Gazette el habarlary jaqsy, túsinikti. О́z basynan shyǵaryp jazǵan árkimniń sózderi de uǵymdy. Al orysshadan aýdarylǵan, orysshaǵa janasqan sózderge qarasań tomarmen júrgen qazaq arbadaı mıyńdy, júıkeńdi túıgishtep, zyrqyldata jóneledi. Qaı jerde múdirip, qaı jerde súrinip qalam dep qylp-qylp etkendeı bolasyń. Gazet oqýshy orysshadan aýdarylǵan ekenin qaıdan bilsin? Jazýy qazaqsha bolǵan soń, tańsyq kórip, anasyn da, mynasyn da oqıdy. Oqysa, túk uǵa almaı qalatyn sózderdi de kóredi. Sodan «oı gazetińdi qoıshy, sózin adam uqpaıdy» dep kóńili qaıtady. Endeshe, gazet almaıdy, gazet gúldenbeıdi, kósegesi kógermeıdi.
Aldymda «Eńbekshi qazaqtyń» №396 sany jatyr. Ádeıi tilin baqylaý úshin bastan aıaǵyna sheıin oqyp, uǵynbaǵan sózderimniń astyn syzyp, durys emes sózderin qarastyryp otyrmyn.
Mine, birinshi bette «bildiris» degen sóz tur. «Habarlandyrý», «qulaqtandyrý» turǵanda «bildiris» qaıdan shyǵyp qaldy? «Frýnze joldas qapyl júregi jarylyp óldi» (jazataıym bolyp, júregi jarylyp óldi dese qaıtedi?), «Reseı kommýnıst partııasynyń ortalyq komıtetine telegramm boıynsha kóńil qosh aıtylsyn» – «telegrammen kóńil aıtylsyn» delinse uǵymdyraq bolmas pa edi?! Taǵy «ádeıi buıryq shyǵarylǵansha spırtti ishimdikter satylmasyn» – orystyń «spırtnoı napıtok» degen sózin buljytpaı aýdara qoıǵan. Mas qylatyn sýsyndy qalanyń ózinde ishkilik demeýshi me edi, bolmasa, araq-sharap dese ne qylady? Qazaq «Mıhaıldy» da, «Nıkolaıdy» da «Mekalaı» dep júredi. «Mekaıyl» degen perishteniń atyn da biledi. Úndestik zańyn búrkep qoıalyq, «Meqaıylǵa» jol bolsyn! Taǵy jaǵalaı berińiz. 6-baǵanada «Frýnze joldas abaqtydan qashyp shyǵýy jáne polıseıler qýyp, izdep júrgen sebebinen qaıtadan Reseıge kelip, sińip ketti». Túsindińiz be? Nelikten Frýnze Reseıge sińip ketti? Abaqtydan qashqandyqtan ba, polıseı izdegennen be, málim emes. Bul bas-aıaǵy túgel, eki jaǵynan da tynys belgisi bar sóılem. Álde ortasynan bir sózder qalyp qoıdy ma eken? El qazaǵy ony tergep jatqan joq. Biraq pálesi mynaý: Frýnzeniń ómirbaıanyn ásker mektebi sabaq esebinde oqytyp jatyr. Kitap, qural joqtyqtan osy kúngi gazet-jýrnaldar mektepke kitap ornynda qoldanylyp júr. Endeshe, gazetterimiz ári habar, ári kitap bolyp otyr. Gazet sózi álgideı bolyp otyrsa, ony qalaı oqytarsyń? 2-bettegi «jer mekemeleri men kooperasııa» degen sózdi oqyńyz. Aldymen «Odaq respýblıkalardyń jer isteri komıssarıaty» degeni durys pa? «Keńester odaǵy» degen sóz kópten qabyldanǵan tárizdi edi; «jer komıssarıaty», «jer-sý komıssarıaty» demeı, «isterdi» qalaı qystyryp jibergen? Joq, aıaq jaǵynda túzepti. «Jer komıssarıaty» degenmen osy habar tym uǵymsyz. Bárin birdeı aıta bermeı-aq, myna bir sóılemin alsaq ta jeter: «aýylsharýashylyǵymen aınalysyp, biraq keńeske saılaý erkinen aıyrylǵandar aýylsharýashylyq kooperasııasynda tek keńesshi bola almaıdy». «Erkinen aıyrylǵan» dep abaqtydaǵy adamdy aıtsa kerek edi, álde baılar, jýandar, moldalar bolar ma? Biraq moldalar sharýashylyqpen aınalyspaıdy ǵoı, tek keńesshi degeni kim? Kooperasııaǵa keńesshi daýyspen kire almaıdy degeni me? Onda «tektiń» qystyrylatyn jumysy ne? Álde «sheshýshi daýyspen saılanady» degen sóz be? Joq, olaı bolsa, baılar kúsheıgeni ǵoı. Oıǵa júgirtip kórińizder. Men budan artyq júgirte almadym.
3-bette «Pekınde qyr kórsetý júrisi bolyp, jıylǵandardy taratamyn degen polısııa jeńilis taýypty». «Qyr kórsetý júrisi» demonstrasııa bolý kerek. «Jeńilis» týyndy sóz. Muny sonsha shoqpyttamaı-aq «Pekın jalshylary, áıtpese, buqarasy úkimetke qyr kórsetip, kóshege shyqqan. Topty tarata almaı, polısııa jeńilip qalǵan» dese, dáreti syna ma?
«Hleb-prodýkt» óz qolyna puty 80 tıynǵa túsý esebimen Kókshetaýdan astyq ázirlep jatyr»; «bazarda suralatyn barlyq aýylsharýashylyq ónimderin aqshaǵa shaqqanda bir jarym mıllıon somnyń zaty kerek bolady» («Aqmola gúbirnesinde astyq ázirleý»).
Mine, bular da aýyr jazylǵan. «Astyq jınaýshy mekeme Kókshetaýdan astyq satyp alyp jatyr. Jol shyǵyndaryn alynǵan astyqqa jaıǵanda puty 80 tıynnan túspek» dep eki bólip, túsinikti qylý kerek. «Bazarda suralatyn ónimder» degeni qaı zat? Qazaq qoly zat pa, orys qoly zat pa? «Qazaq qoly shıki buıymnan bir jarym mıllıon somǵa buıym kerek» degen mánde bolmas pa eken?
4-bette «Aımaqtyq mekemelerde» degen bólim tipti uǵymsyz. «Tutynýshy kooperatıv» degen – tyń sóz. Bul «potrebıtelskıı» bolar. Ony «kerek-jaraq kooperasııasy» dese jarar edi. Al «ýstav tirkeý» degendi uqpadym. «Ýstavy» – joba, josyq, jol degen sózderge keledi. Muny qaıda tirkemek? Kenegege me, túıege me, arbaǵa ma, bile almadyq.
Orysshadan aýdarýǵa tóselmegen jigitterge, árıne salǵannan jazý qıyn tıedi. Biraq olardyń aýdarmasyn biletinder qarap, túzetip otyrý kerek. Uǵymsyz sóılemder óz aldyna, bir sózdi árkim ártúrli, áıtpese bir kisiniń ózi ártúrli aýdaryp júredi. Bir jerde «sovnarkom», bir jerde «halyq komıssarlar keńesi»; bir jer «Qazsık», bir jerde «Qazatkom» kelispeıdi. Ne orysshasyn qysqartyp qoldaný kerek, ne bárin de qazaqsha alý kerek. Keıde «pálıse», keıde «pálıtsıe»; keıde «kooperasııa», keıde «kooperatıv»; birese «nusqaýshy», birese «ınstrýktor» bolyp otyrady. Tolyp jatqan mekeme attary, qyzmet attary, keńse tilderi áli birizge salynbaı keledi. Til shoqpyttalyp, qoıyrtpaq bolyp barady. Bu qalypta júrgize berýge bolmaıdy. Bul týraly aýdarýshylardy da jazǵyrýǵa bolmaıdy. Buǵan shara isteý kerek. Men sondaı sharany usynamyn:
1. Bul máseleni jaıǵa qarata bermeı, ári bolsa 15 kúnnen qaldyrmaı gazet basqarmasy ózi qoldanatyn sózderin tizsin (sóz aýdarýshylarǵa tapsyrsyn, gazetten jınatsyn, mekemelerden alsyn – áıteýir, jat sózder terilsin).
2. Bilim keńesi qabyldap, bekilgen sózder sol kúıinde qoldanylsyn. Qolaısyz aýdarylǵan sózder qaıta qaralsyn.
3. Tizilgen sózderdi áýeli basqarma ózi aýdarsyn. О́z shamasy kelmese, bilim keńesine qaratyp alsyn. Onyń qoly tımese, gazetke jarııalasyn, bolmasa qalamshylarǵa qaratyp, aýdartyp, solardyń eń qolaılysyn qabyldatsyn.
4. Ábden qabyldanǵan daýsyz sózderge gazet betinde jarııalanyp otyrsyn.
5. Sózdi aýdararda qaı gazet qaı sózdi qalaı aýdaryp, qoldanyp júrgeni de eske alynsyn. Solardyń unamdy sózderi de alynsyn.
6. Qabyldanǵan sózder orys álipbıiniń retimen jazylyp, basqarmada ilýli tursyn, jaza alsa luǵatsha bolyp basylsyn, ózge gazet basqarmalaryna da jiberilsin.
7. Uǵymsyz, tyń sózder alǵashqy kezde oryssha, qazaqshasy qatar (bireýi jaqshanyń ishine) jazylyp otyrsyn.
Basqarma bul iske kirisetin bolsa, qyzmetine daıynbyz. Árkimder solaı oılaıdy dep senemin.
Bulaı qylmasaq, tilimiz buzylady, shoqpyt bolady, el uqpaıdy. Baspasózdiń qadiri kemıdi, oqymaıdy, zııan shegemiz.
Basqarma: orysshadan aýdarma sózderdiń birizge túse almaı kele jatqany – talassyz másele. «Eńbekshi qazaq» basqarmasy bul iske kirisýli. Jat sózderdiń qazaqshasy budan bylaı gazette jarııalanyp otyrylady.
Daıyndaǵan Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
