– Jeńis Mahmutuly, Memleket basshysy 5 qazandaǵy Joldaýynda «Nurly jer» baǵdarlamasynyń tabysty iske asyp jatqanyn aıryqsha atap ótti. Aldymen baǵdarlamanyń nátıjelerine toqtalyp ótseńiz. Qandaı jetistikter bar?
– Memleket basshysy kúni keshe ǵana halyqqa Joldaýynda «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy men «7-20-25» baǵdarlamasyn odan ári ózektendirip, jalǵastyrý jóninde tapsyrmalar berdi. Árıne oǵan negiz bar. О́zderińiz jaqsy bilesizder, ásirese qalalyq jerlerde azamattarymyzdy baspanamen qamtamasyz etý – úlken máselelerdiń biri. Jyldan-jylǵa halyq sany da ósip keledi. Onyń ústine qalalarǵa kóship kelýshiler de kóp. Sol sebepti baspanaǵa degen qajettilik te arta túsýde. Sondyqtan qazaqstandyqtardy qoljetimdi turǵyn úımen qamtamasyz etýge aıryqsha nazar aýdarylyp, osy máselelerdi sheshý júıeli túrde qolǵa alyndy.
Elbasynyń bastamasymen túrli deńgeıdegi tabysy bar barlyq qazaqstandyqtyń turǵyn úıge qoljetimdiligin qamtamasyz etý úshin «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy júzege asyrylýda jáne jańadan «7-20-25» ıpotekalyq baǵdarlamasy iske qosyldy. Osy baǵdarlamalardy sátti júzege asyrý arqyly baspanaǵa muqtaj otbasylardyń máselesin sheshýge bolady. Bıylǵy 8 aıdyń ózinde 7,7 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Bylaısha aıtqanda, respýblıka boıynsha barlyǵy 67 myńnan astam baspana tapsyrylǵan, onyń ishinde 27 myńǵa jýyq jeke úı bar. Byltyr biz 11,2 mln sharshy metr turǵyn úı salyp, rekordtyq kórsetkishke qol jetkizgen edik. Bıyl sol rekordty jańartatyn sııaqtymyz. Iаǵnı, jyl sońyna deıin 12 mln sharshy metrden astam turǵyn úı salý kózdelip otyr.
– Memleket basshysy 5 qazandaǵy Joldaýynda halyqtyń áleýmettik turǵydan álsiz toptary úshin iri qalalarda jaldamaly turǵyn úı qurylysyn ulǵaıtý qajet dedi. Osy baǵyttaǵy jumystyń aıaq alysy qalaı?
– Iá, Elbasy qoǵamymyzdaǵy baspana satyp alýǵa múmkindikteri joq azamattardy qoldaýdy, olardyń jalǵa beriletin baspanamen qamtamasyz etilýin tapsyryp otyr. «Nurly jer» baǵdarlamasynyń birinshi baǵyty osy máselege arnalǵan. Iаǵnı, satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úı qurylysy. Bul baǵyt boıynsha ákimdikterde kezekte turǵan áleýmettik jaǵynan álsiz, páter satyp alýǵa múmkindigi joq adamdar baspanamen qamtamasyz etiledi. Olarǵa arnalyp jyl saıyn shamamen 3 myń páter salynady, bul – turǵyn úı máselesin sheshýge úlken qoldaý. Atalǵan baspanalar tegin, satyp alý quqyǵynsyz beriledi. Memleket basshysy Joldaýynda osy baǵytty odan ári jetildirý kerektigin aıtty.
«Nurly jer» baǵdarlamasynyń iske asyrylyp kele jatqanyna 2 jyl boldy. Osy aralyqta 3,5 myńnan astam páter salyndy. Jyl sońyna deıin bul kórsetkishti 6182-ge jetkizý josparlanǵan. Mundaı áleýmettik turǵyn úıdiń 1 sharshy metrin jaldaý tólemaqysy shamamen 100 teńgeni quraıdy. Mysaly, aýmaǵy 50 sharshy metrdi quraıtyn 2 bólmeli páterdi jaldaý tólemi aıyna 5 myń teńge ǵana. Osy sharalar arqyly 250 myńnan astam otbasynyń turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartamyz. Elbasynyń osy turǵyda aldymyzǵa qoıǵan mindetterin oryndaýǵa áleýetimiz jetedi, tolyq múmkindigimiz bar.
– «Nurly jer» baǵdarlamasynyń budan basqa iske asyrylyp jatqan taǵy úsh baǵyty bar ekenin bilemiz. Sol baǵyttardyń qazirgi iske asyrylý barysy men nátıjeleri jóninde ne aıtasyz?
– Bul máselelerge ret-retimen toqtalaıyn. Ekinshi baǵyt – nesıelik turǵyn úı qurylysy. Bul baǵyt boıynsha salynatyn úılerdiń 1 sharshy metriniń baǵasy 140-180 myń teńgeden aspaıdy. Mundaı úıler ákimdikte kezekte turǵan azamattar (turaqty tabystary bar muǵalimder, dárigerler, memlekettik qyzmetkerler) men Turǵyn úı qurylys jınaq júıesi salymshylaryna arnalǵan. Bastapqy jarnanyń jáne nesıe mólsherlemesiniń tómendigine baılanysty bul mehanızm úlken suranysqa ıe bolyp otyr. Búgingi kúni «Turǵyn úı qurylys jınaq bankiniń» nesıesi arqyly osy nesıelik úılerge jınaqtaýdyń qajet somasy 20%-ke deıin tómendedi. Bul úlken jeńildik ekenine eshkimniń daýy joq qoı dep oılaımyn. Baǵdarlama iske asyryla bastaǵan 2 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde 18,5 myń páter paıdalanýǵa berildi.
Al úshinshi baǵyt – jeke turǵyn úı qurylysyn damytý. Memleket basshysy 5 qazandaǵy Joldaýynda: «Bıýdjet esebinen salynatyn jappaı qurylys alańdaryna arnalǵan ınjenerlik ınfraqurylym júrgizýdi qosa alǵanda, memleket bes jyl ishinde 650 myń otbasyna nemese 2 mıllıonnan astam azamatqa qoldaý kórsetedi», dep atap ótti. Bul baǵyttaǵy jumystar belgilengen josparǵa saı atqarylyp kele jatqanyn aıtqym keledi. Mysaly, ótken jyly biz jeke úı salýǵa arnalǵan 70 myń jer telimin ınjenerlik jelimen qamtamasyz ettik. Bıyldan bastap jyl saıyn 40 myń telimge ınfraqurylym jelilerin tartýdy josparlap otyrmyz. Qajetti ınfraqurylymy daıyn bolǵan kezde 10 sotyq jer kezekte turǵan azamattarǵa beriletin bolady. Bul – baǵdarlamanyń negizgi talaptarynyń biri. Búgingi tańda 40 myńnan astam jer telimin ınfraqurylymmen qamtamasyz etý jumystary júrgizilýde.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, 14 oblys ortalyǵynda 1 sharshy metriniń quny 120 myń teńgeni quraıtyn biryńǵaı sáýlettik stılde qanatqaqty jobalardy iske asyrý jalǵasýda. Bul jerde qurylysqa tek otandyq qurylys materıaldary paıdalanylatynyn atap ótý kerek. Barlyǵy 2 myńnan astam qanatqaqty úı paıdalanýǵa berildi.
Tórtinshi baǵyt jeke qurylys salýshylardy turǵyn úı salýǵa yntalandyrý máselesine arnalǵan. Iаǵnı, qurylys salýshylarǵa 7%-ke deıin sýbsıdııa tóleý arqyly nesıelik shyǵyndar óteledi. Bul jerde qurylys salýshyǵa mańyzdysy – banktiń qoldaýyna ıe bolý. Odan keıin ákimdik sýbsıdııa alýyna múmkindik beredi. Salynǵan úıdiń 50%-i «Turǵyn úı qurylys jınaq bankiniń» salymshylaryna belgilengen baǵamen usynylatyn bolady. Bıyl 1 qyrkúıekte qurylys kompanııalarynan 70,4 mlrd teńgeniń 72 jobasy tapsyryldy. Onyń ishinde 45 joba boıynsha sýbsıdııalaý kelisimi jasaldy (42,8 mlrd teńge). Bul baǵyt boıynsha 120,6 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi.
– «7-20-25» jańa ıpotekalyq baǵdarlamasyn daıyndaǵan – Ulttyq bank. Biraq bul Investısııalar jáne damý mınıstrligine qatysy joq degendi bildirmese kerek. О́ıtkeni turǵyn úı qurylysyna sizderdiń mınıstrlikterińiz jetekshilik etedi. Jalpy, «7-20-25» baǵdarlamasynyń qandaı artyqshylyqtary bar?
– Memleket basshysy «7-20-25» baǵdarlamasyna basa nazar aýdarý kerektigin qadap aıtty. Elbasy bul baǵdarlama arqyly kez kelgen azamatqa qoljetimdi baspanaǵa ıe bolatyndaı múmkindik jasalýyn taǵy eskertti. Máselen, «7-20-25» jańa ıpotekalyq baǵdarlamasy arqyly 7%-pen zaım alýǵa eshqandaı kezek joq. Zaım alýshynyń baǵdarlamaǵa qatysýy úshin birqatar krıterııler qarastyrylǵan: bankke qaryz alýǵa ótinish bergen sátte ıeliginde múlkiniń jáne ótelmegen ıpotekalyq qaryzdarynyń bolmaýy, satyp alynatyn baspana qunynyń 20%-in quraıtyn aqshalaı qarajaty bolýy mańyzdy. Qaryz berý kezinde eshqandaı komıssııalyq tólem alynbaıdy.
Sonymen qatar zaım alýshyǵa ıpotekalyq zaımdy óteýge jetkilikti rastalǵan kiristeri bolýy shart jáne qosymsha kepil bolatyn tulǵany tartýǵa múmkindigi bar. Nesıe 25 jylǵa deıingi merzimge beriledi. Halyqqa nesıe berýdiń shekti somasy Astana, Almaty, Aqtaý, Atyraý, Shymkent qalalarynda – 20 mln teńgege deıin. Bul qalalarda nesıe alǵandardyń ortasha mólsheri 12,8 mln teńgeni qurady. Sáıkesinshe aı saıynǵy tólem 90 myń teńgeden keledi. Al qalǵan óńirlerde 12 mln teńgege deıin bolyp belgilendi. Munda azamattar alǵan nesıe mólsheri 9 mln teńge. Olar aı saıyn 63 myń teńge tóleıdi.
«Baspana» ıpotekalyq uıymynyń deregi boıynsha, baǵdarlama iske qosylǵannan bergi 2 aıda halyqtan qatysýshy-bankterge ıpoteka alýǵa 2562 ótinish túsken. Búgingi tańda jalpy somasy 20,0 mlrd teńgege 1695 ıpotekalyq qaryz berý qoldaý tapty. Qalǵan ótinishter ekinshi deńgeıli bankterdiń qaraýynda jatyr.
– «Baspana» ıpotekalyq uıymy» AQ «7-20-25» baǵdarlamasy boıynsha alǵashqy jarna 20 prosentten 10 prosentke tómendetildi dep habarlaǵan edi. Onyń mehanızmderi týraly ne aıtasyz?
– «Baspana» ıpotekalyq uıymy jas otbasylar men bıýdjettik sala qyzmetkerlerine qarjylyq júktemeni azaıtý maqsatynda «Jas arman» jáne «Qamqor baspana» ónimderin ázirledi. О́nimder «Baspana» jáne jergilikti atqarýshy organdar arasyndaǵy yntymaqtastyqqa negizdelip, atalǵan sanattaǵy azamattarǵa «7-20-25» ıpotekasynyń alǵashqy jarnasyn eki esege azaıtýdy qarastyrady. Jergilikti atqarýshy organdar oblıgasııalar shyǵarady jáne halyqtyń atalǵan sanaty úshin bastapqy jarnanyń jartysyn sýbsıdııalaýǵa mindetteledi. Al «Baspana» ákimdikter oblıgasııalaryn satyp alyp, «7-20-25» baǵdarlamasyna qatysatyn bankter arqyly halyqtyń osy sanatyn nesıeleýge kúsh salady.
«Jas arman» men «Qamqor baspana» ónimderi birinshi bolyp Shymkent qalasynda qanatqaqty rejimde jumys isteı bastady. Taraptar tıisti memorandýmǵa 2018 jyldyń 3 qyrkúıeginde qol qoıǵan bolatyn. Memorandýmǵa sáıkes Shymkent ákimdigi qaıtarymdy negizde bastapqy jarnany sýbsıdııalaý úshin bıyl 500 mln teńge, al 2019 jyly 1,5 mlrd teńge bóledi. Ákimdiktiń qoldaýy 2 myńǵa jýyq jas otbasy men bıýdjettik sala qyzmetkerlerin qamtymaq. Meniń oıymsha, bul bastamany basqa óńirler de qoldap áketýi múmkin. Mundaı sharalardy qazir Aqtóbe oblysynyń ákimdigi de qolǵa alyp jatyr.
– Halyq sany ósip, baspanaǵa degen suranys jyldan jylǵa artyp kele jatqanyn aıttyńyz. Halyqty baspanamen 100 prosent qamtamasyz etip tastaý múmkin emes ekeni belgili. Degenmen basym kópshiliginiń turǵyn úıge degen suranysyn qanaǵattandyrý úshin jylyna qansha baspana salynýy kerek jáne oǵan múmkindik bar ma?
– Memleket basshysy aldyńǵy Joldaýynda 2030 jylǵa qaraı bir adamǵa shaqqandaǵy baspanamen qamtamasyz etý kórsetkishin 30 sharshy metrge deıin jetkizýdi tapsyrǵan bolatyn. Osy mindetke jetý úshin barlyq jaǵdaı jasaldy. Atap aıtqanda, turǵyn úı jáne ıpotekalyq baǵdarlamalardyń mehanızmderin jaqsartý sharalary qabyldandy. Endi sol mehanızmderdi óz deńgeıinde iske asyrý qajet.
Táýelsizdik alǵaly beri elimizde 1,1 mln páter salyndy, ıaǵnı jyl saıyn 40 myń páterden salynyp otyrǵan. Al endi «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý kózdelip otyrǵan 15 jyldyń ishinde elimizdegi jańa baspanalardy paıdalanýǵa berý úlesin 2,5 esege arttyrý josparlanyp otyr. Demek Qazaqstanda aldaǵy ýaqytta áli de 1,5 mln páter, ıaǵnı jyl saıyn 100 myń páterden salynatyn bolady. Osylaısha azamattarymyzdy turǵyn úımen qamtamasyz etý máselesin sheshýge bolady dep esepteımin. Oǵan memlekettiń áleýeti de, múmkindigi de bar. Tek josparlanǵan jumystardy júıeli ári sapaly oryndaý qajet.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
