QANYSh AǴANYŃ QUPIIаSY

QANYSh AǴANYŃ QUPIIаSY Anglııa saparynan oralǵan soń Qanysh Imantaıuly qııal qanatyna minip, Alataýdyń bult tiregen shyńdaryn sharlaǵandaı bolyp birshama ýaqyt shat-shadyman jaǵdaıda júripti-mys. Teginde, bul – onyń kishipeıil bolmysyna jat qubylý, ýaqytsha jelik ekenin ózi de bilgen desedi. Desek te sol jáıt – ómir shyndyǵy, janyn jadyratqan, qaıta túlegen dúz qyranyndaı tula boıyn jasartqan eligýden bas tartpaı, sony múmkindiginshe uzarta túsýdi jan-tánimen qalaǵany anyq. Bul bolsa ǵalymnyń tórtinshi músheline jaqyndap, sarkidir tartqan shaǵy... Sonymen, máımóńkesiz aıtqanda, 1947 jyldyń kókteminde ol kórik-kelbetimen de, bekzat qylyǵymen de óz ortasynan dara shyqqan perızat bir janǵa ǵashyq ekenin sezgen; sol jannyń ózine ketári emesin de ańǵarǵan. Ol – Kámıla Dosmuhammedqyzy (qujaty boıynsha Dosqyzy) О́tegenova. Sol jyly otyz eki jasta. Almatylyq dárigerler qaýymynyń aldyńǵy leginde júrgen ǵylym ıesi, oǵan qosa ózin kórikti sanaıtyn júz áıel bas qosa qalsa, asa talǵampaz serilerdiń kózine bárinen de buryn iliger has sulý, móldiregen qaraqattaı kóz janary ótkir, orta boılynyń taldyrmashy, qypsha beli tal shybyqtaı buralǵan, qońyrqaı bet-júzine ashyq mańdaıy, kómirdeı qara qoıý shashy jarasqan, parasatty bolmysy suń­ǵyla aqyldan ada emesin áıgilep turǵandaı jarastyqqa ıe. Árıne, óziniń qadir-qurmetin shamalaı biletin tákapparlyǵy jáne bar. Eń ǵajaby, dúıim jurtty tamsantqan bekzat áıeldiń basy bos, ǵylym sońynda uzaq júrip turmys qurmaǵan, álde sátsiz bolǵan. Qurbylarynyń aıtýynsha, eń alǵash júregi qalaǵan jigiti R... daryndy sýretshi eken, alpınıst atanypty. Han-Táńiriniń basyna shyqqan, odan da bıigirek aqbas shyńdardy ıgerýdi armandap júrgende ásker qataryna shaqyrylyp, keshegi alapat soǵystyń alǵashqy aıynda jaý oǵynan ajal qushypty-mys... Kámıla sulý sodan beri ózi tańdaǵan akýsher-gınekolog mamandyǵyna jan-tánimen berilip (Almatydaǵy dárigerler ınstıtýtyna ol 16 jasynda túsip, 1936 jyly támamdaǵan), Tústiktegi Ashysaı kenishiniń emhanasynda eńbek jolyn bastap, Almatynyń 1-shi perzenthanasynda ordı­nator bolypty. Soǵystyń aldynda Más­keýge baryp, akýsherlik-gınekologııa ıns­tıtýtynda ǵylymı izdenisin jalǵastyrady. 1945 jyly medısına iliminiń kandıdaty ataǵyn ıelenip, Almatyǵa oralǵan betinde dárigerler ınstıtýtynyń arnaıy kafedrasynda ustazdyq etken. Shamalaýymyzsha, Qanysh Imantaıuly Kámıla sulýmen nemere aǵasy Ábikeı Zeıinuly Sátbaevtyń turmys qurǵan eresek qyzdary Raıhan (onyń eri akademııa júıe­sindegi Hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynyń tuńǵysh dırektory Hám qurýshysy, akade­mık Ábiken Bekturov), álde ǵalym-arheolog Álkeı Marǵulannyń jary Raýshannyń otbasynda tanysqan. (Marǵulan men Sátbaevtar otbasy Kalının kóshesindegi 83-úıde kóp jyl boıy birge turǵan. Kámı­la Dosqyzy da naq osy úıden eki bólmeli páter ıelengen). Al, Raıhan men Raýshan Ábikeıqyzdary bilikti dáriger retinde, ári ǵylym tereńine boılaý jolynda da Kámı­lamen syrlas ta, syılas ta bolǵan jandar (bizdiń qolymyzdaǵy kólemdi estelikte bul jaıynda neshe alýan hıkaıat baıandalǵan, estelik ıesin sál keıinirek ataımyz). Úsheýiniń jastary da shamalas. Qanysh Imantaıuly Londonnan 1947 jylǵy sáýirdiń ekinshi jartysynda oralǵan, bul endi o kúnde aıtýly oqıǵa. Marǵulan men Bekturov otbasylary qadirmendi týy­synyń shetelde kórgen-bilgenin óz úıle­rinde tyńdaýǵa yqylas bildirgen. Qonaqjaı otbasynan tárbıe alǵan Raýshan men Raı­han, sirá, sol basqosýǵa ózderimen tilektes, nıettes qurbylaryn da shaqyrǵan. Solar­dyń biri – Kámıla Dosqyzy... О́ıtkeni, Kámıla qandaı qaýymdy bolsyn sulý kórkimen ǵana emes, jan-jaqty ónerimen de qyzyqtyra biletin saýyqqoı jan. Ol qazaq ánderin ǵana emes, orys pen tatar áýenderin de syzylta salyp, birneshe mýzyka aspap­­ta­rynda jap-jaqsy oınaıdy. Bıdi de kelis­tire bılegen (K. D. О́tegenovanyń týyp-ósken jeri – Reseıdiń teriskeı shebindegi saýda-sattyǵy órkendegen, musylmansha oqýǵa dindarlyǵy da Arqa qazaǵyna erteden tanys Troısk qalasy. Bul jerdi tatarlar jaılaǵan, ishinara qazaqtar da qonystanǵan. Solardyń biri – Syr boıynyń baıyrǵy turǵyny О́tegen otaǵasy. Alaıda, jasy egde tartqan kezde ol týǵan eline oralýdy jón kórip, 1930 jyly Almatyǵa qonys aýdarǵan. Otbasynda О́ser, Meńsulý, Kámıla esimdi úsh qyzy bolypty, kenjesi – Kámıla). Aıtyp-aıtpaı ne kerek, eki jaqsy kezikse, birin-biri jatyrqamaıdynyń keri boldy. Baıanaýyl ánderiniń jan sergiter ǵajap áýenin boıyna sińirýmen eseıgen Qanysh Imantaıuly dombyra shertip, súıikti ánderi “Shama”, “Bir bala”, “Búr­kitbaıdy” áýelete shyrqaǵanda, ánge áýes Kámıla da dańqty kórshisine eligip, álde syrlas qurbylarynyń qıyla suraýymen kári Oral atyrabyn jaılaǵan, Chelıabi, Túmen mańyndaǵy qazaqtardyń mánerimen týǵan halqynyń eski ánderin kelistire sal­ǵan. Áredik myń burala bılep te tyńdaý­shylardy súısintken. О́nerli jandarǵa yqy­lasy bólek ǵalym aǵa bir basyna sonshama qabilet-daryn daryǵan jasań kórshisine, árıne, sulý júzine súısine qarap otyryp (bálkim, bir kesh emes, birneshe márte kez­desý sońynda), óz boıynda tutanǵan yntyq sezimdi tejemegen tárizdi. Aqyry, Kámıla Dosqyzyn jıirek kórýdi ańsaıtyn bolypty. (Kóldeneń jurttyń bertinde gýletken sózine qaraǵanda, soǵan bastapqy ynta Kámılanyń ózinen órbipti-mys. Bul da kádik jáıt: Qanysh Imantaıuly – erkek ataýlynyń mańǵazy ǵana emes, naǵyz darabozy; uzyn boıymen de, aqjarqyn kelbetimen de, sharadaı úlken basymen de, eresen alyp turpatymen de myń kisiniń ortasynan oqshaýlanyp kórinetin tulǵaly azamat. Soǵan endi kúlli qazaqqa maqtanysh bolǵan ataq-dańqyn, dúıim elge ańyzǵa aınalǵan azamattyq parasatyn qosyńyz. Olaı bolsa Kámıladaı bekzat jan, Almaty ǵana emes, Máskeýdiń de ǵylymı qaýymyn jaqsy biletin (eki qalanyń da teatrlaryna jıi baryp júrip, ataqty akterlermen, óner juldyzdarymen de aralas-quralas bolǵan), óz halqynyń Qanyshtaı dara tulǵasyna nelikten ińkár bolmasqa?.. Budan ári biz ekeýiniń qaıda, qandaı jaǵdaıda kezdesip, til tabysqanyn táptishtep jazbaımyz. Álmısaqtan bul – eki asyqtyń júreginde saqtaıtyn qupııasy. Al, bizge naqty málim oqıǵa: 1948 jylǵy 22 tamyzda Almatynyń 1-shi perzenthanasynda búldir­shendeı qyz balanyń dúnıege kelýi. Sóıtip, Qanysh Imantaıuly besinshi márte áke atanady. Sol habardy estigende ol oraýda otyrǵan Kámılaǵa bir qushaq gúlmen qosa, biz esimin ázirshe atamaı otyrǵan estelik jazbalar ıesiniń aıtýynsha: “Qyzyń qutty bolsyn, Kámılash! Sheksiz qýanyshtamyn, bul náreste ekeýmizdiń qalaýymyzben dúnıege kelgen. Saǵan da, maǵan da baqyt syılar urpaq bolsyn! О́zińniń Q...” – degen sıpatta quttyqtaý hat joldaǵan. Otyz úsh jasynda tuńǵysh ret ana atanǵan Kámıla da: “Ardaqty Qaneke! Júrekjardy hatyńyzǵa sheksiz rızamyn, tánti kóńilmen rahmet aıtamyn. Alaıda, men ýádemnen shyǵa almadym, kiná – ózimnen... Sizge ul syılamaı, qyz týǵan soń basyńyz menen azat. Bul sábıdiń aldaǵy taý­qymeti, tárbıe-tálimi – ózimniń moı­nym­da. Azatsyń degenimdi solaı túsinińiz jáne kelis­peımin dep daýlaspańyz, asyl Qaneke! Bir ǵana tilegim bar: balańa atyńdy syıla, esimin oı­lap ta qoıdym: Jámıla bolady, fa­mılııasy – О́tegenova, tek kýáligine Qanysh­qyzy dep jazdyrýǵa ruqsat etińiz! Sizge menen budan ózge tilek bolmaıdy...” – degen hat joldanady. О́mirdiń osyndaı da qaltarys-bultarys­tary bolady. Mynaý da sonyń biri. Arada 62 jyl ótken soń sony aqtap, ıá dattap uzaq so­nar ejikteý qajet pe? Joq. Kim ne aıtsa da ánsheıin bopsa bolmaq. Sol sebepti oqı­ǵa­nyń odan bergi órbýin biz Jámıla Qanysh­qyzynyń osy hıkaıattyń avtoryna 2007 jyly joldaǵan kólemdi esteligi boıynsha jalǵastyramyz... Jámıla (qujaty boıynsha, Djamılıa, týǵan anasy Djama dep ataǵan) Qanyshqyzy О́tegenova qazirde alpys jasty qoralap, paı­ǵambar jasyna jaqyndap otyr. 17 jasynan bylaı Máskeýde turady. Balǵyn shaǵyn Almatyda ótkizip, 39-shy orta mektepti tá­mam­daǵan. Máskeýdegi Halyqaralyq qaty­­nas­tar ınstıtýtyna (MGIMO) 1966 jyly tú­sip, dıplom alǵan soń, sondaǵy radıo ha­bar­la­ry redaksııasyna shaqyrylyp, shetelge ha­bar taratatyn Bas redaksııanyń qytaı ti­lin­degi bóliminde birneshe jyl redaktor bolyp eńbek etken. Soǵan qosa KSRO Ǵylym akade­mııa­synyń memleket jáne quqyq ıns­tı­týtynyń aspırantýrasynda bilimin kótergen. “Sol ınstıtýtqa jıi qatynap júrip, 1975 jyly Sergeı Egorovpen tanystym. Eki jyl­dan soń turmys qurdyq. Shańyraq túzeýden bir jyl buryn ekeýmiz de kandıdattyq dıssertasııa qorǵadyq... – depti Jámıla esteliginiń 60-betinde. – 1978 jyldyń 20 naýryzynda tuńǵysh ulym Tımýr týdy. Mamam Almatydan ushyp kelip, tolǵaq bastalǵan sátte qasymda otyrdy: “Qatty shyńǵyrma, qazaq áıeli perzentin dybysyn shyǵarmaı týady...” dep qaırap baqty, qaıran mamam...”. “Tımýrdyń bet-pishini – naǵyz qazaq, kúıeýim ekeýmiz tuńǵysh perzentimizdiń kimge tartqanyn bilmeı, kóp ýaqytqa deıin ań-tań bolyp júrdik... Bul jumbaqtyń sheshýi bertinde, Almatydaǵy ápkelerim syılyqqa jibergen, jazýshy Medeý Sársekeevtiń 1999 jyly jaryqqa shyqqan “Qanysh eli” albom-kitabynyń bir betinen Ǵazız aǵa Imantaıuly Sátbaevtyń sýretin kórgende Tımýrdyń sol kisige aınymaı uqsaǵanyn bilip qaıran qaldyq. Almatylyq týystarymnyń aıtýynsha, bet-pishini ǵana emes, sabyrly minez-qulqy da, mańǵaz qalpy da ákemniń týǵan aǵasyn qaıtalaǵan deıdi...” Estelik ıesiniń óz ómiriniń ár alýan kezeńderin búkpesiz baıandaýyna qaraǵanda, sóıtýine, sirá, otbasyndaǵy oryssha tárbıe de áser etken tárizdi. Jámıla búldirshin kúl­li О́tegenovter áýletiniń jan-tánimen óbek­tep, qolyn eshteńeden qaqpaı, shat-shadyman turmystyń raqatyn shekteýsiz keship, erketotaı bolyp erjetken. Qyzmet babymen Odaq qalalaryn aralaǵanda, ásirese demalysqa shyqqanda anasy ony qasynan qaldyrmaı, qaıda bolsyn árdaıym ertip júrgen. Mysa­ly, jeti jasynda Jámıla Lenıngradqa mama­symen birge baryp, anasy doktorlyq dısser­tasııasyn qorǵaǵan kúni májilis zalynda tileýqor bolyp otyrǵan. On jastan asqan soń sheshesine erip, Kavkaz ben Qyrymnyń, Bal­tyq boıynyń saýyqtyrý oryndarynda birge demalǵan. Lenıngrad, Máskeý, Tbılısı, Erevanda, taǵy qanshama qalalardy armansyz aqtaǵan. Uǵymtal daryny erte baıqalyp, estigenin esh umytpaıtyn qabiletimen de ózin óbekteýshilerdi qaıran qaldyrǵan, sheteldiń birneshe tilin (eń aldymen ıgergeni – qytaı tili) de asa qınalmaı úırengen. Sirá, bul qabiletter Jámılaǵa zeıini myqty anasy ǵana emes, kemeńger aqylyn dúıim jurt tanyǵan ákesinen de aýysqan... “Biz turatyn úıdiń Mır kóshesine qaraǵan jaǵynda Raýshan ápkem Sátbaeva men Álkeı aǵa Marǵulan turatyn. Páteri shaǵyn, birinshi qabatta, nebári eki bólme. Ol kisiler mamam­men aınymas dos jandar, al, maǵan etjaqyn týystar. Osy úıdiń jalǵyz qyzy Dánel me­nen birneshe jas úlken. Qurtaqandaı menimen oınamaıdy. Ishim pysqan men úlkenderdiń áńgimesine qulaq túrip, kóbine únsiz otyra­myn, – dep balalyq shaǵyna saıahatqa beriledi Jámıla Qanyshqyzy esteliginiń bir tusynda. – Tap sol úıde ákemniń de otbasy turady. Ol kisiniń úıindegi kishkentaı qyzy Marııam­men tatý boldym, ol da meni erekshe jaqsy kóredi, mýzykaǵa beıim qyz edi, amal ne, ákeı qaıtys bolǵan 1964 jyldyń aıaq sheninde kezdeısoq jaǵdaıda opat boldy... Raýshan apaıdyń úıinde kókemmen kezde­se­miz, odan da jıirek Raı­han ápkemniń Abaı dań­ǵy­lynan jo­ǵa­ry­da, Al­maty ózeniniń jaǵasynda­ǵy saıajaıynda jıi bo­lamyz. Úlkender asty kún­qaǵar shatyry bar dúń­girshektiń orta­syndaǵy ústelde as ishedi, al men ákem­niń tizesine jaıǵa­syp alyp, ortańǵy saý­saqty jasyratyn oıyndy úırendim, bizdiń qazaq­tarda sondaı oıyn ba­ryn úıretken de ákemniń ózi. Kókem keıde domby­ranyń súıemeli­men án salady. Daýsy sah­na­dan aıtatyn ánshi­lerden eshbir kem emes, maǵan tipti artyq sııaqty kórinedi. Meniń de án-áýenge qulqym bar (án-mýzyka mektebinde jeti jyl boıy sabaq aldym, qazirde roıalda oınaımyn, balalar qatysatyn konsertterge shaqyrylyp, birneshe márte Qazaq radıosy stýdııasynda óner kórsettim). Kókem án aıtqanda men múldem eligip, oıyndy qoıyp, tym-tyrys tyńdaımyn. Ol kisi maǵan neshe túrli kitaptar syılaıdy, keıbiriniń ishindegi sýretterge túsinik beredi. Keıin túrli-tústi ádemi tastar syılaıtyn boldy. Keıbirin taý hrýstaly degeni esimde. Sol tastar qazirde qaıda deseńshi? Bertinge deıin óz páterimniń kórnekti jerinde tizilip turýshy edi, kózdiń jaýyn alǵandaı ádemileri de bar-dy, amal qansha, saqtaı almadym, onda-munda jolaýshylap júrgende aıyrylyp qaldym... Mamam, men, kútýshi ápkem úsheýmiz ar­naıy páter jaldap Lenıngradta turǵa­nymyzda, bul endi sheshemniń doktorlyq dıssertasııasyn ázirleýge den qoıǵan kezi, ákem bizge birneshe márte kelip qaıtty. Bir joly ol maǵan qońyrqaı barqytpen tystalǵan aıýdyń qonjyǵyn syılady. Kelgen saıyn qoraby keremet ádemi konfetter, tort, shampan sharabyn, keıde jemis ákeledi. Sirá, sodan ba, ákemniń sol kezdegi saparyn eske alsam, tilime tátti dám úıirilgendeı bolady...” Jámıla Qanyshqyzynyń bekem jady talaı oqıǵany esinde saqtaǵan. Sirá, sonyń bári alpystyń asqar beline shyǵarda kúni keshe kórgendeı bolyp, kóz aldyna elestep, qaıdaǵy-jaıdaǵy qımas jáıtterdi, balǵyn kúnderiniń qýanyshty sátterin esine alyp, qaǵaz betine túsirgen... “Birde ákeımen bir poıyzben, bir vagonda toqaılasyp elge qaıttyq. Qazaqstan alqabyna ilingen soń-aq ákem meni tereze aldyna sha­qy­ryp, ushy-qıyrsyz dalanyń árbir shoqy­syn, ózen-sýyn qolymen nusqap turyp, uzyn-sonar áńgime shertti. Quddy bir ushy-qıyr­syz sary jondy jaıaý kezip júrgendeı tóndire aıtady, ár shoqynyń tarıhyn baıan­dap, solardyń qoınynda jasyrynyp jatqan ken baılyqtaryn tústep sanap, sol jerlerde qandaı tarıhı oqıǵalar bolǵanyn sıpat­taǵanda, ıá, kúni erteń qandaı óndirister ornaıtynyn túgendegende eshbir múdirmeıdi... Álqıssa, sodan bir sátte kýpesine shaqy­ryp, shaı aldyrdy. Úı-ishiniń fotosýretterin kórsetip, ápkelerimdi tanystyrdy. Aqyrynda mamamnyń meni ózine jaqyn-jýyq júrgiz­beıtinine renish bildirip: “Úlken qyzdarym sııaqty sen de maǵan súıiktisiń, biraq, ómiriń, tárbıeń mensiz ótip, shyndyǵyn aıtqanda, ákesi joq baladaı ógeısýmen erjetip kelesiń, qarǵam. Mamańnyń munysy durys emes. Mine, men qasyńda otyrmyn, týǵan ákeńmin, seni aıynda-jylynda áreń kóretinime nalımyn, biraq sony túzetýge amalym joq, Jámılash. Bul sózimdi umytpa, sirá, ákeń úshin de maqtanatyn ýaqyt týady, sol kezde maǵan renish aıtpa, saǵynyshpen esińe al, jaraı ma, jan balam...” – dep basymnan emirene sıpady. Kóńili bosap, kóz aldyn jas býǵanyn ańǵardym. Men de jyladym. Sol saparda ol maǵan taǵy da ishinde neshe túrli qara-qoralash sýretter sa­lynǵan qalyń kitap syı­la­dy. Kitaptyń sýretteri ma­ǵan unaǵan joq. Qazaq­stannyń alǵashqy tarıhy ekenin bertinde bildim...” Ár nárseniń ózine tıe­sili ýaqyty bolmaǵy da – ómir zańy, yntyq kóńildiń aptyǵy basylyp, ózgedeı tirshilik áýenine aýysatyn mezgili de bolady... Bizdiń­she, ortaq nárestemen be­ki­gen baılanysty úzýge yn­ta Kámıla sulýdan órbigen... Kámıla Dosqyzy sol qarsańda ǵylym joly ózi úshin – birden-bir márte­beli, el múddesi úshin de eleýli is ekenine birjola bekingen. Al ondaı isti qy­ryqtyń belinen aspaı tur­ǵanda atqarý qajet. Son­dyqtan da ol doktor­lyq dıssertasııasyn tezirek qamdaý jolyna shyndap kirisip, tirlik-ty­nysyn tek qana sonyń jolyna baǵyshtaǵan. Bul bolsa birer aıdyń, ne jyldyń áýresi emes, ol úshin júzdegen synaq jasaý qajet, per­zent súıýdi ańsaǵan júzdegen áıelderdi uzaq ýaqyt zertteýmen, emdeýmen ǵana júzege asa­tyn aýyr izdenis. Ásili, mundaı kúrdeli maq­satqa qulshynys týǵanda ózge sharýa­lardyń, qaraqan bastyń qam-qareketiniń de ekinshi, úshinshi kezekke aýysary – túsinikti jáıt... “Qazirde oılaımyn, sol kúndegi qatań tár­tip, ásirese otbasyna degen partııalyq ús­tem­dik áke-sheshemniń emin-erkin jolyǵýyna, ash­yq túrde qarym-qatynas jasaýyna san alýan kedergi týǵyzǵan. (...) Álbette, mamam da, ákem de – kúshti tulǵalar. Ekeýi de usaq-túı­ek­ke maldanbaı, qandaı qysym kórse de moıy­maı, bir-birine qushtarlyqtan birshama ýaqytqa deıin aınymaǵan. Qysqasy, óz qa­laýymen ómir súrgen. Sóıtse de... Mamam óz aıtqanynan aınymaıtyn birbetkeı jan, áke­me de, maǵan da erik bermeı, ózi jón kórgen qa­ǵı­damen ómir súrdi...” – degen joldar Já­mı­la Qanysh­qyzynyń, bertinde, ózi de balaly-shaǵaly bolyp eseıgen shaǵyndaǵy oı túıini. K.D.О́tegenova ǵylym týrasynda túý bas­tan ózine maqsat etken oı-armanyn jerine jet­kize túgendegen qaıratker. 1955 jyly, 39 ja­synda ol doktorlyq dıssertasııasyn Le­nın­gradta qorǵap, bir jyldan keıin profes­sor ataǵyn ıelengen, Qazaqstannyń bas gı­ne­kology mindetin uzaq jyldar sátti atqa­ryp, respýblıkaǵa eńbegi sińgen dárigeri atan­­ǵan, orden, medaldarmen marapattalyp dańq­qa bólengen. Qysqasy, 1950-1975 jyldar aralyǵynda dárigerlik ilimniń gınekologııa salasyndaǵy mańdaıaldy bilgiri atanǵan iri tulǵa. Tynymsyz qaırat ıesi úshin, ásili, bul da az. Ǵylymı bilim-tanymy jetip-artylyp turǵan jan kúlli Qazaqstan atyrabyndaǵy, ásirese oblys ortalyqtaryndaǵy perzenthana­lardyń jibi túzý meken-jaılarǵa ornalasýyn talap etip, sol úshin neshe alýan qam-qareket jasap, akýsherler men gınekolog dáriger­lerdiń biliktiligin arttyrýda, óz isin túbegeıli bilýge yntasy joq áriptesterine ymyrasyz qatań sharalar qoldanarda Kámıla Dosqyzy eshkimge des bermegen, óz aıtqanyn istetken. О́z qa­raý­yndaǵy № 1 perzenthana bolsa sol jyl­darda shynynda da respýblıka boıynsha shyn má­ninde ozat mekeme atanǵan. “Sheshemdi árip­tes­teri qatty qadirlegen, shyntýaıtyn aıt­qan­da, odan áleı qoryqqan. О́ıtkeni ol – naǵyz istiń adamy, sol úshin qıyn áreket jasaýdan da taıynbaǵan...” – deıdi Jámıla Qanyshqyzy. Kámıla Dosqyzynyń dárigerlik dańqy búkil Odaqqa málim bolady. Bilimdar ǵalym, Keńes áıelderiniń kórnekti ókili retinde ol Jer sharynyń bes qurlyǵynda túgel derlik bolǵan. Amerıka men Kanadaǵa birneshe márte barypty, Sıdneı, Delı, Kaır, Pekın, Pa­rıj, Berlın, London sııaqty álem qalala­ryn­da ótken dúnıe júzilik forýmdarǵa qaty­syp, keıbirinde baıandama jasaǵan. Mysaly, Egıpetke barǵanda sol eldiń prezıdenti A. Na­serdiń qabyldaýynda bolǵan. Sol sapar­lar­dyń bárinen de ol keýdesin kernegen maq­tanysh sezimmen oralady eken. О́ıtkeni, ol sol jıyndarda ózin emes, qazaq áıeliniń qandaı áleýmettik dárejege kóterilgenin kórsetip qaıtatyn. Darqan ómir de aǵyn sý sııaqty. Ýaqyt kóshi jóńkile jyljyp, ataq qana emes, madaqtyń da tozatyn, baqyttyń da basyńnan ushatyn kezi bolady. Medısına ǵylymynyń doktory, professor, qoǵam qaıratkeri, perzent týǵyzý iliminiń asqan bilgiri atanǵan K. D. О́tegenovanyń da keıbir áriptesteriniń qyzǵanyshynan órbigen pále-jalasynan, aqıqat teriske burmalanǵan jáıtterden jany qatty kúızeletin mezgil týady... Qysqasy, alpys jastyń órinen asa-aq jumysqa degen burynǵy ynta-jigeri azaıyp, onyń esesine basty nazary súıikti Jámılasynyń ot­ba­syna aýady. Al, ol Máskeýde turaqtap, ózi unat­qan salada eńbek etip júrip, ómirlik se­rigin tapty. Anasy da kúıeý balasyn birden unatyp, ásirese aqyl-zerdesiniń tereńdigin, kisilik bıik nyshanyn da jazbaı aıyrǵan; MGÝ-diń tarıh fakýltetin bitirgen Sergeı Egorov sosıologııa ilimimen kóp jyl tynbaı shuǵyldanyp, Memleket jáne quqyq ınstıtýynyń jetekshi mamany atanady. “Serejanyń zertteýi úkimet tarapynan joǵary baǵalanyp, AQSh-qa jıi baratyn boldy. Tımýrdy mamama tastap, bir jaz ekeýmiz Bostonda boldyq. Sergeı Garvard ýnıversıtetiniń Quqyq mektebinde dáris oqydy. Dáriskerlik daryny Amerıkada joǵary baǵalanyp, Massachýsets shtatynyń zań shyǵaratyn palatasy oǵan arnaǵan jıyn uıymdastyrdy. Sońynan bizdi senator Edvard Kennedı qabyldady... 1984 jyldyń 6 shildesinde ekinshi márte ana atandym. An­dreıim shırap, eki jasqa ilikkende taǵy da shet­elge attandyq. Týrasyn aıtqanda, Ser­geı ekeýmiz balalardyń taýqymetin mamama júktep, ǵylymı isimizben alańsyz shuǵyl­dandyq. Mysaly, men 1889-1990 jyldary Qytaıda uzaq bolyp, Pekındegi halyq­ara­lyq baılanystar ınstıtýtynda doktorlyq dıssertasııamdy daıyndadym. Sergeı de B.N.Elsınniń tikeleı tapsyr­masymen Re­seıde prezıdenttik basqarýdyń konstıtý­sııa­lyq negizdemesin ǵylymı turǵyda ázir­leýmen shuǵyldandy. Sol qarsańda onyń tórt kitaby shyqty. 1992 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Ile-shala Eýropa elderiniń quqyqtarymen shuǵyldanatyn jańa ınstıtýtty qurýǵa qulshyna kiristi... Mamamnyń qos nemeresiniń tárbıesine jan-tánimen berilgeni sonsha, emhanadaǵy ulan-ǵaıyr jumysynan bas tartyp, Máskeýge birjola kóshýge qamdana bastady. Qysqasy, qalǵan ǵumyryn meniń eki ulymdy tárbıeleýge arnaıtynyn málimdedi. Bizdiń qarsylyǵymyzǵa qulaq qoıǵan joq. Teginde, mamam qartaıǵan saıyn óz degeninen qaıtpaıtyn qylyǵyn kúsheıtip, osy kúngi termınmen aıtqanda, avtorıtarlyq ámirge kóbirek erik beretin edi. Bir kúni qyzyq jaǵdaıatqa tap bolypty: Andreıdi arbamen súırep, Tımýrdy jetektep, Almatynyń Lenın alańyndaǵy saıabaqta demalyp otyr­sa, bir aqsaqal kelip, balalardy qyzyqtap qarap turyp: “Báıbishe, mynadaı batyr qazaqtar barda bizdiń halyq sirá da eshkim­nen kem bola qoımas!..” – dep qolyn jaı­yp, aq tilek aıtyp, bata beripti. Sony da mamam ázil-shyny aralas bizge, Amerıkaǵa habarlap: “Allanyń jazmyshyna ne shara, mine, asyl Qanekemniń alyp turpatyn aınytpaı qaıtalaǵan qos nemeresin baqqan kempir atandym. Jasań kúndegi qyzyq-shyjyǵym osyndaı ermekpen aıaqtalaryn sirá da oılappyn ba?!..” – dep ózine-ózi tánti bolyp, hat jazǵany esimde. Amal qansha, baqytty jyldarym uzaqqa barmady. 1992 jyldyń 29 jeltoqsanynda Sergeı avtomobıl apatynan qapylysta mert boldy. Tımýr sol qarsańda 14, Andreı 8 jasta edi. Sol azdaı, mamamnyń júregi aýyratyn-dy. Qazannyń 11-inde aýyrýha­nada jatqanda ol kezekshi dárigerdi qasyna shaqyryp, meniń telefonymdy jazdyryp: “Máskeýge kóship, nemerelerimdi oqytpaq bolǵan armanyma jete almadym. Qyzymnan kem kórmeıtin súıikti kúıeý balam, álginde aıan berip: “Kámıla Dosovna, sizdiń de ýaqy­tyńyz bitti”, – dedi. Sirá, kún shyqqanyn kóre almaspyn, kózimdi jumǵan sátte Jámılashyma habar berińiz. Bul meniń sońǵy ótinishim, qyzym fánı dúnıede jalǵyz qaldy, balalaryna ıe bolsyn, olar da týra ózi sııaqty, qasıetti kisiniń urpaǵy...” – depti. Dáriger meni shyrt uıqydan oıatyp, asyl sheshemniń tań sáride kóz jumǵanyn estirtti... *  *  * 2003 jyldyń jazynda “Sátbaev” ǵumyrnamasynyń ekinshi basylymyn “JZL” serııasymen shyǵarý maqsatynda Máskeýge barǵanymda men Jámılany izdep taýyp, Qazaqstan elshiliginiń irgesindegi “Mádenı ortalyqqa” shaqyrdym. Qazaqtyń baýyrsaǵy, qurt-irimshigi, shelpegi qoıylǵan dastarqan basynda otyryp, áńgime sherttik. Joǵaryda keltirilgen derekterdiń birazy sonda aıtylǵan edi. Kemtigin Jámıla Qanyshqyzy bertinde úlken esteligimen toltyrdy. Solaı etýge oı salǵan ózim edim: óz ómiri men sheshesi týraly derekterdi júıelep, bar bilgenin, jıǵan-tergenin eshqandaı qospasyz anasynyń da, óziniń de ákesine qarym-qatynasyn qaǵazǵa túsirip berse – ǵumyrnama kitabymnyń kelesi basylymynda jarııalaýǵa ýáde ettim... – Medeý aǵa, bul tilegińizdi oryndaýǵa qushtarmyn. Týǵan elmen baılanysym sırep, ásirese mamamnyń qurbylary ómirden ozǵan soń múldem úzilýge aınaldy. Sońǵy 15 jylda Qazaqstannan meni izdeýshi siz ǵana. Ári qandaı tilekpen kelip otyrsyz... Men elimdi sirá da umytpaımyn. О́ıtkeni, az bolsa da ákemniń erkeletken jyly meıirin sezindim, al anam týǵan elimdi, halqymdy maqtan etip, ardaq tutýǵa úıretti. Árıne, balalarym budan maqrum, tek apasyn ǵana biledi. Ásili, olar da kimniń urpaǵy ekenin bilýge tıis. Ákem de, sheshem de – qazaqtyń sorlysy emes, maqtan tutqan súıikti tulǵalary boldy. Siz endi el jadynan tasada qalǵan bizdiń otbasylyq tarıhymyzdyń bet-perdesin ashar bolsańyz, ne deımin, amandyǵyńyzdy tilep, kitabyńyzdyń qaıtadan jaryq kórer kúnin asyǵa tosatyn bolamyn, aǵa!.. – dep aǵynan jarylǵan edi óz tobynan adasqan qazdaı alystap ketip, atajurtyn ańsaýmen ómirin ógeısitken Qanekeń perzenti – Jámıla qaryndasymyz. Medeý SÁRSEKE, jazýshy. Semeı.