Kirme sózderdi meńgerip jazýdy eskerýimiz qajet

Atap aıtatyn bolsaq, burynǵy kırıll grafıkasyna negizdelgen qazaq emle erejesin oqytýda qıyndyq týdyryp júrgen, qazaq tiliniń dybystyq júıesine sáı­kes kelmeıtin s, sh, ıý, ıa, e, ıo, , jat áripterinen arylamyz. Professor N. Ýálıdiń aıtýynsha, bul tańbalar áýelde sheteldik sózderdi orys tiliniń orfografııasymen jazý úshin arnalǵan edi. Sodan qazaq tiliniń emle erejesi basqa tildiń erejesine kiriptar boldy. Osynyń saldarynan shet til sózderdi dybystyq jaqtan ıgerýdiń mehanızmderi jumys istemeı qaldy. Sondyqtan la­tyn negizdi «Jańa álipbıge» kóshý­de­gi basty artyqshylyǵymyz – qazirgi kırılgrafıkaly qazaq álipbıindegi 42 áripten góri «Jańa álipbıdegi» 32 latyn áripin meńgertý ońaıyraq bolady.

Búgingi sózdik qorymyzdaǵy orys sózderin ıgerýdiń tildik mehanızmderimen tereńirek aınalysyp júrgen fonetıst-maman A.Fazyljanovanyń pi­ki­rinshe, «Bizde orys tilinen alyn­ǵan, biraq qazaq tiline qaraı beıim­del­megen bir top sózder bar. Olar orys orfografııasymen jazylady jáne solaı aıtylady. Qazaq mektebiniń oqýshysy orys tiliniń de, qazaq tiliniń de jazylý, aıtylý erejelerin jattaıdy. Mundaı jaǵdaı ózge tilderde joq. Qazaq tiliniń qorǵanys tetikterin qalpyna keltirý úshin osyndaı jaǵymsyz stereotıpterden ada basqa bir alfavıtke kóshý qajet».

Elbasymyz «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» atty ma­qalasynda «Ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy. ...alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tus­tarynan bas tartý kerek» dep kór­setedi. Olaı bolatyn bolsa, la­tyn grafıkasyna kóshýdegi ne­gizgi maqsatymyz – shet til sóz­derdi qazaq tiliniń dybystyq áýezine ıkemdep jazý. 1929 jyl­ǵy reforma boıynsha orys ti­linen engen zat, buıym ataýlary qazaq tiliniń áýezine, ulttyq sı­patyna ıkemdelip jazylǵany bar­shamyzǵa belgili. Mysaly, bá­teńke (botınka), ártis (artıst), kir­pish (kırpıch), túrme (tıýrma), t.b. 1940 jyldan bastap keńes­tik ıdeologııanyń saldarynan ıge­rýdiń bul mehanızmderi de ju­mys istemeı qalǵany da túsinikti. 

Al búgingi tańda bógde tildiń tártibimen jazylyp júrgen sóz­derdi kúndelikti oqyp júrgen ga­zet-jýrnal, oqýlyqtar men ǵylymı eńbekterden baıqaýy­myzǵa bolady. Iаǵnı, orys tili ar­qyly engen shet til sózder orys tiliniń (donor tildiń) zań­dy­lyǵymen jazylyp júr. Iаǵnı, qoldanys aıasy keń orys tili óz yq­palyn belsendi júrgizip ke­ledi. Mysaly, komıssııa, dıs­ser­tasııa, stress, hokkeı, rezıdensııa, gastrol, parol, professor, t.b.

Osyndaǵy orys tiliniń zańdy­lyǵymen tańbalanǵan gemınat dybystardy (ss – bir dybystyń qosar ornalasýy) aıtyp ta, ja­zyp ta júrmiz. Sondaı-aq orys tilinen engen sózderdiń qura­mynda (aldyńǵy, ortańǵy pozı­sııalarda) kezdesetin o dybystary da donor tildiń tártibimen tań­balanady. Mysaly, komıs­sııa, kompanııa, t.b. Osy sııaqty sózdik qorymyzǵa kún sanap enip jatqan shet til sózder­di latyn grafıkasymen ıge­rýdiń orfografııalyq, lıng­voáleýmettik jáne lıngvop­sı­ho­logııalyq turǵydan professor N.Ýálı, A.Fazyljanova, Q.Kú­de­rınova, A.Aldash, N.Ámir­janova, t.b. orfograf-tiltanýshy ma­man­dar aınalysyp keledi. 2017 jyly shyqqan «Jańa ulttyq álip­bı: Qazaq jazýyn jańǵyrtý (ǵylymı-tiltanymdyq zertteý)» atty ujymdyq monografııada bul máseleniń alǵysharttary zerttelgen bolatyn. Ǵalymdar qazirgi shet til sózderdi ıgerýdiń úsh modelin kórsetip otyr. Olar: árip model, tirkes model jáne qosymsha model. 

• árip model: s, sh, ıý, ıa, e, ıo, , tárizdi áripterdiń latyn grafıkasy boıynsha ıgerilýi. Máselen, jańa emlede Io árpi Ó árpimen tańbalanady: manóvr, derıjór, t.b. E árpi E árpimen jazylady: element, elevator, t.b. Al jińishkelik belgisi () bar býynǵa jińishke daýystylardyń árpi jazylady da, jińishkelik belgi () eskerilmeıdi: gastról, paról, t.b. 

• tirkes model: st, nt, ng, nd, nt, mb, mp, sk, ndr, rd, dj, nh, rh, mf, pt, fr, str, tch, rs, ls, lk, nk, st, rk, gs, rg sııaqty tir­kes­terdiń jańa orfografııa bo­­ıynsha ıgerilýi. Qazirgi qazaq tiliniń sózdik qorynda osyndaı tirkespen aıaqtalyn shet til sózder óte kóp. Máselen, parkıng, boýlıng, blank, holdıng, roýmıng, skotch, bılbord, dopıng, patent, devıdent, bıfshteks, boteks, ocherk, lıýks, t.b. Degenmen jańa emlede mundaı tirkesti mo­del­dermen aıaqtalatyn sózderdiń barlyǵy ıgerilip jazylmaıdy, biraq qosymshalar úndesim zańdylyǵyna sáıkes jalǵanady. Máselen, ocherk, lıýks, t.b. 

Al tch, ng, st, st, zd dybys tirkesterimen aıaqtalatyn shet til sózderdi ıgerýdiń jańa emlede kelesideı mehanızmderi kórsetilgen: TCh dybystar tir­ke­simen aıaqtalatyn sózderdegi T árpi túsirilip jazylady: skoch, skech, mach. Sóz sońyndaǵy -NG árip tirkesi Ń árpimen jazylady: parkıń, boýlıń. Sóz aıaǵyndaǵy -CT, -ST, -ZD árip tirkesiniń sońǵylary túsirilip jazylady: ensıklopedıs, poves. 

• qosymsha model: -ııa, -ızm, -sııa, -tor, -ıı, -ka sııaqty qosym­shalardyń jańa orfografııa bo­ıynsha ıgerilýi. Mundaı qatar­da­ǵy sózder tilimizde burynnan ornyǵyp qalyptasqan. Mysaly, modernızasııa, revolıýsııa, kalıı, magnıı, t.b. Osyndaǵy ıı men ka sııaqty qosymshalarǵa qatysty ereje jańa emlede bylaısha kórinis tabady: II-men aıaqtalǵan sózderdiń sońynda bir ǵana I árpi jazylady: kalı, alúmını, natrı, kafeterı, komentarı, realı. Shet til sózderdiń sońyndaǵy A árpi sóz maǵynasyna áser etpe­gen jaǵdaıda túsirilip jazy­lady: gazet, mınýt, kapsýl, kardıogram. 

Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-prak­tıkalyq ortalyǵynyń uıym­das­ty­rýymen júrgizilip jatqan synama saýalnama nátıjesi men kópshilik talqylaýlarda búgin­gi kırıll sanadaǵy qoǵam­nyń orys tili arqyly engen shet til sózderdi ulttyq aıtylym normalaryna ıgerýge baılanysty kózqarastary árqı­ly ekenin kórsetti. Tildik ujym ishindegi belgili bir áleý­mettik top ókilderiniń shet til sózderdi jańa turpatta qol­da­maıtyndardyń sany az bolmady. Munyń sebebi osy kúnge deıin orys tiliniń aıtylýy boıynsha aıtyp, jazylýy boıynsha jazyp júrgen búgingi qoǵamnyń tildik sanasynda orys tiliniń dybystyq modeli men orfogrammasy qalyptasyp ketken. Shet til sózderdi ıgerip aıtý men jazý – tildik normadan aýyt­qý sııaqty bolyp kórinedi. Tipti orystildi azamattar úshin bul ká­­dimgideı psıhologııalyq dıs­kom­­fort týdyryp otyr. Alaı­da óz elimizdegi tildik keńis­tik­te orys tildik sanamen júre ber­sek, ózi­mizdiń dybystyq qory­myz­dyń, qala berdi sózdik qory­myz­dyń jutańdanýyna ákep so­ǵa­ty­ny belgili jaıt. Sol se­bep­ti, ja­­handaný zamanynda osyn­­daı til­dik máseleni aldyn alý úshin til­shi-mamandardyń jańa gra­­fı­kamen shet til sóz­derdi qa­zaq tiliniń dybystyq áýe­­zine ıge­rý­diń mehanızmderi men prı­sıp­­terin eskerý qajet. Iаǵnı, la­tyn grafıkasyna kóshý barysyn­da álipbıimiz ULTTYQ, emle ere­je­miz ULTTYQ bolýy asa mańyzdy.

Aınur SEIITBEKOVA,

Sh. Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq 

ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, 

Ulttyq komıssııa janyndaǵy orfografııalyq jumys tobynyń múshesi