2014 jyldan beri dástúrli uıymdastyrylyp kele jatqan sımpozıýmnyń maqsaty – álemdegi ǵylym, bilim salasynda túrki álemine qatysty zertteý jasap júrgen ǵalymdardyń basyn qosyp, ǵylymı baǵytta pikir almasý, ǵylym jetistikterin talqylaý, jańa ǵylymı zertteýlerge jol ashyp, túrki álemi ádebıeti men mádenıetiniń keńeıýine yqpal jasaý. Eýrazııa jaǵrapııasyndaǵy túrki halyqtary Qazaqstandy ata jurty retinde qabyldaýdy, tarıhı ulttyq mádenıettiń saqtalýyn, zamanaýı ǵylymı ádisterdiń damýyn jáne qoldanýyn maqsat tutsa, besinshi halyqaralyq Túrki álemi zertteýleriniń sımpozıýymy da osy mıssııaǵa óz úlesin qosyp keledi. Bul mártebeli is-shara túbi bir túrki halyqtary úshin álemde beıbitshilik pen tynyshtyqty qamtamasyz etýdi kózdeıtin ortaq múdde.
Ǵylym men ónerdiń ordasy, tárbıe men tálimniń qarashańyraǵy Qazaq qyzdar memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Gaýhar Aldabergenova aldymen baspasóz máslıhatyn ótkizip, alys-jaqynnan kelgen qonaqtardy sımpozıýmnyń ashylýymen quttyqtady. «Altaı men Anadolynyń arasyndaǵy keń baıtaq aımaq – túbi bir túrki jurtynyń tutas qasterli qonysy, qasıetti mekeni. Qanshama dáýirler almasyp, myńjyldyqtar ótse de, kókbóriniń rýhy kóshpeı, babadan balaǵa qalǵan Kúlteginniń ósıeti sanadan óshpeı kele jatyr. Taǵylym alarlyqtaı dástúrge aınalǵan jıyn túrkitildes elder mádenıeti men óneriniń, tili men tarıhynyń damýyna úles qosýdy kózdeıdi. Bul túrki órkenıetiniń damýyna, dáýirler jalǵastyǵyna altyn arqaý bolady dep senemiz» dep sımpozıým jumysyna sáttilik tiledi.
Sımpozıým saltanatty túrde ashylǵan soń ǵylymı basqosýǵa jınalǵandar ýnıversıtettegi «Latyn álipbıi ortalyǵynyń» jumysymen tanysyp, «ArtDara» galereıasyn, «Aqtumar» murajaıyn tamashalap, «Túbi bir túrkimiz» beınebaıanyn kórdi. Bilim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıevtiń sımpozıým qatysýshylaryna joldaǵan quttyqtaýy oqyldy.
Sımpozıým túrki halyqtarynyń ózara yntymaqtastyǵynyń nyǵaıa túsýine, álemdik deńgeıde qoldanylatyn zertteýler júrgizýge jańasha baǵyt beredi. Osy oraıda túrkitildes elderdiń ǵalymdaryna artylar úmit pen senim zor. Búgingideı bilim men ǵylymnyń qarqyndy damýy kezeńinde otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń ǵylymı baılanysyn arttyrý básekege qabiletti elder qataryna aparar basty baspaldaq. Halyqaralyq túrki álemi zertteýler sımpozıýmy bul túrki halyqtarynyń ortaq qundylyqtaryn talqylaý, birlesken sheshimderdi ázirleý, birlesken jobalar daıyndaý, ortaq saıasatty anyqtaý jáne eń bastysy, jalpy sana qalyptastyrý úshin uıymdastyrylǵan ǵylymı is-shara bolǵandyqtan, sımpozıýmda aıtylǵan oı mazmuny negizinen osy túıin tóńireginde toǵysyp jatty. Halyqaralyq Túrki Akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráliniń baıandamasynda myń jyldan beri túrki álemin túrli qyrynan zerttep kele jatqan qyzyǵýshylyqtyń tolastamaıtyny týraly aıtyla kelip, ózin irgeli ǵylymı-gýmanıtarlyq ortalyq retinde tanyta bilgen Túrki Akademııasy atqarǵan aýqymdy jumystardy atap ótti. Mysaly, sońǵy eki jyldyń ózinde sheteldik ǵalymdardyń qatysýymen túrkologııa, altaıstıka, mongolıstıka baǵyttarynda kóptegen irgeli ǵylymı jobalar júzege asyrylyp, 40 halyqaralyq konferensııa men forým, 30 semınar men dóńgelek ústel uıymdastyrylǵan. Sondaı-aq, Akademııa basshysy túrkiteldes elderdegi áriptesterin Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev usynǵan «Túrki álemindegi 100 jańa esim» jáne «Túrki áleminiń kıeli jerleri» jobalary aıasynda birlese jumys isteýge shaqyrdy.
Sımpozıýmda «jahandaný úderisindegi túrki jurtynyń damýy úshin ne istelý kerek jáne oǵan kedergi bolatyn qandaı sebepter bar?» degen mańyzdy saýalǵa jaýap izdegen О́mer Halısdemır ýnıversıtetiniń rektory Mýhsın Karmenniń oıy tolymdy shyqty. «Túrki álemin zertteý – bul rýhanı brend» deıdi túrik ǵalymy. «Jahandyq kúrestiń ortasynda turǵan túrki halyqtarynyń múddelerin ortaqtastyrý arqyly birligi men tynyshtyǵyn saqtap, yntymaqtastyǵyn ártaraptandyra otyryp nyǵaıýyn, tarıhtaǵy túrki halyqtaryna jasalǵan zulymdyqtyń, qyrǵyn men mádenı genosıdterdi paıdalanbaýyn qamtamasyz etýimiz kerek. Myń pikirden góri ortaqtasyp sheshken bir pikir artyq. Aqparat týdyratyn, sol týdyrǵan aqparatty ónimge aınaldyra biletin, jahandyq bir kúshke ıe bola alatyn belsendi kúshke aınalý úshin umtylýdamyz. Maqsatty jumys, saıası sheshimder, saıası sheshim ústinde mańyzdy qoǵamdyq pikir qalyptastyrý qajet», dedi ol.
1990 jyldardyń basynan bastap-aq eń joǵary saıası ýaǵdalastyqtar negizinde túrki áleminiń ǵalymdary alǵashqy qadamdaryn anyqtady. Onyń alǵashqy nátıjesi retinde Túrki keńesi men Túrki Akademııasy qurylyp, túrki halyqaralyq uıymdaryna jol kórsetetin, baǵyt beretin de ǵalymdar boldy. Bul jyldarda Túrkimenstan, Ázirbaıjan, О́zbekstan birinshi bolyp latyn álipbıine kóshti. Qazaq eliniń de osy baǵytta jasap jatqan qadamy men eńbegi eren. Qazaqstannyń qazaq tilin joǵary dárejede tanytatyn latyn álipbıin qabyldaýy bolashaqta túrki álemi birligi úshin jasaǵan eń mańyzdy qadamy. Túrki elderi ǵalymdary osy sımpozıýmda Qazaqstan til bilimi ǵalymdaryn latyn álipbıine kóshirý tájirıbesimen keńirek tanystyratyn bolady. Úsh kúnge josparlanǵan sımpozıýmda «Jahandyq básekege qabiletti fılolog maman daıarlaýdyń qazaqstandyq jáne álem tájirıbesi», «Rýhanı jańǵyrý: ádebıet arqyly ulttyq sanany kemeldendirý», «Jahandyq bilim berý júıesi: áleýmettik-gýmanıtarlyq pánderdi jańasha oqytý ádistemesi», «Túrki qaýymy: tarıhy men mádenıeti», «Qazirgi zamandaǵy bilim berý úrdisiniń ulttyq jáne halyqaralyq damý tendensııasy» baǵyttary boıynsha seksııa jumystary júrgiziledi. Jıynda Qazaqstandaǵy Túrkııa Respýblıkasynyń Bas konsýly Kagan Iylmaz, Baký Eýrazııa ýnıversıtetiniń rektory Nazym Hıýseınlı, Túrkitildes elder zııalylary odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Muhtar Shahanov sóz alyp, túrki elderiniń keleshekte áli de bolsa bir-birin jaqynyraq tanyp, ózara yntymaqtastyq úshin atqaratyn ortaq jumystar týraly oılarymen bólisti. Túrki álemine shamshyraq bolý úshin jumyla jumys istep júrgen baýyrlas halyqtardyń barshasy besinshi sımpozıýmda da tyń usynys, qundy pikir men jańa ǵylymı tujyrymdamalar jasalatynyna senim bildirip, seksııa jumystaryn bastaýǵa kirisip ketti.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
