Shyǵys pen Batysty jalǵastyratyn kópir

Negizinde Nursultan Nazarbaevtyń Eýrazııashyl bolýy memlekettiń geosaıası jáne geomádenı erekshelikterin eskere otyryp jasalǵan qadam. Osy turǵydan qaraǵanda, Qazaqstan Azııa men Eýropany baılanystyryp turatyn kópir ispetti. Sondyqtan Qazaqstannyń «Azııa jáne Eýropa forýmyna» (ASEM) 2014 jyly múshelikke ótýi hám taıaýda atalǵan uıymnyń 12 sammıtine qatysýy asa mańyzǵa ıe. 

Jalpy ASEM jıyndary – alyp Eýrazııa qurlyǵynda jatqan 51 mem­lekettiń basyn biriktirip, Shyǵys pen Batys arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý maqsatynda qurylǵan uıym. Oǵan Eýropalyq odaq pen ASEAN uıymdary da múshe. Endeshe, ASEM-niń negizgi maqsaty da Batys Eýropa men Shyǵys Azııanyń tıimdi seriktestigin ornatýǵa atsalysý. Tarıhqa kóz júgirt­sek, alyp Túrki áleminiń bul mindetti uzaq ýaqyt atqaryp kelgenin kóremiz. Alaıda jańa ǵasyrda ASEM-ge túrki tildes elderdiń múshe bolmaýy úlken kem­shilik bolatyn. Endeshe, uıymǵa mú­shelikke ótý arqyly Qazaqstan barsha túr­ki álemi men Túrki-Islam áleminiń qur­lyqtyq sammıttegi basty ókiline aınaldy. 

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Qa­zaqstan geosaıası turǵyda Azııa úshin de, Eýropa úshin de mańyzdy memleket. Sondyqtan Qazaqstannyń ustanymyn esepke almaı, Batys pen Shyǵys arasyn­daǵy baılanys týraly aıtý qıyn. Máselen, Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» bastamasy eń áýeli Qazaq­stan arqyly Uly Jibek jolyn qaıta jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan. Sol se­kildi, Eýropalyq odaq elderine qajet­ti taýar­lar Ońtústik Azııadan Qazaq­standy basyp ótip, Eýrazııalyq ekonomı­ka­lyq odaq elderi arqyly jyldam jet­ki­zi­ledi. Osy jaǵynan kelgende N.Nazar­baev­tyń EEO, Jibek joly ekonomı­ka­­lyq beldeýi jáne Eýropalyq odaqty «Úlken Eýrazııa» ataýy qurlyqtaǵy elderdiń yntymaqtastyǵyn arttyratyn úlken bastama deýge keledi. Geo­gra­fııalyq turǵydan qaraǵanda «Úlken Eýrazııanyń» ortalyǵy – Astana qalasy. 

Astananyń halyqaralyq saıasattaǵy orny, mańyzdy máselelerdi sheshýge at­salysyp kele jatqany belgili. N.Na­zar­baevtyń kóregen syrtqy saıasattaǵy kózqarastary men astarly sheshimderi arqasynda Qazaqstanǵa Eýropa tarapynan da, Azııa tarapynan da úlken senim artylady. Munyń dáleli retinde 2010 jyly Astanada ótken Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy sammıtin atap ótýge bolady. Joǵary deńgeıde ótken sol jıynnan keıin EQYU tór­aǵasy atanǵan memleket mun­daı jetistikke qol jetkize almady. О́ıtkeni uıymǵa múshe-memleketterdiń, ásirese Reseı men AQSh sekildi alpaýyt elderdiń bir ústel basynda otyryp, pikir almasýy óte qıyn. Qysqasha aıtqanda Astanada ótken EQYU sammıti uıymdaǵy eń tabysty jıyn retinde tarıhta qalatyny anyq. 

Azııa qurlyǵynda N.Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes búginde tabysty jumys istep keledi. Bul forým aıasynda Izraıl – Palestına, Úndistan – Pákistan sekildi jaýlasqan memleketterdiń bir ústel basyna otyryp, halyqaralyq qatynas pen dıalog júrgizýiniń mańyzy zor. Sondaı-aq Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń negizin qalaýshy memleket retinde Qazaqstan óz ornyn qalyp­tastyrdy. Uıymdy qurý týraly ıdeıanyń N.Nazarbaev tarapynan kóterilgenin de aıta ketý kerek. 

Osyndaı eńbekterdiń arqasynda Qazaqstan Eýropada da, Azııada da óz orny bar memleketke aınaldy. Eki qurlyqta da Astana ortalyq retinde sanalady. Ekijaqty saıasattyń arqasynda Qazaqstan qos qurlyqtaǵy kópjaqty yntymaqtastyq máselesin kóteredi. Sondyqtan N.Nazarbaev ASEM aıasynda «Azııa jáne Eýropa óńirlik uıymdary forýmyn» uıymdastyrýdy usyndy. Mundaı seriktestik ASEM-ge múshe-memleketter arasyndaǵy áriptestikti nyǵaıtýǵa sózsiz paıdaly bolmaq. Bul turǵydan alǵanda, Nazarbaevtyń EQYU men Azııadaǵy ózara yqpaldas­tyq jáne senim sharalary jónindegi keńes­ti yqpaldasýǵa shaqyrýy qup­tar­lyq ­bastama.

Nazarbaev álemdik jáne aımaqtyq qaýipsizdikti jáne ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etýmen birge, alpa­ýyt derjavalar arasyndaǵy senim máse­le­si­niń mańyzyn jaqsy túsinedi. Son­dyq­tan N.Nazarbaev ASEM sammı­tinde sóı­legen sózinde AQSh, Reseı, Qytaı jáne EO sııaqty saıasat sahnasyn­da­ǵy bas­ty oıynshylardy adamzatqa qatys­ty óz mindetterin oryndaý úshin jáne halyq­aralyq janjaldardy sheshýge shaqyrdy.

Bul «tórttik format» Batys pen Shy­ǵys arasyndaǵy túsinistikti qalyptas­tyrýǵa berilgen úlken múmkindik. Oǵan atsalysý úshin Birikken Ulttar Uıymy­nyń Qaýipsizdik Keńesi (BUU) platforma qurýy múmkin. Qazirgi ýaqytta AQSh, Reseı, Qytaı, Ulybrıtanııa jáne Fran­sııa – BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri. Áıtse de, bul uıym máselelerdi sheshý alańy emes, Reseı men Qytaı, Batys elderimen pikirtalas alańy retinde qarastyrylady.

Qysqasha qaıyrǵanda, BUU Qaýip­siz­dik Keńesi alpaýyt elderdiń bir-bi­rine veto qoıatyn alańyna aınaldy. N.Nazarbaevtyń bastamasymen usy­nyl­ǵan tórttik formattyń bas qosa­tyn ortalyǵy retinde Astanany atap kórsetýge bolady. Sırııadaǵy daǵda­rys jónindegi Astana prosesin eskere otyryp, Qazaqstannyń beıtarap jáne beıbit ustanymy AQSh, Reseı, Qytaı jáne EO elderi tarapynan joǵary baǵalanatynyn eskerý kerek. 
Qoryta kelgende, Qazaqstannyń ASEM-ge músheligi, onyń Eýropa men Azııadaǵy belsendi syrtqy saıasaty, sondaı-aq onyń jahandyq jáne óńir­lik qaýipsizdigi ekonomıkalyq damý turǵysynan da mańyzdy. Sondyqtan Qazaqstannyń «Túrki – ıslam álemi­niń ókili» retinde ASEM sammıtterin­de óz mindeti bar. N.Nazarbaevtyń ASEM sammıtinde sóılegen sózinde Asta­na­nyń óńirlik máselelerdi eske­retini, syrtqy saıasatta mańyzdy ba­ǵyt ustanǵany jáne halyqaralyq qa­ýip­sizdik pen turaqtylyq úshin ma­ńy­zy zor bastamalar usynatyny aı­qyn ańǵaryldy. 

Mehmet Seıfettın EROL, 

Ankara daǵdarys jáne saıasat zertteý ortalyǵynyń professory