Maıandı Sıvagýrý, Djessıka Soý, Brıýs Faýk zerthanasy; Carl R. Woese gendik bıologııa ınstıtýty, Illınoıs ýnıversıteti. Zertteýshilerdiń aıtýynsha, búırektegi tastar «búırek psıhologııasynyń qatparly tarıhynyń ár mınýtyn» kórsetedi.
Emılı BAÝMGARTNER, «Nıý-Iork Taıms»
Scientific Reports jýrnalynda jarııalanǵan maqalaǵa súıensek, búırek tasynyń birkelkiligi jáne erimeıtindigi jónindegi pikir shyndyqqa saı kelmeıdi. Kerisinshe, búırek tastary óte kishkentaı marjan rıfteri nemese áktas qurylymyna uqsaıdy. Qatparlanǵan kúrdeli tastar ýaqyt óte jınalyp, qaıta erip otyrady.
«Dárigerler usqynsyz, qyzyqsyz kesekti taýyp, oǵan mán bermegen kezde, olar eń qundy derekter kitaby – búırek psıhologııasynyń qatparly tarıhynyń ár mınýtyn laqtyryp tastaıdy», deıdi jobany basqaratyn Brıýs Faýk. Ol – Illınoıs ýnıversıtetiniń geologııa jáne mıkrobıologııa professory.
«Búırek tastaryn muqııat bólip qaraǵanda, olardyń keıbiri rasynda ádemi ekenin baıqaýǵa bolady. Olar jeodaǵa, aǵashtaǵy saqınaǵa uqsaıdy. Keıbiri qabyrǵaǵa ilip qoıatyn túrli zat sekildi. Sondyqtan zertteý – óte qyzyq ári jańa sala», deıdi doktor Braıan Matlaga. Ol Merılendtegi Djons Hopkıns aýrýhanasynda ýrolog jáne búırek tasyn alýmen aınalysatyn hırýrg.
Doktor Faýktyń zertteý jumysy ony Ielloýston ulttyq saıabaǵy (AQSh) jáne Aýstralııadaǵy Úlken tosqaýyldy rıfine jetelep ákeldi. Ol búırektegi tastar men marjannyń súıegi, ystyq bulaq travertıni, tipti jer qabatynyń astynda jatqan munaı men gaz arasyndaǵy baılanysty baıqady. Tiri aǵzalar, sý jáne mıneraldyń qalyptasýy ortaq eken.
«Ielloýston ulttyq saıabaǵy bulaqtarynan shyǵatyn sý ystyq ári tuzdy. Iаǵnı, teńiz sýy jáne nesep sekildi», deıdi ol. Bulaq sýy kúrdeli tastardy qalyptastyrady. Doktor Faýktyń aıtýynsha, olar búırek tastaryna qatty uqsas.
Doktor Faýk jáne onyń áriptesteri 6 naýqastan alynǵan 50-den astam búırek tastary bólshekterin túrli jaryq jáne elektron mıkroskoptary arqyly zerttedi. Olar organıkalyq zattar men kalsıı krıstaldaryn ýltrakúlgin sáýleler arqyly anyqtady. Mundaı sáýlelerdiń jıiligi keıbir mıneraldardy jarqyratady.
Airyscan super-resolution microscopy dep atalatyn joǵary sapaly tásil arqyly búırek tastaryndaǵy organıkalyq zattar men krıstal qatparlary túrli-tústi sýretke túsirildi. Doktor Faýktyń aıtýynsha, olardyń pishini ártúrli: jyryqtarmen, úshburyshtarmen jáne basqa da geometrııalyq fıgýralarmen aıshyqtalǵan. Tastardaǵy buzylý izderi sondaǵy materıaldardyń basym bóligi ýaqyt óte joıylyp, qaıta túzilip otyrǵanyn kórsetedi.
Dárigerler naýqasqa júrgiziletin emdi onyń nesep analızine qarap belgileıdi. «Qazir tastardyń nelikten ósetinin bilemiz. Endigi másele osy prosesti keri aınaldyrýǵa, ıaǵnı tastardy eritýdiń jolyn anyqtaýda jatyr», deıdi doktor Matlaga.
Zertteý jumysy túri gıpotezalar jasaǵan geologtarǵa arnalǵan. Ásirese ol 1667 jyly qatparlanǵan tastar tarıhı derekterdiń jylnamasyn kórsetetinin usynǵan danııalyq anatom Nıkolas Stenonyń qurmetine júrgizilgen (Bir qyzyǵy, ol búırek tastary aýrýynan qaıtys boldy).
© 2018 The New York Times News Service
Maqalany aýdarǵan Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
