Tólegen Sebepov: Baq pen baqyt táýelsizdik arqyly keldi

− Tólegen Sebepuly, sizdiń ómir jolyńyz jaqsylyq pen maqsat-murattan, izgilik pen meıir­bandyqtan, ómirsheńdik pen belsendilikten, qamqorlyq pen qaısarlyqtan quralǵandaı kórinedi. Danyshpan Muhtar Áýezov: «Meni tanyp al dep shalqalaqtaı berseń, shalqań­nań qulaısyń, jóndi-jónsiz elpelekteı berseń, etpetińnen túsesiń. Sondyqtan ár adam óz shamasyn bilýi kerek», – deıdi. Biz qazir basqa for­masııalyq qoǵamda ómir súrip jatyrmyz. Sizdiń oıyńyzsha, árbir qazaqstandyq qandaı uǵymmen alǵa basýy kerek?

− Aldymen aıtarym, Mem­leket basshysy Nursultan Nazarbaev­tyń Qazaqstan hal­qyna Joldaýy meni asa yqy­lasqa, súıispenshilikke bó­ledi. Taqyrybynyń ózi aıtyp turǵandaı, halyqtyń ál-aýqa­tyn burynǵydan da kóterip, ómir súrý deńgeıin arttyra túsý, jalaqyny ósirip, turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý, sonymen qatar aýyl-selony kórkeıtýge qomaqty qar­jy bólý – sóıtip, memleket pen adamdardyń kúsh biriktirýiniń ar­qasynda Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qo­ǵamyn qurý. Bul Joldaýdyń hal­qymyzdyń rý­hyn kóterip, eseli eńbek etýi­ne jigerlendiretini sózsiz. Jol­daýda aıtylǵan alty baǵyt ta eldiń ty­nys-tirshiligine baılanysty ekeni daýsyz.

 Men on eki-on úsh jasym­nan­ eńbekke kirisip, ábden shyń­­daldym. Qarapaıym jumys­shydan aýdandyq atqarý komı­tetiniń tóraǵasyna deıin kó­te­rildim. Qaı qoǵamda da adamdy tórge shy­ǵa­ra­tyn shynaıy eńbek qana. Sál ǵana jalqaýlansań, sa­ǵan mol bilimiń de, ıek artar dosyń da, jaqyn-juraǵatyń da kómektese almaıdy. «Adamdy jan biletin dana dep bil, Isterin jalqaý jannyń shala dep bil» demeı me, Shal aqyn. Men keshegi Keńes ókimeti kezinde ter tóktim, bar múmkindigimdi ortaǵa saldym. Qandaı laýazymdy atqarsam da, sol isti bilip istedim. Jumystyń kiltin tabýǵa umtyldym. Munym­dy jaltaqtamaı maqtanysh se­zim­men aıta alamyn. Bireýge jónsiz qabaq shytqanym joq, nashardy qoltyǵynan demep qanat­tandyrdym. О́ıtkeni bul meniń adamı paryzym edi. «Eńbek – qýanysh, jalqaýlyq – aıyrylmas azap» dep uly Abaı teginnen-tegin aıtpasa kerek. Búgingi kúni de, erteń de eńbek bizdi uly maqsatqa jeteleıdi. Bizdiń qoǵamnyń da basty muraty – eńbek.

− Sizdiń ómirderegińizge kóz­ jú­girt­sek, bilimińiz joǵa­ry, ǵa­lym-zootehnıksiz. Sha­rýa­shy­lyqtarda bólimshe zooteh­nıgi qyzmetinen bas­­tap, sovhoz­ dırektory, Taıpaq aýdan­­dyq aýyl sharýashylyǵy bas­qar­masynyń bastyǵy, odan Qaratóbe aýdan­dyq keńesi atqarý komıtetiniń tóraǵasy, odan keıin Oral et-konservi kombınatynyń partkom hatshysy, oblystyq asyl tu­qymdy mal bir­lestiginiń dırektory qyzmetterin atqardyńyz...

− Oı, shyraǵym-aı, «jetektep salǵan tazy túlki almaıdy» de­gen maqal bar. Atam qazaq bil­mese aıtpaıdy. Men taza óz eń­begimmen tórge shyqqan adammyn. Ras, meniń talpynysymdy, qolymnan is keletinin sol kezdegi aýdan, oblys basshylary kórip bildi. Qajetti degen jumysqa meni paıdalandy. Sóz arasynda aıta keteıin, qystyń kózi qy­raýda meni sol kezdegi oblys basshylary sharýashylyǵy keri ketken «Qaldyǵaıty» sovhozyna dırektor etip jiberdi. Barǵym kelmep edi, «barmasań partııalyq bıletti tapsyrasyń» dep yzǵar shashty. Amalsyz kóndim. Bul 1987 jyldyń aqpan aıy edi. Mal turalap qalǵan, jem-shóp joqtyń qasy. Qoı mańyrap, sıyr móńirep, jylqy kisinep, túıe bozdap, ý-shý. Iske jumyla kirisip, áıteýir sol qystan aman-esen shyqtyq-aý. Sondaǵy aq boranmen arpalys áli esimnen ketpeıdi. Sol qysta bizge qolushyn bergen azamattardy eki dúnıede de umytpasyn. Mende dos-jaran kóp boldy, al biraq, laýazymdy oryntaqqa otyrǵyzatyn «kókem» bolǵan joq. Meniń «kókem» óz bilimim men ynta-jigerim, talpynysym men talabym, ózime degen senimim boldy. Ǵulama ǵalym Qanysh Sátbaev: «Eńbek etpeseń, jıǵan bilimiń kádege jaramaı jatqan mıneral sekildi. Onyń ishin arshyp, asyl kenin jarqyratý úshin eńbek kerek, qol men oı qımyly qajet» dese, uly Abaı: «Talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym oılap qoı, Bes asyl is kónseńiz» dep tebirenbeı me?! 

− Al endi amalyńyz taýsy­lyp, sasqan kezderińiz boldy ma?

− Sasyp, ábigerge túsip, tu­ıyq­qa tirelgen kezim joq. So­syn laýazymdy qyzmetterge kóte­rilsem, kóterińki oryntaqtan túspesem eken degen oıǵa berilgen emespin. Meniń qaı qyzmetti de ilip áketetin bilimim (Joǵary par­tııa mektebin de syrttaı bitir­genmin) boldy. Qazaqshaǵa da, orys tiline de saýattymyn. Qo­ly­ma kúrek berse, denim saý, qa­jyr-qaıratym barshylyq, neden taısaqtaımyn. Aǵamyz maqtanshaqtaý eken demeńiz, mende úsh prınsıp boldy birinshi, shynshyldyq, ekinshi, ótirik kólgirsimeý, úshinshisi, adal, taza júrý. Osylardy ómir boıy joldas, dos ettim. 

− Meniń bilýimshe, ataqty Baqyt­jan Qarataev, akademık Qa­jym Ju­malıev, daýylpaz ánshi, sazger Mu­hıt Meráliuly,  aqıyq ánshi,  ha­lyq ártisi Ǵarı­folla Qur­manǵa­lıev, aqyn Berqaıyr Amanshın, áı­gi­li án­shi  Eskendir Hasan­ǵa­lıev, aqyn Sa­ǵyn­ǵalı Seıitov osy Qaratóbe topy­ra­ǵynda dú­nıeg­e kelgen eken...

− Aıtýyńyz oryndy. Opera ánshisi, halyq ártisi Narıman Qarajigitovpen birge oqydym. Ol Shyńǵyrlaý aýdanynan. 1968 jyldyń zaýza aıynda onda men «Saraljyn» sovhozynda dırektor edim. Almatydan Hamıt Erǵalıev, Berqaıyr Amanshın, Muqaǵalı Maqataev úsheýi áýeli aýdan ortalyǵyna, sonan soń bizdiń sharýashylyqqa keldi. Qushaq jaıyp qarsy aldyq. Ar­naıy kıiz úı tiktirip, qonaqasy ber­dik. Qonaqtar da shyraıly, biz de qýanyshtymyz. Erteńine Ha­mań: «Muhıt babamyzdyń basyna baryp, quran oqıyq» dedi. Bar­dyq. Hamań quran oqydy. Qasymyzda sharýashylyqtyń bas zootehnıgi Qapar Kereev pen meniń orynbasarym Amantaı Súleımenov bar. Ekeýiniń de tulǵasy iri, nar jigitter. Anadaı jerde jarqyrap jatqan Aqbaqaı kóline qarap turǵan Muqaǵalı kenet daýystap:

Aqbaqaı deıtin kól eken,

Aınala tolǵan gúl eken.

Aıalap atamekenin,

Qyzǵyshtar qoryp júr eken.

Salttary da dúr eken,

Jigitteri de iri eken.

Mahambet pen Muhıttar,

Tiri eken, áli tiri eken, −

dep qolma-qol óleń (eki shýmaǵy jadymda joq) shyǵardy. Jazyp almappyn, sonyma osy kúnge deıin ókinemin. Muqaǵalıdyń tolyq shyǵarmalar jınaǵynda osy óleń kezdespedi. Bul kúnde Bat­paqkóldegi orta mektep Ber­qaıyr Amanshınniń atymen atalady. Qazaq ádebıetiniń úsh báı­­teregi de qazir aramyzda joq.­­ Muqaǵalıdaı aqyn HH ǵa­syr­­dyń jáne qazaq halqynyń bir­týary edi. Men aqynnyń biraz óleń­derin jatqa bilýshi em. Ol qaıtys boldy dep estigende:

Mańdaıǵa syımaı kettiń-aý,

Darynym ediń, darynym.

Juldyzdaı aǵyp óttiń-aý,

Keskini kerbez alybym, −

dep tebirenip edim.

− О́nerden de qur alaqan emes­siz-aý, deımin?

− Ákem Sebep Qazmaǵanbetov ult­tyq aspaptarda oınap, án sa­latyn. Sheshem Urqııa da qa­rajaıaý emes-tin. Ákem 1954 jy­ly dúnıeden ótkende, jeti bala qaldyq. Eń úlkenimiz Záý­resh, odan keıin men, inilerim Demeý, Amantaı, Berik, qaryndastarym Álııa, Mánshúk. Qıyn kez edi ǵoı. Ákemniń týǵan inisi Iles Qazmaǵanbetov pen Bátıma jeńgem bizge kóp kómek kórsetti. Iles aǵaı dombyrashy edi, inisi О́tegen 1960 jyly Almaty qalasynda ótken festıvalde laýreat atandy. Iles 1964 jyly ómirden ótti. Aıaǵymyzdan turǵan soń olarǵa biz de shama-sharqymyzsha kómek berdik. Meniń de az-muz án salatyn mezgilderim bolyp turady. 

− Tólegen aǵa, otbasynda ózara súıis­penshilik bolǵanda ǵana sha­ńyraq shat­tyqqa kenele alatyny shy­naıy shyn­dyq. Sizdiń otbasyńyz baıandy baqytqa ıe me?

Shyntýaıtqa kelgende, er adamdy baptap, kútetin áıel ǵoı. Al, adaldyq – erli-zaıyptylar yntymaǵynyń aıqyn belgisi. Svetlana Qamenqyzy Gızzatova ekeýmiz 1963 jyly otbasyn qurdyq. Mamandyǵy – sanfeldsher. Anasy Maqpýzany kúlli Qaratóbe jaqsy biledi. Qaıyrymdy ári isker jan edi. Mine, Svetlana ekeýmizdiń bas qosqanymyzǵa 55 jyl toldy. О́mirge eki ul, úsh qyz ákelip, tárbıelep ósirdik. Segiz nemerem bar. О́ziniń týǵan uly men qyzyn tárbıeleý – ata-ananyń eń birinshi asa mańyzdy qoǵamdyq qyzmeti ári azamattyq boryshy ekeni aqıqat. 

− Jekeshelendirý jyldary siz sov­hoz dırektory edińiz ǵoı?

− Jekeshelendirý saıasa­ty­ tym asyǵys ótti. Kóp baı­lyq tistegenniń aýzynda, usta­ǵan­nyń qolynda ketti desem, artyq aıtqandyq bolmas. Sol kezde sovhoz basshysyna sharýashylyqtyń barlyq maly men tehnıkanyń 10 paıyzyn tegin, 10 paıyzyn satyp alý­ǵa jarlyq shyqty. Men teginin de, tegin emesin de almadym, sol 1994 jy­ly «Temirbek» ujymdyq kásip­ornyn quryp, dırektory boldym, bul sharýashylyq eńbekkerleriniń ótini­shimen istelgen is edi. 

Qısynyn tapsa, oryndalmaıtyn jumys, quralmaıtyn dúnıe joq. Táýel­­sizdik qazaq halqynyń jáne kúlli qazaq­standyqtardyń baqyty, onyń irgetasy berik, memleketimizdi álem moıyndaǵan sarabdal saıasatker Nursultan Ábishuly Nazarbaev basqaryp otyr. Endigi jerde biz eńbekke degen yntamyzdy art­tyryńqyrap, yntymaǵymyz ben aýyzbirshiligimizdi nyǵaıta túsýimiz kerek.

− Áńgimeńizge rahmet. Seksen ja­syńyz qutty bolsyn!

Áńgimelesken Marat MÁJITOV

ASTANA