Búgin Elbasynyń Fınlıandııaǵa resmı sapary bastalady

Osy basymdyqtardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan júıeli sha­ra­lardyń arqasynda Astana búgingi kúni jahandyq kóliktik-logıstıkalyq jelini qaıta qurý, balamaly energetıka klasterin qurý, ınnovasııalardy, joǵa­ry tehnologııalardy engizý jáne sıfrlandyrý úderisteriniń to­lyqqandy qatysýshysyna aınaldy.

Osy oraıda Qazaqstan­nyń Fınlıandııa syndy bilim berý, aqparattandyrý jáne azamattardy áleýmettik qorǵaýdyń joǵary deńgeıindegi, ónerkásibi órkendegen eýropalyq elmen qarym-qatynasy jańa beleske kóterildi.

Áleýmettik baǵdarlanǵan mem­­lekettiń etalony sanalatyn Fınlıandııa qazirgi kúni halqy­nyń turmys sapasy jóninen kósh­basshy elderdiń biri. Jan basyna shaqqandaǵy nomınaldy IJО́ boıynsha bul el Germanııa, Belgııa jáne Ulybrıtanııa sııaqty eýropalyq memleketterdiń aldyna shyǵyp otyr.

Eseli eńbek ári tabandylyqtyń arqasynda fınlıandııalyqtar tutas ulttyq áleýetin ǵylym men tehnologııany damytýǵa jumyl­dy­ra bildi. Ǵylymı qamtymdy sala­­lardyń qarqyndy ósýi basqa sa­lalardyń da básekege qabi­let­­tiligin arttyrýǵa yqpal etti. Bá­sekege qabiletti qoǵam men mem­le­ket qurý eldiń irgeli jetis­tikterine negiz saldy. 

Búgingi kúni Astana men Hel­­sın­kıdiń tabysty damyp kele jatqan ekijaqty qarym-qatynas­tary qos eldiń jáne barsha álemdik qoǵamdastyqtyń ıgiligine kúsh-jigerdi jumyldyrýdyń jarqyn úlgisi dep aıtýǵa bolady. Eki el­diń strategııalyq seriktestigi óz­ara qurmet, senim men ashyqtyq rý­hyn­da jyldan-jylǵa tereńdeı túsýde.

Ekijaqty qarym-qatynas­tar tarıhyna baǵa bere otyryp, Fınlıandııa Prezıdenti Maýno Koıvıs­tonyń Qazaqstanǵa 1992 jylǵy resmı saparynyń mańyz­dylyǵyn atap ótýge bolady. Bul ózara qarym-qatynastyń jańa kezeńindegi júıeli saıası dıalogqa jáne belsendi ekonomıkalyq áriptestikke berik negiz salǵan alǵashqy sapar edi. 

Qazaqstan Prezıdenti N.Nazar­baevtyń Fınlıandııaǵa 2009 jylǵy memlekettik sapary, Fınlıandııa Prezıdenti S.Nıı­nıs­tıoniń 2013, 2015 jáne 2017 jyldardaǵy, sondaı-aq Pre­zıdent T.Halonenniń 2010 jyl­ǵy resmı jáne jumys sapar­lary ekijaqty baılanystar tarı­hyndaǵy aıtýly oqıǵa sanalady. Helsınkıdegi jáne As­tanadaǵy kezdesýler barysynda qos eldiń kóshbasshylary jan-jaqty baılanystardy nyǵaıtý­ǵa birlese qulshynys tanytyp, joǵary deńgeıdegi kelissózderde áriptestiktiń aldaǵy ondaǵan jyl­darǵa arnalǵan basymdyqtary aı­qyndalǵan bolatyn.

Qazirgi kúni Soltústik Eýropa elderi arasynda Fınlıandııa Qazaq­stannyń asa iri saýda jáne m­a­ńyzdylyǵy jaǵynan ekinshi ınvestısııalyq seriktesine aınaldy (300 mln dollardan artyq ınvestısııa kólemimen). 2017 jyly eki el arasyndaǵy saýda aınalymy 308 mln dollardy qurady (eksport – 176 mln, ımport – 132 mln dollar).

Búgingi kúni Qazaqstan naryǵynda 80-nen astam fın kási­porny jumys isteıdi. Olar­dyń arasynda «Vıartsıla», «Vaısala», «Kemıra», «Honka», «Pemamek» jáne basqa da tanymal kompanııa­lar bar. Bul tizim­ge tehnologııalar­dy engizý­ge qo­­laı­ly negiz salyp otyrǵan «Oýtotek», «Metso», «ABB», «KONE» sııaqty fın mashına jasaý flag­­mandaryn jáne qosyńyz. 

Fınlıandııanyń «Astana EKSPO-2017» halyqaralyq kór­me­sine qatysýy saýda-ekonomı­kalyq qatynastarǵa serpin berdi. 73 iri kompanııa usynǵan Sýomıdiń ulttyq pavılonyn «jetistikter laboratorııasy» dese de bolady. EKSPO qorytyndysy boıynsha energııa tutyný, ınnovasııalar jáne «jasyl» tehnologııalar salalarynda fın tehnologııasymen 14 joba qolǵa alynyp jatyr. Bul eldiń iskerlik ortasy AHQO, BUU aıasyndaǵy Halyqaralyq «jasyl» tehnologııalar ortalyǵy, IT-startaptardyń halyqaralyq tehnoparki jobalaryna qatysýda.

Iskerlik qoǵamdastyqty il­geri­letýdiń tıimdi mehanızm­deriniń biri Saýda-ekonomıkalyq áriptestik jónindegi úkimetara­lyq komıssııa bolyp otyr. Onyń sońǵy 10-shy otyrysynyń qory­tyndysy boıynsha energetıka, kólik, aýyl sharýashylyǵy jáne bilim salalaryndaǵy jumys toptary quryldy. 

Birinshiden, energetıka salasynda Qazaqstannyń «jasyl» ekonomıkaǵa kezeń-kezeńimen kóshýine jaǵdaı jasaý turǵysynan Sýomı tájirıbesi qajet etildi. Búgingi kúni Fınlıandııa tutynatyn energııanyń 40%-y jańǵyrmaly kózderden óndiriledi.

Ekinshiden, bizdiń elderimizdiń geografııalyq ornalasýynyń qo­laı­lylyǵy kólik jáne tranzıt salalarynda birin-biri tolyq­tyratyn ózara baılanystyń kók­jıegin keńeıte túsýde. Fınlıan­dııa tarapy úshin «Qorǵas» shekara mańy yntymaqtastyǵy ha­lyq­aralyq ortalyǵy, «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» arnaıy ekono­mıkalyq aımaǵy, sondaı-aq Aqtaý portynyń kólik-logıstıka­­l­yq mú­m­kin­dikteri qyzyǵýshylyq týǵyzady. 

2017 jyly Qytaı, Qazaqstan, Reseı jáne Fınlıandııa arasynda «Shyǵys kólik dáliziniń» iske qosylýy qarym-qatynasty damy­tý­daǵy naqty qadam bolǵanyn atap aıtý kerek. Konteınerlik tasymaldaý Koývola (Fınlıandııa) – Býslovskaıa (Reseı) – Altynkól (Qazaqstan) – Sıan (Qytaı) ba­ǵy­ty boıynsha júzege asyrylýda.

Iskerlik, týrıstik jáne mádenı baılanystardy damytýǵa eki el arasynda tikeleı avıabaılanys ashý jáne Fınlıandııa azamattary úshin vızasyz rejimdi keńeıtý úlken serpin berer edi.

Úshinshiden, bilim berý sala­syn­daǵy yntymaqtastyq Qazaq­stan ekonomıkasyn jańǵyrtý­dyń úshinshi kezeńinde basym ba­ǵyt­tardyń biri bolyp tabylady. 

Bilim berýmen sabaqtas júre­tin densaýlyq saqtaý salasynda Qazaqstan qazirdiń ózinde kóp­tegen medısına mekemelerinde aldyńǵy qatarly fın tájirıbesin engizýge kirisip ketti. Budan bólek, Qazaqstannyń shamamen 800-deı meıirbıkesi Fınlıandııanyń medısına personalyn daıyndaıtyn ortalyqtarynda qysqa merzim­­di biliktilikti arttyrý kýrsta­rynan ótti.

Tórtinshiden, aýyl jáne orman sharýashylyqtary salasynda biz ekijaqty kooperasııany belsendi ete túsý úshin kóptegen múmkindikterge ıemiz.

Sýomımen BUU Qaýipsizdik Keńesi sheńberinde jáne Dúnıe­júzilik saýda uıymy platformasynda yntymaqtastyqty ke­ńeıtý máselesiniń bolashaǵy zor dep bilemiz. Áńgime sondaı-aq Aýǵanstandy qalpyna kel­tirý jónindegi ýaǵdalastyqtardy qamtamasyz etý kooperasııasy, EO-nyń OA-men yntymaqtasty­ǵyn arttyra túsý týraly bolyp otyr­sa, bul máseleniń 2019 jyly Fınlıandııanyń EO-daǵy tóraǵa­lyǵy turǵysynan asa kókeıkesti ekeni aıshyqty reńk alatyny anyq. 

Joǵaryda aıtylǵandar Asta­na­nyń Helsınkımen kooperasııa serpinin óristete túsý úde­risinde qısyndy ekenin aıǵaqtaı túsedi. Osyndaı kezekti bir qadam retinde Qazaqstan basshysynyń ústimizdegi jyldyń 16-17 qaza­nyn­da ótetin Fınlıandııaǵa resmı saparyn atap kórsetken jón.

Sapar baǵdarlamasynda Fın­lıan­dııa Prezıdenti S.Nıınıs­tıomen kelissóz qarastyrylǵan. Onyń sheńberinde, kún tártibine sáıkes, taraptar ekijaqty jáne kópjaqty yntymaqtastyqtyń keń aýqymdy máselelerin talqylaıdy dep kútilip otyr.

Bolashaq saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń talqylanýynan da kóp nárse kútiledi. О́tken jyl­dar­daǵy ózara tabysty is-qı­myl­dardan Qazaqstan basshysy uzaq merzimdi perspektıvaǵa baǵyt­talǵan basymdyqtardy anyqtaýǵa qýatty serpin beredi dep oı túıýge negiz bar.

Qazirgi tańda eki el arasynda kólik jáne tranzıt salalary bo­­ıynsha tarıf saıasaty, teh­nı­­­kalyq jańǵyrtý, taýarlardy birtutas sıfrlyq júıemen qam­ta­masyz etý kooperasııalary máse­leleri kókeıkesti.

Fınlıandııanyń AО́K salasyna engizgen ǵylymı-tehnıkalyq jańalyqtary astyq shyǵymyn josparlaý, balyq sharýashyly­ǵyn damytý úshin jaǵdaılar jasaý, et óńdeý, sút jáne sút ónim­derin óndirý men orman sharýashy­lyǵyna jetekshi tehnologııalardy endirý turǵysynan jumysty osy baǵyttarda júrgizýge múmkindik beredi.

Qazaqstan ekonomıkasyn ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyn júzege asyrý jaǵdaıynda fın­lıan­dııalyq áriptesterdi Qazaq­standaǵy elektr energetıkasy ny­sandaryn jańǵyrtý úderis­terine tartýǵa alǵysharttar da jetkilikti.

Buǵan qosa, bilim berý, adam kapıtalyn damytý, bıoenergetıka, jel tehnologııalary, ınf­raqurylymdar, sıfrlyq qyz­met kórsetý, 3D-prıntıng, qal­dyq­tardy kádege jaratý, ınnovasııalar engizý, IT-ındýstrııalar qurý máseleleri qozǵalatyn bolady. 

Osylaısha aldaǵy sapar she­shý­shi baǵdarlamalyq qujat­tardaǵy basymdyqtardy júze­ge asyrý úshin qosymsha ser­pin beredi, sondaı-aq ekijaqty koo­pe­rasııany jańa bıikterge shy­ǵa­rady deýimiz kerek.

Sapar barysynda «Úshinshi jań­ǵyrtý» mindetterine qol jet­k­izý turǵysynan údemeli ýaǵ­­da­las­tyqtar qataryna jatatyn Soltústik ınvestısııalyq bank­pen (SIB) kelisimge qol qoıy­latynyn aıtýǵa bolady.

Soltústik Eýropa men Baltııa elderiniń asa iri nesıe-qarjy ıns­tıtýttary, SIB ınvestısııalar tartý men jetekshi tehnologııa­lar transferti turǵysynan Qazaq­stannyń naqty qarjy áriptesteri bola alady.

SIB-tiń Qazaqstan naryǵynan oryn alýy el ekonomıkasynyń EYDU standarttaryna ótýde ja­ǵym­dy faktor qyzmetin atqara­tyny sózsiz.

Qazaqstannyń «Nurly jol» tranzıt-kólik áleýeti turǵysynan sapar barysynda iske qosylatyn taǵy bir transóńirlik temir jol marshrýtynyń mańyzy zor. Ol Qazaq­stan aýmaǵy arqyly Fın­lıan­dııa men Qytaı arasyn jalǵaı­dy. Atalǵan marshrýt Eýropa men Azııa arasyndaǵy taýar tasymaly merzimin qysqartýǵa múmkindik beredi.

«Nokia» kompanııasynyń Qa­zaq­stanmen uzaq merzimdi ózara yq­paldastyqty damytýǵa erekshe yqylasty ekeniniń kórsetkishi retinde Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń kompanııanyń basqarma tóraǵasy R.Sýrımen kezdesýin aıtýǵa bolady. Kezdesý barysynda Elbasyna Qazaqstan­da júzege asyrylýy josparlanyp otyrǵan «Rural Broadband», «Smart City Astana», sondaı-aq «Industry 4.0» baǵdarlamalarynyń jospary tanystyrylady.

Memleket basshysynyń Fın­lıan­dııanyń bıznes toptary­nyń ókilderimen iskerlik kezdesýi de úlken mańyzǵa toly bolmaq. Is-sharaǵa Sýomıdiń asa iri kompanııalary men kásiporyndarynyń shamamen 25 basshysy, onyń ishinde «Nokia», «Telia Sonera», «Stora Enso», «Kone», «Nurminen Logistics», «Wartsila», «Metso» sııaqty kompanııalardyń basshylary qatysady dep kútilýde. Kez­desýge qatysýshylar Qazaq­standaǵy jańǵyrýlar men jań­ǵyrtýlar úderisteri sheńberindegi yntymaqtastyqty damytýdyń perspektıvalaryna qatysty óz ustanymdaryn ortaǵa salatyn bolady.

Sapar barysynda, sony­men qatar Qazaqstan men Fınlıan­­­dııa arasynda energetıka jáne «jasyl» ekonomıka, áýe qaty­nasy, júkterdi temir jol kóli­gi­men tasymaldaý sala­laryn­­daǵy yntymaqtastyq jónin­degi ekijaqty qujattarǵa qol qoıy­lady dep kútilýde. Bul  qatar­da sıfrlandyrý, bıoenergııa óndirisi, ıadrolyq qaýipsizdik­ti qamtamasyz etý men energııa tıimdiligi salalaryndaǵy jobalardy júzege asyrý boıynsha qujattar da bar. Buǵan qosa, somasy 0,5 mlrd AQSh dollaryna teń 20 shaqty kommersııalyq qujat­tarǵa da qol qoıylatyn bolady.

Tutastaı alǵanda, Qazaqstan Prezı­denti Nursultan Nazar­baevtyń Fınlıandııaǵa resmı sapary ekijaqty qarym-qatynasty damytýdyń jańa kezeńi retinde tarıhta qalmaq.

Murat NURTILEÝOV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Fınlıandııa Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi