Karl ZIMMER, «Nıý-Iork Taıms»
Chıkagodaǵy Northwestern ýnıversıteti zertteýshileriniń málimetine súıensek, adam denesindegi 20 000-daı proteındik genniń 5400-ge jýyǵy týraly tolyqqandy málimet joq. Genderimizdiń kóbine nazar aýdarylmaǵan nemese nashar zerttelgen. Tek 2000-daı genge basymdyq berilip, keıingi jyldary jarııalanǵan ǵylymı jumystardyń 90 paıyzy osy baǵytta júrgizilipti.
Mundaı teńsizdikke birneshe faktor yqpal etken jáne bul ǵalymdardyń ǵylymǵa kózqarasyn anyq baıqatady.
Ádette zertteýshiler buǵan deıin talaı zerttelgen genderge nazar aýdarýǵa beıim. О́ıtkeni nátıjesi belgisiz bolatyndyqtan, PNMA6F sekildi gendi zertteý ǵalymnyń karerasyna nuqsan keltirýi múmkin.
«Eger osynshalyqty baıaý zertteý júrgizseńiz, onda atalǵan genderdi túsinýge ýaqyt jetpeýi múmkin», deıdi ǵylymı jumys avtorynyń biri Lýıs A.Nýnes Amaral.
Qazirgi tańda ǵalymdar aqýyzdardy egjeı-tegjeıli zertteı bastaǵandyqtan, keleshekte mundaı gender týraly keń kólemdi málimet jınap qalýymyz múmkin. Buǵan deıin ǵalymdar DNK kody ózinen taraǵan búkil genderge beriletinin alǵash baıqaǵan bolatyn.
Zertteýshiler adam geni týraly málimettiń jetispeıtinin 2003 jyly baıqady. Aqyry sanaýly bóligi ǵana ǵylymı jumystarǵa negiz bolypty.
Búginde ǵalymdar adam genomynyń egjeı-tegjeıli kartasyn ázirledi. DNK tizbegin anyqtaıtyn tehnologııanyń da áleýeti artty.
Taıaýda doktor Amaral bastaǵan birqatar ǵalymdar 2015 jylǵa deıin jarııalanǵan ǵylymı jumystar qanshalyqty adam genomyn jan-jaqty zerttegenine úńilip kórgen bolatyn. Zertteýdiń basym bóligi belgili genderge ǵana arnalǵan eken.
Doktor Amaral men onyń áriptesteri munyń sebebin túsinýge talpynǵan-dy. Ǵalymdar úlken mańyzǵa ıe genderdi zertteýdi jón kórgen shyǵar?.. Bálkim, olar qaterli isik jáne basqa da aýrýlarǵa ǵana jaýapty genderge basymdyq berýi múmkin.
Sóıtse, másele munda emes kórinedi. «Qaterli isikten emdeý úshin mańyzdy kóptegen gender bar, biraq olar áli tolyqqandy zerttelmegen», deıdi doktor Amaral.
Onyń ústine, aǵzanyń ishindegi aqýyzdarǵa qaraǵanda syrtyndaǵy túrlerin jınaý ońaıyraq. Doktor Amaral men áriptesteri júrgizgen zertteýge saı, eger gen sekresııalyq aqýyzdar shyǵarsa, onda sol gender jan-jaqty zertteledi eken.
Sondaı-aq tyshqan jáne basqa da zerthanalyq janýarlardyń genderine uqsas adam genderin zertteý de ońaı. Máselen, ańdarda jıi zerttelgen genderdiń adamda kezdesetin nusqasy da basty nazarǵa alynady.
Budan bólek, genniń tarıhy da mańyzǵa ıe. Qazirgi tańda belsendi zerttelip júrgen gender osydan kóp ýaqyt buryn tabylǵan-dy. Máselen, adam genderiniń 16 paıyzy 1991 jylǵa deıin anyqtalyp qoıǵan. 2015 jylǵa deıin jarııalanǵan ǵylymı jumystardyń jartysynan astamy osy genderge arnalypty.
«Adam genomy jobasy arqyly mundaı trend jańa baǵyt alady dep oılaǵan edik. Alaıda bizdiń jumysymyzdyń nátıjesi kórsetkendeı, eshteńe ózgergen joq», deıdi doktor Amaral.
Iаǵnı, qazirgideı jyldamdyqpen adam genderiniń árqaısysyna bir ǵylymı jumys arnaý úshin bir ǵasyrdan astam ýaqyt kerek. Mundaı baıaý qarqyn medısınanyń damýyna kedergi keltirýi múmkin. «Biz áli kúnge deıin dárilerdi synaý úshin burynǵy genderge ǵana muqııat qaraımyz. Biraq genomdaǵy basqa genderdiń basym bóligi nazardan tys qalyp otyr», deıdi doktor Amaral.
Ol áli kúnge ashylmaǵan genderdi zertteýge arnaıy grant bólý týraly usynys aıtty. «Qarjylandyrǵan keıbir jobalar sátsiz aıaqtalýy ábden múmkin. Biraq olar tabysqa jetse, kóptegen múmkindikke jol ashady», deıdi ol.
© 2018 The New York Times News Service
Maqalany aýdarǵan Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
