Devıd Maýrıs SMIT, «Nıý-Iork Taıms»
Devıd Maýrıs SMIT, «Nıý-Iork Taıms» – Iаalangbarra, Aýstralııa
Bul – Aýstralııadaǵy baıyrǵy Dımýrrý reındjerleri taıpasynyń keshki as ishetin mezgili edi. Olar lastanǵan jaǵajaıdy talaıdan beri tazalap keledi. Kóp uzamaı olar ata-babalarynan qalǵan ádet boıynsha jańadan aýlanǵan teńiz jándikterin otqa qaqtap jeı bastady.
Myńdaǵan jyldar boıy Iolngý aborıgenderi Aýstralııanyń osy bóliginde ómir súrip, ormannan ań aýlap, teńizden balyq ustap kúneltti. Biraq muntazdaı taza bul meken qazirgi tańda lastanyp ketken. Jyl saıyn myńdaǵan kılogramm plastıkalyq qoqys pen «eles tory» atanyp ketken balyq ustaýǵa arnalǵan ıesiz aýlar muhıt sýymen jaǵany basyp qalady. Qoqys ózimen birge teńiz tasbaqasy, dıýgon men akýla sekildi joıylý qaýpi bar sý jándikterin de ala keledi.
Dımýrrý reındjerleri – qurlyqqa taraǵan 100-den asatyn baıyrǵy taıpalardyń biri. Olar dástúrli tásil men zamanaýı qorǵaý ádisterin qoldanyp, ata-babasynan muraǵa qalǵan jerdi saqtap qalýǵa talpynyp júr.
Olar – Karpentarııa shyǵanaǵyndaǵy Arnem mekenindegi aýmaǵy 8500 sharshy shaqyrym bolatyn jer men sýdyń murageri jáne kúzetshisi. Reındjerler jaǵalaýdy qolmen tazalap, múmkindiginshe qoqystardy jınap tastaýǵa tyrysady. Bul mindet eshqashan aıaqtalmaıdy, óıtkeni tolqyndar kún saıyn kóptegen qoqysty úıip tastaıdy.
Mádenıeti týǵan topyraǵymen bite qaınasqan turǵyndar úshin qorshaǵan ortany qorǵaý tarıhyn saqtap qalýmen birdeı. «Reındjer bolý – óz elińdi qorǵaý. Mádenıetińizdi joǵaltsańyz, siz – eshkim emessiz», deıdi 28 jastaǵy Gata Pýra Mýnnýnggýrr.
Osyndaı arpalysqan kúnderdiń birinde reındjerler jaǵajaıdy úlken «eles torynan» tazalady. Olar tordy qurtý úshin qolda bar búkil quraldaryn – elektrli saımandar, temir arqan, tipti sýdyń tolysýyn da qoldandy. Aý júzdegen metrge sozylyp, keı tusy bir metrge deıin qumnyń astynda kómilip qalypty.
Reındjerler sýdyń kóterilip, kúnniń uıasyna qonǵanyna qaramastan baryn salǵan, alaıda teńizdiń deńgeıi baltyrǵa jetip, qas qaraıǵanda jumysty toqtatýǵa májbúr boldy. Tor erteń de osynda jata beredi. Al olar taǵy bir márte talpynyp kórmek.
Otarshyldyq aýstralııalyq aborıgenderdiń basym bóliginiń urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kelgen qasıeti – týǵan topyraǵymen baılanysyn kúshtep qurtty. Baıyrǵy turǵyndar jer aýdarylyp, olardyń mádenıeti zańsyz dep tanyldy. Ondaǵan myń jylǵa sozylǵan dástúrli jer basqarý júıesi toqyrady. Sonyń saldarynan eldiń kóp bóligine ósimdikter men janýarlardyń, butalardyń órtenýi jáne jerdi durys basqarmaýdyń kesiri tıip jatyr.
Keıingi jyldary bılik jerdiń 20 paıyzyn qaıta qalpyna keltirdi. Keıbir burynǵy saıabaqtar men qoryqtardyń naǵyz ıesi – baıyrǵy turǵyndarǵa berildi. 2007 jyldan beri baıyrǵy reındjerler jerdi qorǵaý maqsatynda jumys istep keledi.
«Eles toryn» tazalaımyz dep áýre bolǵan reındjerler dalaǵa ot jaǵyp, ata-babalaryn talaı armanǵa jetelegen teńizge kóz tastady.
«Reındjer bolý – senimdilik uıalatady ári kúshti sezinesiń. Munda biz áli jerde ómir súremiz. Mádenıetimiz aman», deıdi aǵa reındjer Terens Výnýngmýrra.
© 2018 The New York Times News Service
Maqalany aýdarǵan Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
