Jemqorlyqty joıatyn naqty qadamdar
Jańa oblystyń jeke-dara atalyp, tártiptiń talap etilýine negiz de joq emes edi. Maýsym aıynda «Nur Otan» partııasy Saıası keńesiniń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent osy sharaǵa tikeleı efır arqyly qatysyp otyrǵan oblys ákimi Janseıit Túımebaevqa qarata: «Mende neshe túrli habarlar bar, mektepke eden jýýshy bolý úshin para berý kerek. Mektepke muǵalim bolyp ornalasý úshin para berý kerek. Basqa oblysta ondaı joq, tek qana senderde bar», dep qatań syn aıtqan bolatyn. Qazan aıynda Aqordada osy bir keleńsizdikti eske sala Elbasy oblys ákiminen bul máseleni qalaı sheshpek oıy bar ekendigin surady. «Nursultan Ábishuly, biz arnaıy sharalar qabyldadyq. Qazir tehnıkalyq qyzmetkerlerdi, muǵalimderdi, dırektorlardy ınternet arqyly qabyldaımyz. Jeke adammen jolyǵý joq. Sonymen qatar balabaqshalarǵa, 1 synypqa qabyldaýdy jónge keltirdik», dep jaýap berdi oblys basshysy.
Rasynda da Túrkistan oblysynda sybaılastyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar josparlanyp, júzege asyrylyp jatyr. Mysaly, mektepke deıingi bilim berý uıymdaryna joldama berý jáne kezekke qoıý prosesteri avtomatty túrde júrgizilip, búgingi kúnge 481 mekeme nemese barlyq 1368 mektepke deıingi mekemelerdiń 35 paıyzy osy júıemen jumys júrgizýde. Jyl sońyna deıin balabaqsha.sitcen.kz portalyna balabaqshalardyń 100 paıyzyn qosý josparlanýda. Júıe qyzmetimen búginde 12 myńnan astam baldyrǵan balabaqshaǵa ornalasqan. Sondaı-aq oblystyń 902 (100%) mektebinde jumys.sitcen.kz júıesi engizilgen. Búginge deıin atalǵan júıe qyzmeti arqyly 933 bos jumys orny jarııalanyp, 321 adam jumysqa ornalasqan. Sybaılas jemqorlyq deńgeıin barynsha azaıtý úshin azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen keri baılanys ornatý men qoǵam arasynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrýdyń, sondaı-aq qoǵamdyq baqylaýdyń mańyzdylyǵy artýda. Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Túrkistan oblysy boıynsha departamentiniń basshysy Ǵalym Tursynbaevtyń málimdeýinshe, eki aıdyń kóleminde oblystaǵy 1300-den asa bilim berý salasy basshylyǵynyń qatysýymen, sonymen qatar salyq organdarynyń qyzmetshileri qatysqan quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý jáne boldyrmaý máseleleri boıynsha jıyndar, mektep oqýshylary arasynda «Adal urpaq» oblystyq sleti ótkizilgen. Joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri úshin memlekettik qyzmet mektebi ashyldy. Aýdan, qalalar arasynda bastaý alǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy «Adal jol» marafony óz máresine jaqyndap keledi. Agenttiktiń Túrkistan oblysyndaǵy Ádep jónindegi Keńesi jańadan quryldy. Budan ózge, agenttik arqyly bıznesti qorǵaý, olarǵa qolaıly klımat qalyptastyrý, memlekettik baqylaý-qadaǵalaý rásimderin barynsha ońtaılandyrý maqsatynda «Protecting Business and Investments» jobasy júzege asyrylýda. «Osy jumystardy qolǵa alǵan departament búgingi kúni jalpy somasy 50 mlrd teńgeden joǵary somany quraıtyn 3 ınvestısııalyq jobany sybaılas jemqorlyqqa qarsy súıemeldeýge aldy.
Memlekettik organdar óz quzyreti sheginde jemqorlyqpen kúres júrgizýde, alaıda, bul indettiń keń taraǵany sonsha, oǵan qoǵam bolyp qarsy shyqpasa bizdiń tarapymyzdan atqarylyp jatqan jumystar tolyqtaı óz nátıjesin beredi dep aıtý qıyn. Sondyqtan, azamattardyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy kózqarasyn túbegeıli ózgertý mańyzdy jáne onymen kúres júrgizý isinde eshkim tys qalmaýy qajet», deıdi departament basshysy Ǵ.Tursynbaev.
Jymysqy áreket jazadan qutylmaıdy
Sybaılas jemqorlyqtyń eń kóbi bilim salasynda ekendigi de talas týdyrmaıdy. Turǵyndar arasynda aıtylyp júrgen: «Túrkistanda mektepke muǵalim bolyp kirý úshin basshylarǵa 500 myńnan bastap, 1 mıllıon teńgege deıin para berý kerek. Laborant nemese eden jýýshy bolyp ornalasý úshin 150 men 300 myń teńge aralyǵynda aqsha berý kerek» degen sózdiń Elbasyna jetýi de máseleniń tym kúrdelene túskenin bildiredi. Al Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl ulttyq bıýrosynyń Túrkistan oblysy boıynsha aýmaqtyq bólimshesi qyzmetkerleri ótken jyly óńirde 6 mektep dırektorynyń paramen ustalǵanyn, bıyldyń alǵashqy eki aıynda eki mektep basshysynyń quryqqa túskenin resmı jıynda aıtqan bolatyn. Ustalǵandardan alynǵan paranyń kólemi de biraz jaıttan habar beredi. Muǵalimdik jumysqa qabyldaý úshin – 850 myń teńge, mektep janyndaǵy shaǵyn ortalyqqa tárbıeshi bolyp ornalasý úshin – 300-500 myń teńge, al mektep ashanasyn jalǵa alǵan jeke kásipkerdi qamqorlyǵyna alýdyń stavkisi – 50 myń teńge. О́kinishke qaraı, paraqorlyq balabaqshalarǵa da jetken. О́tken jyly «Balapan» baǵdarlamasy boıynsha 40 adam jaýapkershilikke tartylypty. Onyń ishinde jalǵan qujat jasaý, balabaqshadaǵy tárbıelenýshilerdiń sanyn ádeıi kóbeıtip kórsetýge qatysy bolǵany úshin 9 aýyldyń ákimi sottalǵan. Jalpy Túrkistan oblysynda sońǵy úsh jylda bilim salasynda sybaılas jemqorlyqqa qatysty 50 jaǵdaı tirkelipti. Búginde birqatar azamat qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan. Oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Isataı Saǵyndyqovtyń aıtýynsha, 2018 jyldyń 8 aıynda oblys aýmaǵynda bilim berý uıymdarynyń laýazymdy tulǵalarymen jasalǵan 6 sybaılas qylmystyq is tirkelgen. Onyń 4-eýi mektep dırektory men 1 tehnıkalyq qyzmet kórsetýshi jáne jetekshi mamanǵa qatysty. Bul ótken jyldaǵy tıisti merzimmen salystyrǵanda bes faktige azaıǵanyn kórsetedi. О́ıtkeni 2017 jyldyń 8 aıynda sybaılas jemqorlyqqa qatysty 11 jaǵdaı tirkelgen bolatyn.
Sybaılas jemqorlyq basqa da salalarda, ókinishke qaraı, oryn alyp otyr. Mysaly, Túrkistan oblysy Saıram aýdandyq qurylys bóliminiń basshysy iri kólemde para alý ústinde ustaldy. Kúdikti jalpy quny 400 mıllıon teńgeni quraıtyn Aqbaı aýylyndaǵy orta mekteptiń qosymsha korpýsyn salýǵa jarııalanǵan tender boıynsha kelisimshart jasaǵany úshin merdigerden 12 mıllıon teńge para alypty. Sońǵy onshaqty jyldyń kóleminde oblysta mundaı qomaqty paramen ustalypty degendi estimegen edik. Bul kólemdegi para jalǵyz bólim basshysynyń úlesi bolmasa kerek. Muny tergeý amaldary anyqtar. Maýsym aıynda oblystyq qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq soty Túrkistan qalasynyń burynǵy prokýrory M.Zulpyharovty qorqytý jolymen asa iri kólemde para alǵany úshin 10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrdy.
Elimizde sybaılastyq qylmys azaıyp keledi
Jalpy, jemqorlyqpen kúres Túrkistan óńirinde ǵana emes, elimiz boıynsha kúsheıtilgeni belgili. Elbasy Joldaýynda da bul indetke qarsy áreket qarqyndy jalǵasatyny aıtyldy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl ulttyq bıýrosynyń 2018 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda anyqtalǵan sybaılas jemqorlyq qylmystary boıynsha málimetterine júginsek, sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tiziliminde 1704 quqyq buzýshylyq tirkelgen. Onyń 1204-i, ıaǵnı 71% sybaılas jemqorlyq faktileri boıynsha. Anyqtalǵan qylmystardyń kóbisi paraqorlyq – 52% (626), urlaý – 21% (254) jáne laýazymdyq ókilettikterin asyra paıdalaný – 17% (210). Sotqa jiberilgen qylmystyq ister 1370 bolsa, aıaqtalǵan qylmystyq ister boıynsha anyqtalǵan zalal 9,7 mlrd teńgeni quraǵan. Onyń 8,5 mlrd teńgesi nemese 88%-y ótelipti. Sybaılas jemqorlyq qylmysyn jasaǵan 663 tulǵa anyqtalǵan. Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi taratqan málimetterge qaraǵanda, bıyl segiz aıda elimizde tirkelgen sybaılas jemqorlyq qylmystardyń sany aıtarlyqtaı azaıǵan. Jyl basynan beri jemqorlyq sanatyndaǵy 1393 fakti tirkelgen. Onyń ishinde 761 istiń 555-i para alýǵa, 157-si berý qatysty. Al sybaılas jemqorlyqtyń sany jaǵynan reıtıng boıynsha Astana qalasy alda keledi eken. Ekinshi orynda Qostanaı men Túrkistan oblystary. Sondyqtan, aldyńǵy qatardan jemqorlyq boıynsha emes, ekonomıkalyq-áleýmettik kórsetkishi boıynsha kórinýge árbir óńirdiń tyrysatyny anyq.
Elbasy Joldaýynda «Sybaılas jemqorlyqtan ada óńirler» jobalary aıasynda elordanyń jemqorlyqqa qarsy strategııany júzege asyrý jónindegi tájirıbesin taratý qajettigi aıtyldy. Osy oraıda kıeli Túrkistandy ortalyǵy etken jańa oblys sybaılas jemqorlyqtan ada óńirge aınalýdy maqsat etip otyr. Bul oraıda oblys ákimi sybaılas jemqorlyq faktileri tirkelgen ári osy indetke qarsy tıisti dárejede qadaǵalaý júrgizbegen laýazymdy qyzmetkerlerdiń máselesi qatań qaralatynyn eskertip, aýdan, qala ákimderi men basqarma basshylaryna jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtýdi mindettedi.
Memlekettik organdar óz quzyreti sheginde jemqorlyqpen kúres júrgizýde, alaıda, bul indettiń keń taraǵany sonsha, oǵan qoǵam bolyp qarsy shyqpasa bizdiń tarapymyzdan atqarylyp jatqan jumystar tolyqtaı óz nátıjesin beredi dep aıtý qıyn. Sondyqtan azamattardyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy kózqarasyn túbegeıli ózgertý mańyzdy jáne onymen kúres júrgizý isinde eshkim tys qalmaýy qajet», deıdi departament basshysy Ǵ.Tursynbaev.
Jemqorlar jazadan qutylmaıdy
Sybaılas jemqorlyqtyń eń kóbi bilim salasynda ekendigi de talas týdyrmaıdy. Turǵyndar arasynda aıtylyp júrgen: «Túrkistanda mektepke muǵalim bolyp kirý úshin basshylarǵa 500 myńnan bastap, 1 mıllıon teńgege deıin para berý kerek. Laborant nemese eden jýýshy bolyp ornalasý úshin 150 men 300 myń teńge aralyǵynda aqsha berý kerek» degen sózdiń Elbasyna jetýi de máseleniń tym kúrdelene túskenin bildiredi. Al Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl ulttyq bıýrosynyń Túrkistan oblysy boıynsha aýmaqtyq bólimshesi qyzmetkerleri ótken jyly óńirde 6 mektep dırektorynyń paramen ustalǵanyn, bıyldyń alǵashqy eki aıynda eki mektep basshysynyń quryqqa túskenin resmı jıynda aıtqan bolatyn. Ustalǵandardan alynǵan paranyń kólemi de biraz jaıttan habar beredi. Muǵalimdik jumysqa qabyldaý úshin – 850 myń teńge, mektep janyndaǵy shaǵyn ortalyqqa tárbıeshi bolyp ornalasý úshin – 300-500 myń teńge, al mektep ashanasyn jalǵa alǵan jeke kásipkerdi qamqorlyǵyna alýdyń stavkisi – 50 myń teńge. О́kinishke qaraı, paraqorlyq balabaqshalarǵa da jetken. О́tken jyly «Balapan» baǵdarlamasy boıynsha 40 adam jaýapkershilikke tartylypty. Onyń ishinde jalǵan qujat jasaý, balabaqshadaǵy tárbıelenýshilerdiń sanyn ádeıi kóbeıtip kórsetýge qatysy bolǵany úshin 9 aýyldyń ákimi sottalǵan. Jalpy Túrkistan oblysynda sońǵy úsh jylda bilim salasynda sybaılas jemqorlyqqa qatysty 50 jaǵdaı tirkelipti. Búginde birqatar azamat qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan. Oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Isataı Saǵyndyqovtyń aıtýynsha, 2018 jyldyń 8 aıynda oblys aýmaǵynda bilim berý uıymdarynyń laýazymdy tulǵalarymen jasalǵan 6 sybaılas qylmystyq is tirkelgen. Onyń 4-eýi mektep dırektory men 1 tehnıkalyq qyzmet kórsetýshi jáne jetekshi mamanǵa qatysty. Bul ótken jyldaǵy tıisti merzimmen salystyrǵanda bes faktige azaıǵanyn kórsetedi. О́ıtkeni 2017 jyldyń 8 aıynda sybaılas jemqorlyqqa qatysty 11 jaǵdaı tirkelgen bolatyn.
Sybaılas jemqorlyq basqa da salalarda, ókinishke qaraı, oryn alyp otyr. Mysaly, Túrkistan oblysy Saıram aýdandyq qurylys bóliminiń basshysy iri kólemde para alý ústinde ustaldy. Kúdikti jalpy quny 400 mıllıon teńgeni quraıtyn Aqbaı aýylyndaǵy orta mekteptiń qosymsha korpýsyn salýǵa jarııalanǵan tender boıynsha kelisimshart jasaǵany úshin merdigerden 12 mıllıon teńge para alypty. Sońǵy onshaqty jyldyń kóleminde oblysta mundaı qomaqty paramen ustalypty degendi estimegen edik. Bul kólemdegi para jalǵyz bólim basshysynyń úlesi bolmasa kerek. Muny tergeý amaldary anyqtar. Maýsym aıynda oblystyq qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq soty Túrkistan qalasynyń burynǵy prokýrory M.Zulpyharovty qorqytý jolymen asa iri kólemde para alǵany úshin 10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy.
Sybaılastyq azaıyp keledi
Jalpy, jemqorlyqpen kúres Túrkistan óńirinde ǵana emes, elimiz boıynsha kúsheıtilgeni belgili. Elbasy Joldaýynda da bul indetke qarsy áreket qarqyndy jalǵasatyny aıtyldy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl ulttyq bıýrosynyń 2018 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda anyqtalǵan sybaılas jemqorlyq qylmystary boıynsha málimetterine júginsek, sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tiziliminde 1704 quqyq buzýshylyq tirkelgen. Onyń 1204-i, ıaǵnı 71%-y sybaılas jemqorlyq faktileri boıynsha. Anyqtalǵan qylmystardyń kóbisi paraqorlyq – 52% (626), urlaý – 21% (254) jáne laýazymdyq ókilettikterin asyra paıdalaný – 17% (210). Sotqa jiberilgen qylmystyq ister 1370 bolsa, aıaqtalǵan qylmystyq ister boıynsha anyqtalǵan zalal 9,7 mlrd teńgeni quraǵan. Onyń 8,5 mlrd teńgesi nemese 88%-y ótelipti. Sybaılas jemqorlyq qylmysyn jasaǵan 663 tulǵa anyqtalǵan. Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi taratqan málimetterge qaraǵanda, bıyl segiz aıda elimizde tirkelgen sybaılas jemqorlyq qylmystardyń sany aıtarlyqtaı azaıǵan. Jyl basynan beri jemqorlyq sanatyndaǵy 1393 fakti tirkelgen. Onyń ishinde 761 istiń 555-i para alýǵa, 157-si berýge qatysty. Al sybaılas jemqorlyqtyń sany jaǵynan reıtıng boıynsha Astana qalasy alda keledi eken. Ekinshi orynda Qostanaı men Túrkistan oblystary. Sondyqtan aldyńǵy qatardan jemqorlyq boıynsha emes, ekonomıkalyq-áleýmettik kórsetkishi boıynsha kórinýge árbir óńirdiń tyrysatyny anyq.
Elbasy Joldaýynda «Sybaılas jemqorlyqtan ada óńirler» jobalary aıasynda elordanyń jemqorlyqqa qarsy strategııany júzege asyrý jónindegi tájirıbesin taratý qajettigi aıtyldy. Osy oraıda kıeli Túrkistandy ortalyǵy etken jańa oblys sybaılas jemqorlyqtan ada óńirge aınalýdy maqsat etip otyr. Bul oraıda oblys ákimi sybaılas jemqorlyq faktileri tirkelgen ári osy indetke qarsy tıisti dárejede qadaǵalaý júrgizbegen laýazymdy qyzmetkerlerdiń máselesi qatań qaralatynyn eskertip, aýdan, qala ákimderi men basqarma basshylaryna jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtýdi mindettedi.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Túrkistan oblysy
