Álekeńnen, Álısultan Qulanbaıdan dál osylaı qas pen kózdiń arasynda aıyrylyp qalamyz dep eshbirimiz oılamaǵanbyz. Kóringenge elp ete qalatyn, jelp ete qalatyn, qaıǵy-muńdy júregimen qabyldap, ashý-yzaǵa tez boı aldyratyn jeńil, ushqalaq jan bolsa meıli-aý, óte sabyrsyz, kúıgelek adam edi ǵoı deıtin. Al endi salıqaly, salmaqty, taý qozǵalsa da otyrǵan jerinen ońaılyqpen qozǵala qoımaıtyn, sondaı baısaldy jan búgin sapymyzda joq degen sóz sanamyzǵa syımaıdy. Ýnıversıtette birge oqyp júrgen kezimizdegi syılastyǵy, dostyq qarym-qatynasy qandaı bolsa dál sol qalpynda ózgermesten, bosteki sózge ermesten ǵumyry Alataýdyń basynan kóshken aq sháli bulttaı kókjıekke sińip kete bardy... О́ziniń týǵan topyraǵyna (Almaty oblysy, Uıǵyr aýdanynyń Úlken dıqan aýyly) aparyp jerlengeli de áni-mine degenshe 40 kún tolǵaly turǵan qaıran, ýaqyt netken jyldam edi.
Jaqynda Álekeńniń osydan tórt jyl buryn 60 jasqa tolýyna oraı óz qolymen jazyp bergen bir jazbasyn taýyp aldym. Munda 1978 jyly jýrnalıstıka fakýltetiniń daıyndyq bólimine túskeni baıandalady.
«Daıyndyq bólimine qujat tapsyrǵan kezde 40-50 shaqty maqalamdy birge ótkizgen edim. Qabyldaý emtıhany qarashanyń ortasyna belgilendi. Dál sol ýaqytta oqý korpýsyna kelsem, emtıhan tapsyratyn kabınettiń aldy ózimiz sııaqty jan-jaqtan kelgenderge tolyp qalypty. Biri óleńin, endi bireýleri áńgimelerin mánerleı oqyp, ózara dabyrlasqan topty kórgende aptyǵyp kelgen kóńilim sý sepkendeı basyldy. Bári shetinen sýyrylyp turǵan júırik, jaǵalaı aqyn, jazýshy. О́nerlerin ortaǵa salǵandarǵa qaýmalap turǵandar ekpindete qol soǵady. Myna jaǵdaıdan keıin: «Maǵan oqýǵa túsý qaıda?» dep, kelgen izimmen keri zyta jónelgim keldi. Biraq túk bitirmeı qaıtyp kete salýǵa ar-namysym jibermeı, ári-sári kúı keship turǵanymda kezegim jetkeni habarlandy. Kabınetke kirip, oqytýshy nusqaǵan partaǵa baryp otyrdym. Sálden soń qazaq ádebıeti, qazaq tili jáne tarıh pánderinen bir-birden suraq qoıyldy. Úsheýine de tosylmaı jaýap berýiń kerek. Oıymdy qysqa da nusqa qaǵazǵa túsirip, jaýap berýge saqadaı-saı otyrmyn. Kenet marqum Temirbek Qojekeev aǵamyzdyń shaqyrǵan daýysy sańq etti. Bilgenimdi jańylmaı aıtyp berdim. «Qaǵazyńdy qaldyr da shyǵa ber!» dedi. Enteleı umtylyp, esiktiń tutqasyn ustaı bergenim sol edi: «Áı, Qulanbaev, beri kel!» degen daýys selk etkizdi. «Myna qaǵazyńa osy aıtqandaryńnyń birin qaldyrmaı tolyǵymen túsir. Bizdi de tekseretin adam bar» dep partaǵa qaıta qonjıtyp qoıdy. Sonda baryp qobaljyǵan kóńilim basylyp, kúdik-tuman seıilip, oqýǵa túsip turǵanymdy sezdim.
Tústen keıin qabyldaý emtıhanynyń nátıjesi jarııalandy. Dekanymyz birinshi meniń aty-jónimdi atady. Ol kezde kýrstastar bir-birimizdi jete tanı qoımaımyz. Biraq meni sonda alǵash quttyqtaǵan áriptesimdi eshqashan umytpaımyn. Ol – bes jyl ýnıversıtet partasynda qatar otyrǵan kýrstasymyz marqum Roza Nurjanova edi» dep túıindeledi áńgime. Sonymen birge ózi týyp-ósken sol shaǵyn aýyldan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Zamanbek Battalhanov, akademık Máken Moldabaev, ǵylym doktorlary Sáıden Joldasbaev pen Erbolat Battalhanov, aqyndar Ilııa Bahtııa men Nurlan Orazalın syndy belgili tulǵalar shyqqany baıandalady. 1969 jyly Úlken dıqan segiz jyldyq mektebin, 1971 jyly kórshiles Kishi dıqan aýylyndaǵy «Oktıabr» orta mektebin bitirgeni, jazýǵa qanat bitirgen alǵashqy shaǵyn maqalasy mektepte oqyp júrgende «Qazaqstan pıoneri» gazetinde jarııalanyp, ile-shala maqalalary aýdandyq uıǵyr tilindegi «Ilı vadısı» (ol kezde aýdandyq gazet tek uıǵyr tilinde ǵana shyǵatyn), Almaty oblystyq «Jetisý» gazetterinde jarııalana bastaǵany, 1972-1974 jyldary Keńes Armııasynyń qatarynda áskerı boryshyn ótegeni, ásker qatarynda júrip te «Jetisý», «Ilı vadısı» gazetterine maqala jazyp turǵany, úsh jarym jyldaı «Oktıabr» ujymsharynda jumys istep, eki jyl Úlken dıqan aýylyndaǵy bastaýysh komsomol uıymyna jetekshilik etkeni týraly málimetter keltirilgen.
«О́mir – teńiz, onda júzem demeńiz, izgilikten jasalmasa kemeńiz» demekshi, qashannan kisini aqyl-oıy men parasat-paıymy, adamgershilik qasıetteri syıly, qadirli etip kórsetetini daýsyz. Álekeńmen birge 23 jylǵa jýyq «Egemen Qazaqstanda» qanattasa qalam terbeppiz. Az ba? Balalyq pen jastyq shaqty qosa eseptegendeı ájeptáýir merzim eken. Osy ýaqytta onyń boıynan neni ańǵardyq, qandaı qasıetterdi baǵalaı aldyq? Degen suraqty alǵa tartqanda, adaldyǵy men shynshyldyǵy, qarapaıymdylyǵy men ustamdylyǵy tánti etetin. Mán bersek, bul qasıetter oǵan otbasyndaǵy ónegeli tárbıeden daryǵan tárizdi. Ákesi Muqanáli men anasy Kúmishan on úsh ul-qyz tárbıelep, ósirgen, óristi, tynysty bolǵan kisiler eken. Ol esteliginde ásirese ápkesi Aıbarshanyń atyn aıryqsha atap ótedi. «Anamyz jıi aýyryp, aýrýhanaǵa túsip qala beretin. Sonda úı sharýasyndaǵy jumystyń bárin ápkemizdiń bir ózi júrip tyndyryp tastaıtyn. Tipti keıde sabaqqa barmaı qalatyn edi. Bizdi ómirge ákelgen altyn qursaq anamyzǵa qalaı qaryzdar bolsaq, ápkemizge de sondaımyz. Segizimizdiń joǵary bilim alýymyzǵa ol kisiniń sińirgen eńbegi óte zor. Soǵan qaramastan mektepti óte jaqsy bitirdi. Átteń, oqymaı qaldy. Degenmen, óz ómirine ókpeli emes. Uzaq jyl mektepte hatshy bolyp istep, zeınetkerlikke shyqty» dep jazady...
«Dúnıe, shirkin – serýen,Adam – bir kóshken kerýen» degendeı, myna fánı jalǵanda eshkimniń de máńgilik ómir súrmesi belgili. Opasyz jalǵan dúnıede talqany taýsylmaıtyn taǵdyr joq. «О́zekti janǵa – bir ólim» degen taǵy bar. О́mir ótkeli – talbesik pen jerbesiktiń arasynda júrip ótken jol ǵana, ıaǵnı adamnyń fánıden baqıǵa uzaýy – buljymas qaǵıda.
Alaıda kópshilik soǵan qaramastan kisi dúnıeden ótkennen keıin de halqynyń qazynasyna, ıgiligine jarar asyl murasy arqyly taǵy bir balaýyz jaryq sáýlesi – ekinshi ǵumyry bastalady dep jatady. Qalaı bolǵanda da, ýaqyt óte kele ókinishtiń ornyn sabyr jeńedi, tulǵany este saqtaý, qurmet tutý qaǵıdalary alǵa ozady. Halqyna sińirgen eńbegi, izgilikti izi, kórkem minezi ónege etiledi. Sol turǵydan kelgende, Álekeńniń qazynasyn izdegen adamǵa munyń bári basylym betinde aıshyqty órnekpen alaqandaǵydaı aıqyn kórinip tur der edik. Gazette jaryq kórgen dúnıeleriniń bas-aıaǵyn jıystyryp, kitap shyǵaryp júrgen jýrnalıster óte kóp. Biraq bizdiń Álekeń taǵy da sondaı kóptiń biri bola almady. Bolmasa 1995 jyldyń 12 naýryzynan bastap «Egemen Qazaqstan» gazetinde tilshi bolyp tapjylmaı jumys istegen adamnyń osy ýaqytqa deıin birde-bir kitaby jaryq kórmepti degenge kim senedi?! Prezıdenttik pýldaǵy «Egemenniń» jýrnalısi retinde Elbasynyń shet memleketterge jasaǵan saparlaryn nasıhattap, Eýropanyń kóptegen elderinen, Qytaı, sondaı-aq TMD-ǵa múshe memleketterden Memleket basshysynyń joǵary dárejedegi kezdesýleri týraly maqala jazýdan Álısultan Qulanbaıdaı kásibı bıik deńgeıge kóterilgen jýrnalıst kemde-kem. Onyń EQYU, Dinder sezi, t.b. halyqaralyq iri jıyndardan jazǵandary óńdeýsiz, jóndeýsiz, ústinen qalam túrtilmegen kúıi basylatyn. Maqalaǵa degen jaýapkershiligi aıryqsha seziletin. Búgin jazylýǵa tıis maqalany erteńge qaldyrý degendi bilmeıtin. Resmı maqalany qalaı jazýdyń qyr-syryn meńgergen kásibı biliktiliginiń arqasynda ózinen keıingi jastardyń ustazyna aınaldy. Gazettiń saıasat bóliminde isteıtin tilshilerdiń qııalǵa erik berýine, kórkem teńeý men beıneli qısyndarǵa boı urýyna, oraıy kelgende óz oıyn áńgime arasyna kiriktirip jiberýine, emosııaǵa berilýine... taǵysyn taǵy áreketterge barýyna bolmaıdy. Bul salanyń sondaı erekshe qyrlaryna jetik Álekeńdi saıasat bóliminsiz, al saıasat bólimin Álekeńsiz elestetý múmkin emes-tin. Eńbek jolyn «Jetisý» gazetinde korrektor bolýdan (úsh aıǵa jýyq) bastap, odan keıin Qazaq zaǵıptar qoǵamynyń basylymy – «Eńbek tańy» («Zarıa trýda») jýrnalynda alty jyl aǵa tilshi, aǵa redaktor, 1995 jylǵa deıin «Dala dıdary» («Aýyl») gazetinde tilshi, aǵa tilshi, jaýapty hatshy qyzmetterin atqarǵan onyń jýrnalıstıkadaǵy tálim-taǵylymy kásibı bilimin jetildirgisi kelgen keıingi jastarǵa qashanda úlken mektep bolyp qala bermegi sózsiz. Eńbeginiń elenip, Qazaqstan Prezıdentiniń BAQ salasy boıynsha grantyn ıelenýi, «Nur Otan» partııasynyń jýrnalıstıka salasyndaǵy syılyǵyna ıe bolýy, Jýrnalıster odaǵynyń laýreaty atanýy – sonyń aıǵaǵy.
...Adam – dúnıege bir-aq ret keletin ýaqytsha qonaq degen sóz ras bolar, sirá. О́tken shaqqa aınalǵan ómirdiń sońy ókinish desek te, sabyrǵa qaırat qosatyn, kúıiktiń demin basatyn jubanysh atty uly uǵym bar. Ǵumyrdyń kelte jibi úzilgenmen, sońynda úlbirep únderi – urpaǵy jelkildep ósip keledi, árdaıym eske alyp otyratyn súıgen jary Kerimjany, tárbıeli ul-qyzdary, nemereleri bar. Soǵan jubanamyz. Jýrnalıstıkada izgilikti izi qaldy. Áriptesteri, kýrstas-dostary umytpaıdy. Soǵan jubanamyz. Kóńildi jubatatyn basqa ne bar?!
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
