Saıyn dala tósine Astana kelip qonǵanda, bolashaqta ajary men bazary kelisetin ǵajaıyp qala tóńireginiń biraz jeri aıtaqyr, jalańash edi. Tuzdy topyraqtyń sory betine shyǵyp, qabara jarylyp, aıǵyz-aıǵyz bolyp jatatyn. Ǵumyr boıy qyltanaq ósip kórmegen, kóseniń ıegindeı jylmıǵan qunarsyz jer, qulazyǵan dala, tańdaıy kepken topyraq. Dál osy jerge jaıqala jaınap, tamyryn jaıyp áldeneshe túrli aǵash ósip shyǵady, kóz jeter jerdiń barlyǵy ıran baqtaı qulpyrady deseń adam senbeıtin edi.
Qalaı bolǵanda da qunarsyz topyraqqa áldene egý eshqashan oryndalmaıtyn qııal ǵajaıyp tárizdi bolyp kórinetindigin de jasyrýǵa bolmas. Endi mine sol qıyndyqty ǵylym men bilim, adamdardyń qısapsyz kúsh jigeri jeńip, 80 myń gektardan astam alqapta jaıqalyp ný orman ósip tur. Osy ıgi sharýanyń bári, qara jerge tal ekken alǵashqy qadamnan bastap ný orman boı salyp jaıqalǵanǵa deıingi qyrýar is astanalyqtardyń kóz aldynda ótti. Obrazǵa orap aıtatyn bolsaq, aldymen ormanshy qaýym, sonan soń tilektes, nıettes jurt Astana tarıhyn máńgilik óshpes jasyl ormannyń jasampaz rýhymen jazyp shyqty. Adal eńbekterimen aıshyqtaı kórsetti. Oıǵa oralǵan ońdy istiń bastamashysy, ıakı avtory Elbasy Nursultan Nazarbaev bolatyn.
«Ormany bardyń – qorǵany bar» dep dana halqymyz beker aıtpasa kerek. Osy bir jalǵyz aýyz sózdiń astarynda atan túıege júk bolatyn maǵyna, mazmun jatqan joq pa. Elbasy N.Nazarbaev 1997 jyly «Jasyl beldeý» jobasyn júzege asyrý týraly tapsyrma berdi. Jobaǵa kúmánmen qaraǵandar da boldy. Elbasy óziniń bir sózinde:
– Bir kezderi bizdiń bul josparymyzǵa kúmánmen qaraǵandar bolǵan edi. Biraq biz osy ormandy bolashaq urpaq úshin ósirip, ony Qazaqstannyń keremetine aınaldyrdyq. Sonyń arqasynda qalada shań-tozań, jel azaıdy. Ormanda arnaıy jıdek aǵashtary otyrǵyzylyp, ań-qus paıda boldy. Egilgen aǵashtar elorda turǵyndary men qonaqtarynyń demalysyna qajetti jaǵdaı týǵyzdy. Munda velojoldary, kempıngteri bar demalys aımaqtaryn ornyqtyrý josparlanýda, – dep atap ótken bolatyn.
Osyǵan baılanysty, Memleket basshysy orman sharýashylyǵy eńbekkerlerine, ǵalymdarǵa qajyrly eńbekteri úshin rızashylyq bildire kelip «Jasyl beldeý» alqabyn ulǵaıtý jumystary áli de jalǵasatynyn aıtqan edi. Búgingi tańda elimizde Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamashylyǵymen «Jasyl el» baǵdarlamasy sátti júzege asyrylýda. Bul ózekti de ómirsheń, halqymyzdyń bolashaǵyna baǵyttalǵan, uzaq jyldyq baǵdarlama. Baǵdarlamany baıandy etý arqyly biz ekologııalyq apattardyń zardabyn jeńip, tabıǵatymyzdy saýyqtyramyz, saıyp kelgende adamdardyń densaýlyǵyn jaqsartyp, ǵumyryn uzartamyz, ekologııalyq jáne ekonomıkalyq máselelerdi sheshemiz. Sondyqtan bul iske halyq sharýashylyǵynyń jańa bir mazmundy salasy dep qaraý kerek.
Astanany qysy-jazy gýlep turatyn Saryarqanyń jelinen qorǵap, taza ottegimen tolaıym qamtamasyz etip turǵan bul joba búginde jalpaq jurttyń mereıli maqtanyshyna aınalyp otyr. Osy oraıda, elimizdiń birneshe tuqymbaqtary tabandy jumys istep, mindettin minsiz atqaryp keledi. Ras, alǵashqy kezde birqatar qıyndyqtardyń da oryn aldy. Tuzdy sory betine shyǵyp, bezerip jatqan ıen dala alǵashqy kóshetterdiń keıbirin jaqtyra qoımady. Boı salyp ósip, kóz qýanyshyna aınalýǵa tıisti kóshetterdiń jańa jerdi jersinbeı qýrap qalǵandary da boldy. Sala mamandary topyraq quramyn zerttep, qısapsyz eńbek etti. Aqyr aıaǵynda Arqanyń aqyrǵan aıazyna tózetin ári sazdy, tuzdy jerdi jatyrqamaıtyn myqty tuqymdardy suryptap ala bildi. Osy bir ǵylymı yntaly jumystyń arqasynda elordanyń aınalasy kórgen jannyń janaryn súısindiretin jaqsy bir jańalyqqa – ný ormanǵa aınaldy.
Búginde elordadan bastaý alatyn jasyl beldeý Býrabaıǵa deıin bet alǵan. Sóz arasynda aıta keteıik, bul jobanyń aıasynda aǵashtyń 60-tan astam túri ósirilýde. Kádimgi kóz úırengen aqbaltyr qaıyń, máńgi jasyl qaraǵaı, shyrshańyzdan bastap, qaraqat pen jıdek, judyryqtaı alma men qyzara bórtken, dámi til úıiretin shıege deıin jaıqalyp ósip tur. Astana qalasynyń mańyndaǵy 100 myń gektar alqapta 2020 jylǵa deıin jaıqalǵan jasyl beldeý qurý jónindegi jospar áýel bastaǵy kórikti oıǵa saı kóp kórim júzege asyrylýda. Ǵalymdardyń ǵylymı izdenisi men ormanshy qaýymnyń oralymdy isteriniń arqasynda ıgiligi mol jasyl alqaptyń kólemi 85 myń gektardan asyp otyr. Qazirgi kúni orman ishindegi ań-qustyń sanyn kóbeıtý júzege asyrylýda. Jaıqalǵan jasyl orman bolǵan soń, qoınaýynda ushyp-qonatyn, jyrtylyp aıyrylatyn ań-qusy bolmasa nesi sán. Sol sebepti, jasandy jasyl ormannyń qoınaýyn kádimgi tabıǵı ormannyń naq ózi sııaqty ósimdik pen janýarlar álemine meldektete toltyrý máselesi myqtap qolǵa alynǵan. Aınaldyrǵan jeti jyldyń ishinde ınkýbasııa arqyly jumyrtqadan on myńǵa jýyq jabaıy qus shyǵarylyp, onyń segiz myńy erkindikke jiberildi. Qazirgi kúni ný ormannyń ishi dala ánin salǵan qusqa toly.
Oblystyq tabıǵı resýrstardy jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Rýslan Áýbákirovtiń aıtýyna qaraǵanda, oblystaǵy memlekettik orman qorynyń jalpy kólemi 405,4 myń gektar jerdi quraıdy. Oblystyń alty aýdany men eki qalasynda 13 orman sharýashylyǵy jumys isteýde.
– Memlekettik orman qory aýmaǵynda ótken jyly 1305 gektar alqapta aǵash otyrǵyzý jumystary júrgizildi. Sonyń ishinde 825 gektar alqap oblys qarajaty esebinen, 89 gektar árqıly mekemelerdiń aqyly qyzmet kórsetýi jáne 391 gektar orman paıdalanýshylar qarajaty esebinen iske asyryldy. Aǵash otyrǵyzý jumystaryna orman sharýashylyǵy mekemeleriniń tuqymbaqtary ósirgen kóshetterdiń 6,9 mıllıon danasy jumsaldy, – deıdi Rýslan Áýbákirov.
Qazir oblys ormandary men elordanyń irgesindegi jasyl beldeýdi qosý boıynsha jumystyń ekinshi kezeńi júzege asyrylýda. Basqarma mamandary tarapynan 1000 gektar jer telimi zerttelip, onyń 746,8 gektary jaramdy dep tanyldy. Ústimizdegi jyly «Astana-Shýche» avtojolynyń boıyndaǵy 747 gektar alqapqa qazirgi zamandaǵy agrotehnıkalyq talaptardy múltiksiz saqtaı otyryp, aǵash kóshetterin otyrǵyzý jumystary júrgizildi. Elbasy N.Nazarbaev Astananyń irgesindegi jasyl jelegi jaıqalǵan, boı salyp ósip qalǵan ormandy áýeden baqylap kórgen soń:
– Endigi mindet – osy ormandy Býrabaı ormanyna qosý. Qazir Astananyń «jasyl aımaǵyndaǵy» orman Shortandy aýdanyna deıin 100 shaqyrymǵa jetti. Odan keıin taǵy shamamen 100 shaqyrym bar. Kelesi jyly orman Býrabaıǵa jetedi, – degen bolatyn.
Aıtaqyr ashy topyraqqa jaıqaltyp jasyl orman ósirgen, tabıǵattyń sarań minezimen kúreste aıryqsha tabandylyq tanytqan, shyn máninde qaptaǵan kóshet bitkendi mańdaıterimen sýaryp ósirgen ormanshylardyń eńbegi baǵalanbaı qalǵan joq. Osy joly Elbasy Astananyń ormany ormanshylardyń, ǵalymdardyń jáne qarapaıym jumysshylardyń eren eńbeginiń arqasynda múmkin bolǵandyǵyn atap aıtqan bolatyn.
– Orman ósirýge qandaı eńbek kerek ekenin kórip tursyzdar, jer jyrtyp, ony tyńaıtyp, sýarý qajet. Munda 83 myń gektarǵa aǵash otyrǵyzyldy. Jyl saıyn 5 myń gektar jerge aǵash otyrǵyzyp, ony kútip ormanǵa aınaldyryp keledi. Ol Býrabaı ulttyq parkiniń kólemimen teń. Biz munda ekinshi Býrabaı jasadyq, – dep atap ótken bolatyn Elbasy.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna oraı úzdiksiz kógaldandyrý jumystary Kókshetaýdyń aınalasynda da qolǵa alynýda. Ústimizdegi jyldyń ózinde oblys ortalyǵy mańynda 500 gektar alqapqa aǵash kóshetteri otyrǵyzylǵan. Keler jyly bul kórsetkishti 1 myń gektardan asyrý kózdelýde.
El qamyn jegen, keleshektiń kókjıegin kóbeıtýdi baǵamdaǵan bastama baıandy. Astana men Býrabaıdyń arasyndaǵy qalyń ormannyń jigi qalmaı jymdasa jalǵasatyn kezi de alys emes.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
