Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Premer-mınıstri: Astana – Elbasynyń úlken jeńisi

– Novrýz myrza, siz TMD Úkimet basshylary keńe­siniń Astanada ótetin jıynyna qatysý maqsatynda Qazaq­stan­ǵa saparmen kelýdi josparlap otyr­syz. Qatelespesek, bul Pre­mer-mınıstr laýazymyn­da shetelge jasaıtyn alǵash­qy saparyńyz. Ázer­baı­janmen tegi bir, qundy­lyqtary ortaq, tyǵyz dostyq qa­rym-qatynastar ornatqan Qazaq­stan saparynan ne kútesiz? 

– Durys aıtasyz, Táýelsiz Mem­leketter Dostastyǵy Úkimet bas­shylary keńesiniń otyrysyna Premer-mınıstr retinde al­ǵash ret qatysatyn bolamyn. Alaıda, Premer-mınıstr laýa­zy­myndaǵy sheteldik alǵashqy sa­pa­rymmen Fransııaǵa bardym. 13 maýsym kúni Parıjde Halyq­ara­lyq Kórmeler bıýrosy Bas assam­bleıasynyń 163-shi sessııasyn­da ha­lyqaralyq Ekspo-2025 kór­mesin ót­ki­zetin úmitker qala­lar­dyń tanys­tyrylymy boldy. Osy jıynda Baký qala­sy­nyń úmit­kerligine qatysty sóz sóı­ledim. Al 9 shildede Túrkııa Res­pýb­lı­kasynyń Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵandy ulyqtaý rá­­simine qatysý úshin Ankarada bol­dym.

1993 jyldan beri TMD-nyń resmı múshesi Ázerbaıjan Res­­­pýb­­lıkasy osy uıym sheń­berinde túrli baǵyttarda, ási­re­se gýmanıtarlyq baǵyttaǵy ynty­­maq­­tastyqtyń damýyna kóp mán be­retinin atap ótkim keledi. 

Mádenıet, ǵylym, sport jáne basqa salalar boıynsha ornaǵan kópjaqty yntymaqtastyqtyń elimiz úshin mańyzy zor. TMD óńirlik jáne halyqaralyq máse­lelerdi talqylaý úshin qolaıly ynt­y­maq­tastyq platformasy bolýmen qatar, túrli qylmys pen qazirgi qaýip-qater­ge qarsy sharalardy júzege asyrýda da ózindik úles qosýda. TMD Úkimet basshylary keńesiniń Qazaqstanda ótedi dep jos­parlanǵan kezekti otyrysy múshe-elder arasyndaǵy bir­qatar máseleler­di, ásire­se eko­nomıkalyq, qarjy jáne gýma­­nı­tarlyq máselelerdi talqy­laý turǵysynan Ázerbaıjan úshin úlken mańyzǵa ıe. 

Biz baýyrlas elge sapar ja­sa­maq­shymyz. Sondyqtan bul sapar­dyń ári TMD elderimen, ári Qazaq­stanmen eki­jaqty qarym-qatynasymyzdy nyǵaı­ta túsý, yntymaqtastyq múmkin­dikterin tereńdetý turǵysynan jemisti nátıje beretinine senimdimin. 

– Bıyl Ázerbaıjan men Qazaq­stannyń táýel­siz el atanǵanyna – 27 jyl. Táýelsiz­dikke qol jetkizgen­nen keıin memleketter basshylarynyń saıası kúsh-jigeriniń arqasynda eki el arasyndaǵy seriktestik jańasha sıpat aldy, óte tatý baýyr­lastyq qarym-qaty­nas ornyqty. Jalpy, ara­daǵy ekijaqty áriptestiktiń qazir­gi qarqynyn qalaı baǵalaısyz? 

– Qazaqstan men Ázerbaıjan – ejel­den tarıhı tamyrlas, dos, baýyr­las, sonymen qatar strategııalyq árip­tes memleketter. Bul rette ortaq tamyr­dyń, ortaq mádenı jáne rýhanı faktorlardyń mańyzy zor. Elderimizdiń lıderleri, Geıdar Álıev pen Nursultan Nazarbaev Keńes Odaǵy kezinde dos jáne baýyrlas eki halyqtyń jetekshileri bolyp, tyǵyz yntymaqtastyqta eńbek etti. Sol dostyq, baýyrlastyq dástúriniń táýelsizdik jyldary órisi keńeıe tús­ti. Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev te Qazaqstanmen ekijaqty, ortaq múddelerge negizdelgen yntymaqtastyq syrtqy saıasatymyzdyń basym baǵyt­tarynyń biri ekenin árdaıym basa aıtady. Biz qarym-qatynastarymyzdyń qarqynyn joǵary baǵalaımyz. Baı­lanys­tardyń qos halyqtyń múddesi úshin jalǵasty bolýyna kúsh salamyz. Eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastar ornaǵaly beri ótken 26 jyl ishinde ynty­maq­tastyǵymyz barlyq salada damy­dy. Ásirese Qazaqstannyń Arme­nııa – Ázerbaıjan Taýly Qarabaq máse­le­siniń sheshilýinde Ázerbaıjannyń aýmaq­tyq tutastyǵy men shekaralarynyń myzǵy­mastyǵyn saqtaý prınsıpine negizdelgen ustanymyna ekijaqty jáne kópjaqty deńgeılerde kórsetken qol­daýyn joǵary baǵalaımyz. 

Ázerbaıjan Respýblıkasy men Qazaq­­stan Respýblıkasy arasyndaǵy Úki­metara­lyq ekonomıkalyq komıssııa­nyń 2017 jyly Bakýde ótken 14-shi oty­rysynda Jol kartasy bekitilip, onyń oryndalýyna baılanysty iske asy­ry­latyn sharalar búgin, 31 qazanda Astanada ótetin 15-shi komıssııa otyrysynda talqylanady. Ázerbaıjan men Qazaqstan Qytaıdan Eýropaǵa deıin sozylyp jatqan halyqaralyq tasymaldaý dálizinde ornalasqan. Eki el de osy tranzıttik joldyń múmkindikterin barynsha paıdalanýǵa múddeli. 2017 jyldyń 30 qazanynda qoldanysqa engen Baký – Tbılısı – Kars temir jol jelisi, Jańa Baký halyqaralyq teńiz porty, Qazaqstannyń batysy men shyǵysyn baılanystyratyn temir jol jelileri men Quryq teńiz porty elderimizdiń tranzıttik áleýetin odan ári arttyrýǵa qyzmet etedi. Qazirgi tańda óńirde Qytaı – Eýropa baǵytynda júk tasymalynyń artqanyn kórip otyrmyz. Elderimiz arasynda qalyptasqan óńirlik yntymaqtastyqtyń aıasy aldaǵy kezeńde keńeıip, jahandyq aýqymda óz jemisin beredi dep senemin. 

– Bıyl Astananyń Qazaqstan el­or­­­dasy atanǵanyna 20 jyl tolǵa­nyn bilesiz. Kezinde qalanyń elorda retin­degi tusaýkeser rásimine Ázerbaı­jan halqynyń jalpyulttyq lıderi Geıdar Álıev qurmetti qonaq retin­de qa­tysyp, sóz sóıledi. О́z sózinde bul she­shim­di tarıhı oqıǵa jáne Nursultan Nazarbaevtyń kórnekti jeńi­si dep baǵalady. 20 jyldan keıin­gi Astana týraly Ázerbaıjan ne oılaıdy?

– Ázerbaıjan halqynyń jalpyult­tyq lıderi Geıdar Álıevtiń kóregen­dilik­pen aıtqan pikirleri búgin de ózektiligin joǵaltqan joq. Elordanyń geosaıası jáne strategııalyq turǵydan Almaty qalasynan Astanaǵa kóshirilýi – mańyzdy tarıhı qadam hám Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń úlken jeńisi. О́zderińizge málim, Astana qalasynyń 20 jyldyq mereıtoıyna baılanysty Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev te vıdeosuhbat arqyly Qazaqstan hal­qyn quttyqtap, Astana­nyń táýelsiz Qazaq­­stannyń rámiz­deriniń birine aınal­ǵanyn atap ótken bolatyn. Búgin mine, 20 jasqa tolǵan elorda jedel órkendep, Qazaqstannyń joǵary ekonomıkalyq damýynyń kórsetkishine aınalý­men qatar dúnıejúziniń eń ásem shahar­larynyń biri boldy. Tarıhı erekshelikter men zamanaýı jańalyqtar­dy boıyna jıǵan Astananyń keleshegi jarqyn bolary anyq. Astanada salynǵan ádemi ǵıma­rat­tar, záýlim úıler, keń dań­ǵyl­dar, jaıly demalý oryndary men saıabaqtar HHI ǵasyr qalasynyń úlgi­sindeı. Astana­nyń jetistikteri budan da artyp, Baký – Astana baýyrlastyǵynyń nyǵaıyp, bekı túsýine sebepker bolatynyna senimdimin. 

– Birneshe aı buryn Aqtaýda Kas­pıı mańy memleketter basshylary Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoı­dy. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Aqtaý­­da Ázer­baı­jan Prezıdenti Il­ham Álıev­pen kezdesýinde «Teńiz bizdi jaqyn­dat­ty» degen bolatyn. Iаǵnı, endi Kas­pıı bizdiń aramyzdy alshaq­tatpaı­dy, kerisinshe, biriktire túsedi degendi meńzedi. Kaspııdiń quqyqtyq mártebesi sheshilýiniń aldaǵy ýaqytta geografııa­lyq, ekonomıkalyq turǵy­daǵy baılanystarymyzǵa, tranzıttik múmkindikterimizge áseri qandaı bolady dep oılaısyz? 

– Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev atap ótkendeı, shynymen de, biz bir-birimizge jaqyndaı tústik. Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııa tarıhı qujat retinde Kaspıı mańy memleketteri yntymaqtastyǵynyń odan ári tereńdetilýi turǵysynan zor ma­ńyzǵa ıe. Konvensııaǵa qol qoıylýy arqasynda elderimiz arasynda eki­jaqty ári kópjaqty negizde saýda-ekonomı­kalyq saladaǵy qarym-qatynastardyń qarqyn­dap damýyna qolaıly jaǵdaı jasaldy. Eń aldymen Konvensııa Kaspıı mańy memleketteriniń teńizdegi egemendi jeke quqyqtaryn tanýda, Kaspııdiń quqyqtyq mártebesine baılanysty týyndaǵan kó­mes­kilikti joıady. Sonymen qatar Konven­sııa búginge deıin Kaspıı teńizinde jaǵa­laýy bar memleketter tarapynan júzege asyryl­ǵan ekonomıkalyq-sharýa­shylyq is-shara­­lardyń quqyqtyq sheń­be­rin aı­qyn­dap, qaýipsizdigin qamta­ma­syz etedi. Bul máseleler elderimiz ara­syn­daǵy ynty­maq­tastyqtyń odan ári ny­ǵaıýy­na kóp múmkindik beredi. Son­daı-aq Konvensııada belgilengen is-qımyldyń erkindigi men qaýipsizdikti qamtamasyz etý prınsıpteri, taraptarǵa tıesili keme­lerdiń porttarǵa erkin kirip-shyǵýy Kaspııd­iń óńirdegi tranzıttik áleýetin artty­ryp, elderimiz arasyndaǵy ynty­maq­tastyq baılanystardyń tereń­deýine jáne halyqtarymyzdyń ál-aýqaty­nyń artýyna yqpal etpek.

– Túrki tildes memleketter bas­shylarynyń 2009 jyly Nahchyvanda ótken sammıtinde negizi qalanǵan Túrki til­des memleketterdiń yntymaq­tastyq keńesi, Halyqaralyq Túrki akade­mııasy tárizdi uıymdardyń qu­ryl­­ǵanyna kelesi jyly 10 jyl tola­­dy. Bul uıymdardyń tarıhy bir, tili bir, dini bir, mádenıeti bir halyqt­ary­­­myzdyń tamyrlastyq pen jan-jaq­­ty qarym-qatynastarynyń da­mýyn­daǵy róline qandaı baǵa berer edińiz? 

– 2009 jyldyń 3 qazanynda Nahchyvan kelisimshartymen negizi qalan­ǵan Túrki tildes memleketterdiń yntymaq­tas­tyq keńesiniń negizgi maqsaty – túrki til­des elder arasynda jan-jaqty yntymaq­tas­tyqty ilgeriletý. Bul sheńberde Túrki keńesi baýyrlas elderimiz arasynda ózara senimniń nyǵaıyp, óńirde jáne álemde beıbitshiliktiń ornaýyna, múddelerimiz toǵysqan barlyq salada áriptestikti kúsheıtýge, jan-jaqty úılestirilgen eko­­no­­mıkalyq damýǵa, áleýmettik jáne máde­nı turǵydan ilgerileýge baǵyt alý úshin óte qolaıly jaǵdaı týdyrýda. Túrki mádenıeti men ónerin damytý halyq­aralyq uıymy (TÚRKSOI), Túrki­­til­des elderdiń parlamentaralyq assamb­leıasy (TúrkPA), Túrki akademııasy, Túrki mádenıeti jáne murasy qory múshe-mem­leketter arasynda túrli salalar­da yntymaqtastyqty damytýmen qatar, ortaq til, mádenıet, tarıh jáne basqa da baǵyttar boıynsha aýqymdy jumystar atqarýda. 

Bul turǵydan Astanadaǵy Halyqara­lyq Túrki akademııasy atqarǵan isterge erekshe toqtalǵym keledi. Qurylǵan kún­nen bastap túrki tildes halyqtardyń ǵyly­my, mádenıeti, tarıhy men áde­bıetine baılanysty irgeli zertteýler júrgizip, qun­dy kitaptar jarııalaǵan Túrki akademııa­sy óz qyzmeti arqyly bir-biri­mizdi jete tanýymyzǵa zor septi­gin tıgizip keledi.

Belgili bolǵandaı, Túrki tildes mem­le­kett­erdiń yntymaqtastyq keńesiniń VII Sammıti 2019 jyly Ázerbaıjanda ótedi. Bul data Nahchyvan kelisimine qol qoıylýynyń 10 jyldyǵymen tuspa-tus keldi. Sammıt jıynynyń joǵa­ry deńgeıde ótýi úshin Ázerbaıjan Úki­meti bar kúshin salatyn bolady. Osy uıym sheńberinde baýyrlas elderimiz ara­syn­daǵy baılanystardyń odan ári tereń­dep, halyqtarymyzdyń múddeleri men keleshegi turǵysynan mańyzdy sheshimder qabyldanady dep senemin. 

– О́zińizge málim, Qazaqstan jýyr­da tolyǵymen latyn álipbıine ótedi. Bul sheshim halyqtarymyz ara­syn­daǵy yntymaqtastyq pen túrki til­des memleketterdiń ıntegrasııasyna qalaı áser etedi dep oılaısyz? Fı­lo­log ǵalym retinde osyǵan baılanysty oı­la­ry­ńyzben bólisseńiz.

– Árıne, til baılanys quraly retinde tek adamdardy ǵana emes, halyqtardy da bir-birimen jaqyndatýshy kúshke ıe. Kezinde keń-baıtaq aýmaqta ómir súrip, birdeı mádenıetti bólisken tamyrlas halyqtar uzaq ǵasyrlar boıy jalǵasqan qoǵamdyq-saıası úrdister nátıjesinde bir-birinen alystap ketti. Osynyń saldarynan birqatar ózindik jeke erek­shelik­ter paıda boldy. Bulardyń basynda til men álipbı tur. Qazirgi kúni halyq­tarymyzdyń qaıtadan birlik pen ynty­maqtastyqta damýyn qamtamasyz etý úshin keń kólemdi múmkindikter paıda boldy. Biz bul múmkindikterdi meılinshe paıdalanýymyz kerek. 

О́zderińiz biletindeı, Ázerbaıjanda qoldanylatyn álipbı de ótken ǵasyrda birneshe ret ózgertildi. Kóne jáne baı tarıhy bar ulttyq mádenıetimizdi, ana tilimizdi saqtap qaldyq. О́tken ǵasyrdyń 70 jyldary danyshpan Geıdar Álıev Ázerbaıjan KSR-iniń konstıtýsııasynda ázerbaıjan tiliniń memlekettik til retinde jazylýyn qamtamasyz etip, bolýy múmkin emes bir iske qol jetkizgen bolatyn. Jalpyulttyq lıderimiz keıin táýelsizdik alǵan jyldary latyn álip­bıi­ne ótý týraly sheshim qabyldady. Búgin Qazaqstannyń da tolyǵymen latyn álipbıine kóshýi – tarıh talap etken qadam. Túbi bir túrki halyqtary keń aýmaqty qamtıtyn ulan-ǵaıyr baıtaq jerde, túrli memleketter men elderde turýyna qaramastan bir álipbı arqyly baılanys quryp, jastarymyz qazirgiden de jaqsy túsinisip, bir-birine arqa súıep, birge damıtyn bolady. Bul turǵydan dos jáne baýyrlas qazaq halqyn sheshimdi qadamy – jańa álipbıge ótýimen shyn júrekten quttyqtap, sáttilik tileımin. 

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken 

Darhan QYDYRÁLI,

«Egemen Qazaqstan»