Jalǵan reıtıng jarǵa jyǵady
Joldaýda bilim salasyna qatysty atalǵan bes tapsyrmanyń kúrdeli jáne áleýmettik jaǵynan mańyzdysy – «Pedagog mártebesi týraly» zańdy ázirleý. Bul máseleni sheshýge alǵashqy qadamdardyń biri 2007 jyly qabyldanǵan «Bilim týraly» zańynda 7 taraý 50-bapta pedagog qyzmetkerdiń mártebesi, pedagog qyzmetkerdiń quqyqtary, mindetteri men jaýapkershiligi, bilim berý uıymdary qyzmetkerleriniń eńbegine aqy tóleý júıesi, áleýmettik kepildikter sııaqty tórt baǵyt sheńberinde jasalǵan.
Keıinirek, 2016 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstriniń buıryǵymen Pedagogıkalyq ádep qaǵıdalary qabyldandy. Osy eki qujat qazirgi tańda pedagog mártebesin qamtıtyn zańdy negizdemeler. Atalǵan zańdy normalar adamdy tıimdi eńbektenýge yntalandyratyny anyq. Biraq bir qaǵıdattar jetistikke qol jetkizgen jaǵdaıda aqshalaı yntalandyrsa, kelesisi jazalaýmen tártipti saqtaýǵa shaqyrady. Qoldanystaǵy zańnamalardyń barlyǵy yntalandyrýdyń «bıhevıorızm» ilimindegi túrlerine negizdelgen.
Bilim salasynda mańyzdy zertteýler júrgizgen amerıkalyq ataqty psıholog Alfı Kon «Punished by rewards» (Marapatpen jazalaý) atty eńbeginde kez kelgen bıhevıorızm prınsıpterine negizdelgen yntalandyrýdyń (aqshalaı, jaza túrinde) qysqa merzimdi ekenin dáleldeı otyryp, nátıjesinde joǵary marapatqa ıe bolý úshin jalǵan málimetterdiń tirkelip, keri prosesterdiń oryn alýy múmkin ekenin saraptaıdy. Bul qaıshylyqtardy joıý úshin Alfı Konnyń negizgi prınsıpteri tómendegideı:
– Qyzmetkerdiń jalaqysyn laıyqty deńgeıde tólep, ony qanaýda júrgendeı sezimnen aryltý qajet. Kez kelgen aqshalaı yntalandyrýdyń belgili bir shartpen usynylýy – adamdy baqylaýda ustaýǵa jáne bul prosesti janýardy qolǵa úıretýmen salystyrýǵa bolady. Bul qubylys adamnyń abyroıyn tómendetedi;
– Qyzmetkerdiń attestasııadan ótken nátıjesin esh ýaqytta jalaqymen baılanystyrýǵa bolmaıdy, qorytyndy baǵalar tek jumyskerdiń kásibı jetilýindegi negizdeme retinde qoldanylýy tıis. Iаǵnı adamdardy reıtıngter arqyly rettep, bólý jáne aralarynda básekelestikti týyndatý – olarǵa aıla-sharǵy jasaýmen (manıpýlıasııa) teń;
– Qyzmetkerdiń yntasyn arttyrý úshin qolaıly atmosfera qurylýy qajet, adamgershiligi joǵary deńgeıdegi basshynyń qol astyndaǵy jumyskerlerdiń eńbek ónimdiligi bıik dárejede bolady.
«Ustaz» tósbelgisin bekitý qajet
Osyndaı jaǵdaıdy qalyptastyrýǵa Alfı Kon yntalandyrýdyń úsh qaǵıdatyn usynady: áriptestik, mazmunnyń aıshyqtyǵy jáne erkin tańdaý.
Yntalandyrýdyń jańa psıhologııalyq zertteýlerine negizdelgen tómendegi usynystar «Pedagog mártebesi týraly» zańdy ázirleý barysynda eskerilse ustazdardyń jeke tulǵa retinde abyroılary artatynyna senim mol.
Áriptestik faktoryn bilim qyzmetkerleri arasynda damytý úshin:
1) «Ustaz» tósbelgisin bekitý qajet – mysaly, depýtattardy ereksheleıtin tósbelgi olarǵa degen qurmet pen belgili top múshesi ekenin aıqyndap turady;
2) Kitap satý dúkenderinde ustazdarǵa jeńildik berilýi tıis – qazaqstandyq oqýlyqtardy shyǵaratyn barlyq baspalarǵa osyndaı mindettemeni júkteý qajet;
3) Ońtústik Koreıa tájirıbesi negizinde turǵylyqty jerde birneshe mektep bolǵan jaǵdaıda ustazdardyń rotasııasyn qamtamasyz etý kerek – sonda bir aımaqtaǵy bilim ordalarynyń sapalyq deńgeıleri retteledi, ıaǵnı bilikti mamandar 3-5 jyl kóleminde basqa oqý oryndaryna baryp óz tájirıbelerin engizýge múmkindik alady, al tómen dárejedegi ustazdar bilim sapasy joǵary mektepterde biliktiligin joǵarylatýǵa qol jetkizedi. Bir orynda jumys atqaryp jatqan ustazdar qaýymy komandalyq jumys júrgize bastaıdy.
Mazmunnyń aıqyn bolýy degenimiz – ár adam atqaryp jatqan jumysynyń mańyzdylyǵyn tolyǵymen sezine alsa, onda onyń eńbek ónimdiligi arta túsedi. Kóbinde biz muǵalimniń eńbegin tek alǵashqy jáne sońǵy qońyraý merekesi men Ustazdar kúninde asa qadirlep, mańyzynyń zor ekenine qur sózben maqtaý jaýdyryp jatamyz. Shyn máninde, bul aforızmderdi bilim qyzmetkeri óziniń jeke tulǵasymen tikeleı baılanystyrý úshin joǵary oqý oryndarynan úzdik stýdentterdiń mekteptegi ustazdaryna jáne bilikti túlekterdiń jumys oryndarynan JOO-daǵy pedagogterine alǵys hattar jiberilse, ár muǵalim qoǵamǵa sińirip jatqan eńbeginiń deńgeıin naqty biletin edi.
Mektep dırektory muǵalimder aldynda esep berip otyrsa...
Búgingi tańda pedagogıkalyq mamandyqty ıgerip jatqan stýdentterdiń az bóligi ǵana mekteptegi tájirıbeden sapaly ótetini belgili jáne ýnıversıtetterdegi zertteýler kóbinde teorııalyq turǵydan qarastyrylady, osy olqylyqtardy boldyrmaý úshin jáne bolashaq ustazdar eńbekteriniń mazmunyn tolyqtaı seziný maqsatynda, pedagogter daıarlaıtyn JOO-larda ǵylymı laboratorııa retinde bir balabaqsha men bir mekteptiń tirkelýi mindettelgenin usynar edik.
Erkin tańdaý qaǵıdasy – adamnyń aldyna qoıǵan maqsattaryna jetý joldaryn ózi tańdap, sheshimderdi qabyldaý barysynda tikeleı qatysatyn bolsa, onda onyń jumysqa degen yntasy joǵarylaı túsedi. Iаǵnı ustazdar ózderine qatysty máselelerdi sheshýde tikeleı atsalysatyn bolsa jáne sapaly eńbek etý úshin tıimdi ádis-tásilderdi tańdaýda erkindikti sezinse, onda olardyń ózin ózi baǵalaý deńgeıi de, mártebesi de joǵarylaıtyny sózsiz.
Mysaly, mektep dırektory jyl saıyn muǵalimder aldynda esep berip, olardyń oqý orny jumysynyń tıimdiligin arttyrý jolynda usynystaryn eskeretin bolsa, ustazdardyń mekteptiń jetilýine bar kúshterin salatyny belgili.
Sońǵy jyldary orta bilim berý salasy tolyǵymen jańartylǵan mazmunǵa kóship jatqan kezde ustazdar men olardyń mártebesine de jańasha kózqaras qajet.
Aıjan SADYQOVA,
«IQanat» bilim berý qorynyń atqarýshy dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
Shyǵys Qazaqstan oblysy
