Partııalardyń ıyqtysy, halyqqa súıiktisi qaısy?

Keshe Almatyda memlekettik jáne táýelsiz taldaý qury­lym­darynyń jetekshi sarapshylarynyń qatysýymen «Qazaq­stan­nyń saıası partııalary: saılaýǵa arnalǵan kún tártibi» atty dóń­ge­lek ústel ótti. BAQ jáne Almaty qalasyndaǵy aldyńǵy qa­tar­ly joǵary oqý oryndary ókilderi qatysqan jıynda sarap­shy­lar sóz alyp, saılaý dodasyndaǵy saıası partııalardyń áreketine baǵasyn berdi. Qazaqstan Prezıdentiniń ja­nyn­daǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynda ótken dóńgelek ús­tel­diń jumysy men mańyzdylyǵy aldaǵy parlamenttik saılaýmen baılanysty boldy. Sońǵy ýaqytta elimizdiń par­tııa­lyq-saıası keńistiginde belsendilik baıqalyp, parlamenttik saı­laý­ǵa daıyndyq júrip jatqany bel­gili. Jańa tulǵalar, saıası partııalar jáne qoǵamdyq-saıası birlestikter halyq arasynda ózderin tanytyp, kózge iligý sharalaryn júzege asyrýda. Qoǵamda oryn alyp otyrǵan jaǵdaı, jańa ıdeologemalardyń tý­yndaýy saıası partııalardyń ha­lyqpen burynǵydan da jaqyn ju­mys isteýin jáne qoǵamnyń ma­ńyz­dy máselelerin sheshýdi talap etip otyr. Zamannyń jańa talaptary men qaýip-qaterleri olarǵa tıisti jaýap qaıtara alatyn, sapalyq tur­ǵydan alǵanda, jańa parla­ment­tiń qalyptasý qajettiligin meńzeıdi. Ata Zańymyzǵa 2007 jyly engizilgen tolyqtyrýlarǵa sáıkes, birpartııalyq Parlamenttiń qalyp­tasýy alynyp tastaldy. Saılaý qo­rytyndysy boıynsha ekinshi orynǵa ilikken partııa Parlamenttegi ókilettilikke qol jetkizedi. Bul zań shyǵarýshy organnyń ıkemdi ári másele sheshimin izdeýde shap­shań bolýyn qamtamasyz etedi. Osy­ǵan oraı árbir saıası partııanyń jeńiske jetý yqtımaldylyǵyn zertteý mańyzdy. О́ıtkeni, aldaǵy saılaýdyń qyzyǵýshylyq týdyra alatyn tustarynyń biri – qaı partııa ekinshi orynǵa qol jetkizetindiginde bolyp tur. Sonymen sarapshylar ne deıdi? Olardyń aıtýynsha, saıası partııalar saılaýshylardan qoldaý tabý úshin saılaý naýqanynda ǵana emes, barlyq ýaqytta qarqyndy ju­mys júrgizýi kerek. Máselen, Qazaqstan gýmanıtarlyq saıası konıýnktýra ortalyǵynyń prezıdenti, saıası ǵylymdar doktory Esenjol Alııarovtyń aıtýynsha, saılaý kezinde ǵana halyqqa ýádeni úıip-tógetin partııalardyń baǵdar­la­malary bir-birine óte uqsas. Má­seleni sheshýdiń naqty jolyn usyn­baǵandyqtan, saılaýshylar­dan qajetti qoldaý taba almaýda. Osyǵan qaramastan, saılaýdan keıin bizdiń daýysymyzdy urlady dep baıbalam salatyndar azaımaı tur. Olar qoǵamdaǵy óziniń rólin kóterý úshin óz baǵdarlamasyn jalpy sıpatta emes, naqty kókeı­kesti máselelerge baǵyttaýy kerek. «Halyqpen qoıan-qoltyq ara­la­syp, onyń muń-muqtajyn bilip, kúndelikti sheshilip jatqan máse­le­lerge belsendi aralasqan jaǵdaıda saıası uıymdardyń qoǵamdaǵy róli men bedeli joǵary bolady», – deıdi saıasatker. Qarap otyrsaq, osy­dan tórt jyl burynǵy saılaýdan keıingi kezeń de tórt kúndeı bolmaı óte shyǵypty. Degenmen, osy aralyqta Májilis saılaýyna degen saılaýshylardyń kóńil-kúıi 4 jyl burynǵy ahýaldan kóp óz­ger­megen. Osyǵan qaramastan, alda ótetin saılaýdyń aýany qandaı bolmaq? Qazaqstan Prezıdenti janyn­da­ǵy Strategııalyq zertteýler ıns­tı­týtynyń dırektory Bolat Sul­ta­novtyń aıtýynsha, Demokratııa ınstıtýty ǵylymı-zertteý qaýym­dastyǵy 23 jeltoqsanda Májilis saılaýyna qatysty 17-19 jeltoq­sanda júrgizilgen áleýmettik zertteý qorytyndysymen tanystyrdy. Onda respondentterdiń 57,5 paıy­zy mindetti túrde saılaýǵa qaty­sa­tyndaryn, al 12,2 paıyzy daýys berýge barýǵa yqylasty ekenderin bildirgen. Onda saýaldamaǵa qaty­sý­shylardyń 72 paıyzy – «Nur Otanǵa», 7,1 paıyzy – «Aq jolǵa», 2,2 paıyzy – JSDP-ǵa, 2,1 paıyzy – halyqtyq kommýnısterge, 1,8 paıyzy – «Ádiletke», 1,6 paıyzy – «Patrıottar», 1,5 paıyzy – «Aýyl», 0,1 paıyzy «Rýhanııatqa» daýys beretinderin bildirgen. Al Áleýmettik-saıası sheshimder ınstıtýtynyń zertteýine qaraǵan­da, saılaýshylardyń 67,2 paıyzy saılaýǵa qatysatynyn aıtqan. Olar «Nur Otanǵa» – 80,5 paıyz, «Aq jolǵa» – 7 paıyz, JSDP-ǵa – 2,4 paıyz, halyqtyq kommýnısterge – 2 paıyz, «Ádiletke» – 1,1 paı­yz, «Patrıottarǵa» – 0,6 paıyz, «Aýylǵa» – 0,4 paıyz, «Rýhanııat­qa» 0,1 paıyz daýys bermek. – 2007 jylǵy 18 tamyzdaǵy Májilis saılaýynda «Nur Otan» – 88,41 paıyz, «Aq jol» – 3,9 paıyz, JSDP – 4,54 paıyz, halyqtyq kommýnıster – 1,29 paıyz, «Patrıottar» – 0,78 paıyz, «Aýyl» – 1,51 paıyz, «Rýhanııat» 0,37 paıyz daý­ys alǵan bolatyn. Bul sandar saı­laý­shylardyń 4 jyl burynǵy jáne qazirgi kóńil-kúıin kórsetedi. Endi zertteý nátıjesin kórgen soń daýys ala almaǵandar saılaýshy­lar­dy saılaýǵa kelmeýge shaqyryp, oǵan boıkot jarııalap, ony búl­dirýge tyrysýy múmkin. О́ıtkeni, bul partııalardyń keleshegi joq, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń dok­to­ry, saıasattanýshy Bolat Qy­lysh­baıuly. Qalaı desek te, QSZI-dyń áleýmettik-saıası zertteýler bóli­miniń meńgerýshisi Nurlan Seıdin saıası partııalar sońǵy 3-4 jyldyń kóleminde qalaı jumys istese, oǵan halyqtyń beretin baǵasy, ıaǵnı daýysy da tıisinshe, sol deńgeıden kórinetindigin aıtady. Aınash ESALI.  ALMATY.