Jaıǵasyp otyrǵan soń kóp kúttirmeı tabaq ta jetken. Anyǵynda astaý. Kádimgi saý qaıyńnan shapqan, eki shetindegi erneýinen eki jigit áreń kóterip ákelgen astaý. Jylqy eti eken. Astaýdyń jarym jartysyn qyrtysy qalyń omyrtqa alyp jatyr. Jazda aýzyńa tıe bermeıtin jeńsik as jal-jaıa da, jeńdi bilekteı qarta da osynda. Týyrylyp jatqan tutas qazy úsh eli. Qoı etin aralastyrypty. Tutas súbe, eti mol toqpan jilik. Mol astaýda, báriniń ústinde qoıdyń basy.
Aqsaqaldardy áýre etpeıin dedi me, áleńkedeı jalanǵan jas jigit kelip et týraı bastady. Aldymen qolyna basty ustady. Tóńiregin barlaı qarap oılanyp turdy da, basty jeke ydysqa salyp, qaq tórdegi jasy da, joly da úlken aqsaqaldyń aldyna qoıdy. «Jón biletin jigit eken» dedik ishimizden. Aqsaqal tisi qaǵylǵan, úıitilgen, quıqasy appaq bolyp tazartylǵan, ýyljyp pisken basty jańa kórip otyrǵandaı úńile qaraǵan, sodan soń ózinen keıingi el aǵasynyń aldyna ysyrdy. Álgi adam umsynyp baryp, ydystaǵy basty aldy da ózinen tómen otyrǵan qarasaqaldyń aldyna qoıdy. Qasıetiniń kemigenine ókingendeı bas shirkin basy aınalyp, dóńgelek ústeldi bir aınalyp shyǵyp, bosaǵaǵa jetýge shaq qaldy.
Erterekte bas – qasıet, qurmet pen qoshemettiń belgisi edi. Bas tımegender ókpeleıtin. Joly men jóni kelip turǵanda, bas tımese at-shapan aıybyńdy tartatynsyń. Qazirginiń bas ustaıtyndary, nege ekenin kim bilsin, at tonyn ala qashady. Osy arada Zerendi aýdanynyń Kókterek aýylynda dám ústinde bolǵan oqıǵa esime túskeni. Osy aýylda týyp-ósken, qazaqy tálim-tárbıe, jón-josyqty aýyl shetindegi Áýlıebulaqtyń móldir sýyndaı sińirgen Karl Aleksandrovıch Germanııadan kelipti. Tórt-bes jyl buryn kóship ketken eken. Týǵan jerin, ósken ortasyn, Kókterektiń kóp kórim jurtyn saǵynǵan! Onda da dál osylaı qoı soıylyp, dastarqan jaıylyp, bas tartylyp edi. Áńgimeniń aýjaıynan uqqanymyz Karl atany aýyl bolyp qýana qarsy alǵan, bir kezde úzeńgi qaǵystyryp birge júrgen eldegi aǵaıyn bir-bir toqtylaryn jaıratyp tastap, bas mújitken. Osy joly da qurmettiń belgisi – bas Karl aqsaqalǵa tıdi. Karl aqsaqal álgi basty saǵynyshtyń ýytynan dirildegen saýsaqtarymen aıalaı, aımalaı ustap, qolyndaǵy múıiz sapty bákisimen birinshi oń qulaǵyn kesti. Maıly qulaqtyń túbinen taqamaı, quıqanyń qunarly tusyn molynan qamtyp, jap-jalpaq alaqanyna toltyra salyp aldy da, tómengi tabaqta otyrǵan jasóspirimdi shaqyryp alyp qos ýysyn toltyra salyp berdi.
– Alystaǵy aǵaıyn týraly jaqsy habar estı júr, – dedi týǵan-jerin saǵynyp kelgen aqsaqal.
Munan soń bastyń dál mańdaıynan anyq úsh elideı kesip alǵan. Bul sybaǵany elge ıe bolyp júrgen azamatqa tapsyrdy.
– Osy eldiń endigi ıesi ózińsiń ǵoı. Eginiń shyǵymdy, malyń toq bolsyn shyraǵym. Árdaıym mańdaıyń jarqyrap júrsin, – dedi aqsaqal.
Bastyń mańdaıynan molynan kesip alǵan, alaqandaı maıly quıqa el ıesiniń ýysyna kóshken. Keler kezekte ótkir báki qyrtystana dóńkeıgen jelkege aýysqan. Taǵy da – ýys toltyrǵan yryzdyq. Bul joly kópti kórgen Karl aǵa ataýly sybaǵasyn ýchaskelik ınspektorǵa joldady. Ázil-shynyn aralastyryp til qatqan:
– Osy aýyldyń qorǵan aıbary ózińsiń ǵoı. Jelkeń kújireıip júrsin, – dep izgi tilegin bildirgen.
О́zimen qatar otyrǵan qartqa urtynan kesip, sybaǵasyn usyndy. Jaı bergen joq, taǵy da atap, aıtyp berdi.
– Osy Kókterektiń dalasynda ekeýmizdiń taban izimiz, mańdaı terimiz qalyp edi. О́ziń bilesiń ǵoı. Balalar búıirlep bolmaǵan soń babalar qonysyna attandym. Germanııada qustyń sútinen basqanyń bári bar, múmkin shyndap izdese ol da tabylatyn shyǵar. Jalǵyz joǵy – ózderiń. Kelin-kepshekke syıly bolyp, qalǵan ǵumyryńda urtyń maıǵa tolyp júrsin.
Dál osy sátte Karl aqsaqaldyń sáýlesi kemigen janaryna móldir tamshy ilinip qaldy. Qonaǵasy ústinde kóńilin kótereıin dedi me, tórdegi támam jurtty aýzyna qaratqan bir aqsaqal:
– Tórkinińe saǵyndyrmaı jyl saıyn kelip tursańshy, – dep zamandasyna qaljyńdaı til qatqan.
– Kelemin, – dedi Karl aǵaı julyp alǵandaı, – kelgen saıyn qoıyńdy soıyp, qolyńdy qýysyryp qarsy alasyń ba?
– Árıne, – dedi, álgi zamandasy.
Til qatysýdan soń Karl aǵaı bastan jaqty aıyryp, tildi túbimen qosa sýyryp alǵan. Sodan soń álgi zamandasyna usyndy.
– Myna tildi saǵan bereıinshi, Karl qurdasyń týraly aıtqan kezde tilińniń maıy tamyp tursyn.
Et pisirim ýaqyt otyrǵanda bir basty jón-joralǵysymen, eshkimniń kóńilin qaldyrmaı bólip bergen Karl aqsaqal sońynda baptap mıpalaý jasaǵan. О́zi dámin tatyp kórdi de, etek jaqta otyrǵan nemis qaınaǵalarynyń týǵan topyraqqa oralǵan sapar qýanyshyna ortaqtasa kelgen kelin-kepshegine usynǵan. Et pisirim ýaqyt otyryp ózimiz kúnde ustap júrmesek te, ustaǵandarmen talaı tabaqtas bolǵan qaraqan basymyz Karl aqsaqaldan kóp nárse úırendik. Sol joly aqsaqal aıtyp edi:
– Qazaqtyń bas tartýy aldymen – qasıet, qurmet degen ol. – Mundaı joralǵy jer betindegi esh ultta joq.
Búgingi jıynda bastan qashqan aqsaqaldardyń keıpin kórip otyryp, esime Karl aǵamnyń túskeni.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
