pen monsha turǵyzyp beredi. Taza aýyz sýdy 70 metrlik tereńdikten shyǵaryp beretin sý tartqysh ta ornatylady. Sóıtip ebin tapqan esti qımyldyń arqasynda aýyl turǵyndarynyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsarady... 

Ádebıetten tikeleı qol úzip ketke­nimen Á.Sadyrov iri ádebıetshi ǵalymdar, aqyn-jazýshylarmen baılanysyn úzbeı, olardyń kóbimen aralas-quralas júrgen. Mysaly, akademık Muhamedjan Qarataev, aqyn Ábdilda Tájibaev, jazýshy Saǵynǵalı Seıitov, ǵalym Rahmanqul Berdibaev, óziniń talantty shákirtteri men jerlesteri Berdibek Soqpaqbaev, Muqaǵalı Maqataev, Saǵat Áshimbaev, Erkin Ibitanov, Tursynjan Shapaı jáne t.b. únemi baılanysta bolǵan. Taǵdyrdyń jazýymen Qytaı asyp ketken jerles aqyn Kódek Baıshyǵanovtyń shyǵarmashylyǵyn zerttep, ol týraly baı derekterdi ǴA Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazbalar bólimine óz qolymen tapsyrady. Sonyń negizinde keıin, Keńes ókimeti qulaǵan soń Kódek aqynnyń jınaǵy jaryq kórgen.

Ákimqoja aqsaqaldyń barlyq balasy da jaqsy bilim alyp, ómirden óz oryndaryn tapqan bilikti adamdar. Qazir nemere-shóbereleri de atalarynyń esimin maqtan tutyp, onyń atyna kir keltirmeýdi oılap, jaqsynyń isin jalǵastyrýda. Aqsaqaldyń ózi 1988 jyly 76 jasynda ómirlik serigi Nurǵaısha anamyzdan bir aıdan soń ómirden kóshken. 

Qyzyq taǵdyrly, qıynnan qısynmen jol taba bilgen ári qaısar, ári tabandy, ári epti jannyń ómir joly osyndaı. 

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan» 
 

Sýretterde: Muhtar Áýezov bas­­taǵan muǵa­lim­der QazPI-diń tú­lek­­­­te­ri­niń ortasynda. (1939 jyl. Á.Sa­­dy­rov – eń sońǵy qatarda soldan birin­shi tur);

Ákimqoja men Berik Sady­rovtar. (1975 jyl, Almaty).