Qaterli dertpen kúres – buqaralyq is

Sút bezi qaterli isiginiń aldyn alý jáne qajetti aqparattarmen qamt­amasyz etý maqsatynda ıns­tıtýt emhanasynda ótken ashyq esik kúninde dáriger keńesine 550-ge jýyq áıel júgingen. Olardyń 54-i mammografııalyq tekserýden ótse, qaterli isik qaýpi bo­lýy múmkin degen 7 áıeldiń sarap­tamasy qosymsha tekserýge joldandy. Al qaterli isiktiń tu­qym qýalaý sebep-saldary bar-joǵyn anyqtaý maqsatynda alǵash­qy ret júrgizilgen tekserý aıasynda 74 áıelge genetıkalyq sa­rap­tama jasaldy. Sonymen qatar ýltradybystyq zertteýler, pýnksııalyq bıopsııa, trepan bıopsııalyq tekserýler de júr­gizildi.

Onkolog-mammolog Ásem To­ǵyz­baevanyń aıtýynsha, qater­li isik jas talǵamaıtyn aýyr in­det. Osy turǵydan alǵanda, áıel adamdardyń, onyń ishinde jas qyzdardyń dárigerge qara­lýy, ýaqtyly turmys qurýy, der kezinde bala kóterýi asa ma­­­ńyzdy. Qaterli isiktiń beleń alýy­na ekologııalyq ahýalmen qatar júıke kúızelisi, shylym shegý, ishimdik ishý sııaqty jat­ ádet­­terdiń de keri áseri jetki­likti.

Derekterge súıensek, elimiz­de jy­lyna 4 myńǵa jýyq áıel­de sút bezi qaterli isigi anyq­­talady eken. Al 1400-den­ as­tam áıel qaterli dertten kóz ju­mady. Búginde eli­mizdiń bar­lyq aımaǵynda jas mól­sherine qaraı skrınıngterdiń jıi ótkiziletindigine qaramastan, áıel­derdiń óz densaýlyǵyna sal­­­ǵyrt qarap otyrǵandyǵyna ma­mandar alańdaýly.

Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń málimetteri bo­ıynsha 2020 jylǵa qaraı álemde qaterli isik kórsetkishi 1,5-2 esege deıin ulǵaımaq. Búginde Qazaq­standa qaterli isikpen kúres jal­pyulttyq máselege aınalyp otyr. Jylyna osy dertten elimizde 15 myń adam kóz ju­mady. Osyndaı derektermen bólisken Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty dırektorynyń orynbasary Dáýren Ádilbaıdyń aıtýyn­sha, sút beziniń, kolorektaldy jáne jatyr moınynyń qaterli isigi dúnıejúzi dárigerlerin alań­datyp otyr. Adamzattyń ómir súrý saltynyń ózgerýi men apatty ekologııalyq jaǵdaılardyń saldarynan qaterli dertke shal­dyǵý kórsetkishi ulǵaıyp barady. Búginde álem elderi qaterli isiktiń aldyn alý jáne múlde boldyrmaý sharalaryn júzege asyra bastady. Osy baǵytta Qazaqstanda memlekettiń qol­daýy­men júrgizilgen keshendi sha­ralardyń nátıjesinde qaterli isikten kóz jumý kórsetkishteri tómendeı bastaǵan. О́lim kórset­kishteri sońǵy úsh jylda 100 adamǵa shaqqanda 5 paıyzdy qu­raıdy. Bul qaterli isikti erte ke­zeńde anyqtaý jáne emdeý shara­larynyń tıimdiligimen baılanysty. Qazirgi kezde ólim-jitim Aq­mola, Pavlodar, Soltústik Qazaq­stan jáne Shyǵys Qazaqstan ob­lys­tarynda joǵary. О́kpe, as­qa­zan, sút bezi aýrýlarynyń kór­set­kishteri alǵashqy orynda tur. 

Derekter boıynsha 2017 jyly respýblıkada qaterli isikpen tir­kel­gender sany 28 myńǵa jýyq­taıdy. Jalpy esepte turǵandar – 179 397. 

Búginde qaterli isikti erte kezeń­de anyqtaýda elimizdiń den­saýlyq saqtaý mekemelerinde júr­gizilip jatqan skrınıngtiń nátı­jeliligin kóremiz. Qazirgi kezde elimizdegi 30-70 jas ara­ly­ǵyndaǵy azamattar ózderi tir­kelgen emhanalarda tegin skrınıngten óte alady. Skrınıng kez kelgen qaterli isiktiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan keshendi shara. 

Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymy sarapshylarynyń jáne Eko­nomıkalyq yntymaqtas­tyq­ jáne damý uıymy elderiniń de­rek­teri boıynsha Ulttyq skrın­ın­g­­­tik baǵdarlamalar je­­til­­di­ri­lip keledi. Desek te, Qa­zaq­standa qaterli dertpen kú­res sharalaryn júzege asyrý­da áli de vedomstvoaralyq, sek­to­r­aralyq baılanystardyń jet­ki­liksizdigi baıqalady. Onko­logııa­lyq kómek kórsetýdiń jet­kiliksiz qarjylandyrylýy men mehanızmderiniń tıimsizdigi, qa­ter­li isikti erte anyqtaý kórset­kish­teriniń tómendigi qaterli isikke shaldyqqan naýqastardyń bes jyldaǵy ómir súrý kórsetkishiniń tómendeýi sııaqty kókeıkesti máseleler áli basa nazar aýdarýdy qajet etedi. 

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY