Tilge qyzmet: áke amanatyna adaldyq

Bul maqalamyzda ákesi Shamǵalı Ha­resulynyń Otandy súıýge, týǵan tildi qurmetteýge, memlekettik tildiń mártebesin kóterýge aıanbaı eńbek etý amanatyn abyroımen júzege asyr­ǵan, elimizdiń ǵylymy men bi­liminiń damýyna aıtarlyqtaı úles qosqan, bıyl ǵana dúnıeden ót­­ken qaıratker-ǵalym, Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi, fı­lo­logııa ǵylymdarynyń doktory, pro­­­fessor Shora Sa­ry­­baevtyń ǵy­­ly­mı-pedagogtik, shy­ǵar­mashylyq qyzmetin jastarǵa ónege retinde usy­nyp otyrmyz. 

Shora Shamǵalıulynyń tulǵa bolyp qalyptasýyna, ómirdegi ózin­dik ornyn tabýyna ata-ana­synyń yqpaly zor bolǵany belgili. Al­matydaǵy jalǵyz qazaq orta mek­tebinde alǵan bilimi qazaq eliniń ta­rı­hynan, mádenıetinen, salt-dás­túrlerinen mol maǵlumat berip, bolashaq ǵalymnyń týǵan jerge, tý­ǵan tilge qushtarlyǵyn oıat­­­qany belgili. О́ıtkeni, ákesi áı­gi­li ádisker-ǵalym Shamǵalı Ha­res­­ulynyń mektepten tys úıde qo­symsha bilim-ǵylymǵa baǵyttaǵan tárbıesi mektep tabaldyryǵyn at­ta­ǵannan bastap ómirdiń máni oqý-bilimde ekenin uqtyrýǵa myqtap áser etti. Sodan da bolar, mektep bitir­gennen keıin Shora Shamǵalıuly oı­lanbastan til bilimin tańdaıdy. Mektepti úz­dik bitirgen túlek árkimge de arman bolǵan ál-Farabı atyndaǵy Qa­zaq ulttyq ýnıversıteti fılologııa fa­kýltetiniń stýdenti ataný baqy­tyna ıe bolady. 

Ýnıversıtet qabyrǵasynda jú­rip, ǵalym-ustazdar – M.Áýezov, N.Saýranbaev, M.Balaqaev, I.Keńes­paev, Y.Mamanov, B.Kenjebaev, J.Aralbaev syndy áıgili tulǵa­lar­­dyń dáristerin tyńdaý jas stý­denttiń ǵylymǵa degen umty­ly­syn oıatyp, stýdenttik ǵylymı konferen­sııalarǵa qatysyp, baıandamalar jasap, óziniń ǵylymǵa ıkemdiligin tanytady. Stýdenttik shaqtyń ózinde birneshe respýblıkalyq konkýrs­tarda júldeli bolǵanyn ańǵarǵan ustazy professor M.Balaqaev «Qazaq tilindegi odaǵaı sózder» degen kan­dıdattyq dıssertasııa taqyrybyn usynady. Ǵylymı zerektigi arqa­synda aspırant Sh.Sarybaev fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesine ıe bolady. 

1954 jyly jas ǵalymdy Ult­tyq ǵylym akademııasy Til bi­limi ınstıtýtynyń ujymy jyly shy­raımen qarsy alǵan bolatyn. 60 jyl­dan astam sanaly ǵumyryn osy­­ ǵylym ordasynda ótkizgen Sho­­­­­­ra Shamǵalıuly qatardaǵy ǵy­ly­­mı qyzmetkerden ınstıtýt dı­rek­­­torynyń orynbasary laýazymyna deıin kóterildi. 1974 jyly dok­torlyq dıssertasııa qorǵady, Ulttyq ǵylym akademııasynyń aka­demıgi bolyp saılandy.
Ǵalymnyń qalamynan 300-ge jýyq ǵylymı maqalalar, mono­gra­fııalyq eńbekter, oqýlyqtar men sóz­dikter jaryq kórdi. Búginde ǵa­lymnyń aty Qazaqstanda ǵana emes, búkil TMD elderi men shet memleket­terge de belgili. Burynǵy odaq kóle­minde shyǵyp turǵan «Voprosy ıazykoz­nanııa», «Sovetskaıa týrkologııa», «Narody Azıı ı Afrıkı», «So­vetskoe vostokovedenıe» sııaqty ǵy­lymı-teorııalyq jýrnaldarda eń­bekteri jaryq kórip, ǵylymı jurt­­shylyqtyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. 

Shora Shamǵalıulynyń shyǵar­mashylyq sheńberi keń, ár alýan.­ Onyń ǵylymı eńbekterin baı­­­­­qap qa­rasaq, qazaq til biliminde qa­lam túrtpegen salasy kemde-kem eken. Atap aıtqanda, qazaq tiliniń ózekti salalary – qazaq til tarıhy, dıalektologııa, leksıkologııa, leksıkografııa, grammatıka, termınologııa, etımologııa t.b. kókeıkesti máselelerge arnalǵan. Ǵalym bar kúsh-jigerin sarp etip zerttegen eki salany erekshe bólip ataýǵa bolady. Onyń biri – dıalektologııa bolsa, ekinshisi – til biliminiń tarıhy. 30 jylǵa jýyq til tarıhy men dıalektologııa bó­liminiń meńgerýshisi laýazymynda bol­ǵanda, elimizdiń shalǵaı jerin me­kendegen turǵyndar tilinen jáne Qazaqstannan tys jerdegi qazaq tiliniń mol baılyǵyn jınaý úshin júıeli túrde dıalektologııalyq eks­­­pedısııalar uıymdastyryp, el aýzynan sóz baılyǵyn jınaýǵa bas­shylyq etti. Til bilimi ınstıtý­tynyń kartotekalyq qoryn kóbeı­týge kóp úles qosty. Jınalǵan dıa­­­­­lek­tilik materıaldar negizinde kóp­­­tegen zertteý júrgizip, úlken ju­mys atqardy. Onyń 1976 jyly jeke kitaby retinde jarııalanǵan «Qazaqtyń aımaqtyq leksıkografııa­sy» atty doktorlyq dıssertasııasy túrkitaný ǵylymynda aımaqtyq leksıkografııa teorııasyna arnalǵan tuńǵysh monografııa boldy. Ǵalym alys-jaqyn shetelderde ótkizilgen forýmdar men sımpozıýmdarǵa já­ne konferensııalarǵa qatysyp, «Dıa­lektilik sózdikterdi qurastyrý», «Til­ málenıeti jáne jergilikti erek­shelikter», «Dıalektilik termıno­logııa» sııaqty taqyryptarda baıan­dama jasap, tyń oılar usyndy. Dıa­lektologııa boıynsha oqýlyqtar men monografııalar jaryq kórýine at salysty. «Qazaq dıalektologııa­sy» atty tuńǵysh oqýlyqtyń (Ǵ.Qalıev­pen birge), «Qazaq tilindegi aımaqtyq leksıka» atty monografııasyn (O.Naqysbekovpen birge) jarııa­lady. Sondaı-aq ekspedısııa­larda jınalǵan materıaldar negizinde «qazaq tili tarıhy men dıalektologııasy» atty serııamen shyqqan segiz kitap­tyń belsendi avtorlarynyń biri boldy. Akademık Shora Sary­baevtyń basshylyǵymen ári re­dak­torlyǵymen 80 baspa tabaq kó­leminde qurastyrylǵan «Qazaqtyń aımaqtyq sózdigi» qazaq til bi­­limine ǵana emes, túrkologııaǵa qo­sylǵan úles bolyp baǵalandy. 

Ǵalymnyń tabysty eńbek etken salasy – altaıstıka máselelerin erek­she aıtyp ótý kerek. О́ıtkeni qa­zaq til biliminde túrki jáne moń­ǵol tilderiniń týystyq tórkinin anyq­­taýdy naqty derekter negizinde salys­tyra zertteýdi qolǵa alǵan az ǵana tilshiler qatarynda ǵalymnyń esimi aıtylýy oryndy. 

Akademık Sh.Sarybaevtyń aı­ryq­sha eńbektenip, kóp jyldan­ be­ri úzbeı aınalysqan salasy –qazaq til biliminiń tarıhy. Qazaq til bi­­limi salasyndaǵy baı murany jı­­­­­naq­tap, ǵylymı júıege túsire oty­­ryp, «Qazaq til biliminiń bı­b­lıo­grafııalyq kórsetkishin» ja­rııa­lady. Osy kórsetkishti shy­ǵar­­­ǵan kezde A.Baıtursynuly, M.Ju­mabaıuly, J.Aımaýytuly, M.Dý­latuly, H.Dosmuhammeduly, T.Shonanuly t.b. arystardyń 140 eńbegi engizilgeni úshin atalmysh kitaby 1960 jyly pyshaqtyń as­tyna túsip týralyp ketken bolatyn. Saıası qate jiberdi dep ǵalymǵa sógis berilip, bólim meńgerýshiligi laýazymynan bosatylǵanyn bireý bilse, bireý bilmes. Oǵan qaramastan osy eńbegin ári qaraı jalǵastyrýynyń arqasynda «Qazaq til ádebıetiniń bıb­lıografııalyq kórsetkishi» degen at­pen búginde jeti tomdyq jınaq jaryq kórdi. Sondaı-aq «Túrkitaný áde­bıetiniń bıblıografııalyq kór­setkishin» basyp shaǵyrdy. Árı­ne ondaı eńbek adam boıynan shy­dam­dylyq, tabandylyq, uqyp­ty­lyq jáne yjdahattylyq sııaqty qa­sıetterdi qajet etetini belgili. Ǵa­lym­­­­­nyń aıtýyna qaraǵanda, osyndaı qasıetterdi boıǵa sińirip, tirshilikte usaq-túıek bolmaıtynyn úıretken de ákesi Shamǵalı Haresuly eken. Til bilimi boıynsha kórsetkish jasaý, ja­ryq kórgen zertteýlerdi qadaǵalap ony qaǵazǵa túsirip, alfavıttik, hro­nologııalyq, taqyryptyq, salalyq tártip boıynsha jyldar boıy jınap, júıelep kitap etip shyǵarý til bilimin zertteýshilerge orasan zor qolǵabys ekenin aıtqanymyz abzal. Olar ózderine kerek materıal­dardy ǵalym jınaǵan kartotekadan op-ońaı taba alady. Ǵylymmen shuǵyldanǵan talaı jastar áli kúnge deıin bul eńbektiń olarǵa materıaldar daıyndaýda kóp septigin tıgizgenin tilge tıek etedi. Ǵylymı qyzmetkerlerge, aspıranttar, stýdentter jáne muǵalimder úshin bul eńbek taptyrmaıtyn, kúndelikti qoldan túspeıtin kitapqa aınalyp otyr.

Ǵalymnyń morfologııa salasy boıynsha sóz taptaryn zertteý­ge arnalǵan «Qazaq tilindegi odaǵaılar», «Elikteýish sózder» degen kitaptary jaryq kórýimen qatar «Qazirgi qazaq tili», «Qazaq tiliniń grammatıkasy» atty eńbekteri teń avtorlyqpen basylyp shyqty. 

Sh.Sarybaev leksıkografııa sa­­­­­la­synda da jemisti eńbek etti. Ol ártúrli sózdikter qurastyrý ju­my­syna da belsene aralasty. Ǵa­lymnyń qatysýymen «Qazaq ti­liniń qysqasha etımologııalyq sóz­digi», «Qazaqsha-oryssha-qazaqsha sózdik», «Qazaq tiliniń jańa ataýlary» atty sózdikteri jaryq kórdi. Sonymen birge ol úlken «Qazaqsha-oryssha» jáne «Oryssha-qazaqsha» sózdikterin qurastyrýshylardyń biri bolǵandyǵyn aıtýǵa bolady.
Ǵalymnyń baspasóz betterinde tilimizdiń zárý máselelerin kótergen maqalalary da qoǵamdyq pikirge qozǵaý salyp, pikirtalas órbitkeni kóp­shilikke belgili. Jańa sózder jóninde jáne sport termınderin úılestirip, normaǵa keltirý, qazaq balabaqshalary men mektepterin kóbeıtý, qazaq tiliniń memlekettik til deńgeıinde qyzmet etýi men qos tildilik týraly aıtqan oı-pikir­leri kópshilikten qoldaý tap­qanyn bilemiz.

О́negeli ustaz-ǵalym ǵylymı kadr­­lar daıyndaý isine de zor úles qosty. Onyń jetekshiligimen dıssertasııa qorǵaǵan jıyrmadan astam ǵylym doktorlary men kandıdattary elimizdiń joǵary oqý oryndarynda, ǵylymı-zertteý ınstıtýtta­rynda eńbek etip júr. Til bilimi ınstıtýtynyń, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jáne Qyrǵyzstan memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń doktorlyq dıssertasııa qor­ǵaý keńesteriniń múshesi retinde talaı ǵalymdardyń ǵylymı ataq-dá­reje alýlaryna sebepker boldy.

Akademık Sh.Sarybaevtyń ǵyly­mı-pedagogtik qyzmeti, ǵylymdy da­my­týdaǵy, ǵylymı kadrlardy daıyndaýdaǵy eńbekteri Úkimet tarapynan baǵalanyp, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri» ataǵy berilip, «Parasat», «Qurmet» ordenderimen marapattaldy.

Biz shaǵyn maqalamyzda ǵalymnyń barlyq ǵylymı eńbekterine taldaý jasaýdy maqsat etpedik. Qazaq til bi­liminiń órkendeı ósýine eleýli eń­bek sińirý, óz ultynyń tilin, má­de­nıeti men dástúrin ardaqtaý, tý­ǵan tilge sheksiz qyzmet etýdi tap­syr­ǵan áke amanatyna adaldyq tanytyp, artynda mol mura, óshpes iz qal­dyryp, túrkologııa tarıhynyń tórinen laıyqty oryn alǵan akademık Shora Shamǵalıulynyń jetken je­tistikterin kórsetý bolatyn. Osyn­­­daı dara talantymen eldiń esinde qalǵan tulǵalardy qas­ter­lep­ qurmetteý, keıingi urpaqtyń aza­mattyq paryzy bolyp qala bermek.

Kárimbek QURMANÁLIEV,

Qazaqstan ulttyq jaratylystaný

ǵylymdary akademııasynyń vıse-pre­zıdenti,      

UǴA  korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

professor