– Mońǵol eli Qazaqstanmen etene qarym-qatynas ornata qoımaǵan ótken ǵasyrdyń 50-jyldary atajurtqa kelip ınstıtýtta bilim alypsyz. Osy múmkindik qalaı týdy?
– 1958 jyly Baı-ólkede orta mektepti bitirdim. Dál osy jyly Mońǵolııanyń Bilim mınıstriligi «qazaq tildi kadrlardy Qazaqstanda daıyndaý kerek» deıtin sheshim qabyldap, Almatydaǵy joǵary oqý oryndaryna stýdentter jiberetin boldy. Osy dúrmekpen kelip qaldyq.
– Túsinikti. Altaı-Qobda qazaqtaryna aty málim, úlken aqyn Aqyt Úlimjiulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn alǵash ret zerttedińiz. Oǵan túrtki bolǵan ne dúnıe?
– Almatyǵa oqýǵa kelgen soń kitap dúkenine barsam tilshi-ǵalym Sársen Amanjolovtyń orys tilinde jazylǵan «Voprosy ıstorı kazahskoı dıalektologıı» deıtin eńbegi tur eken. Sony satyp alyp, paraqtap qarap otyrsam qazaqsha tórt jol óleń júr:
«Ashýshań adam aqyrǵaq,
Zeıinsiz adam zekirgek...» dep bastalypty. Osyndaǵy «aqyrǵaq», «zekirgek» degen sózderdi qara árippen jazyp qoıypty. Tómendegi siltemesinde men bul sózdi «Aqyt Úlimjioǵly Qarymsaqov Altaıskııdiń shyǵarmasynan aldym» depti. Mynaý meniń bala kezimde jyryn jattap ósken Aqyt atam emes pe eken degen oı keldi. Sóıtsem dál ózi eken.
– Sársen Amanjolov Aqyttyń bul óleńderin qaıdan aldy eken?
– Kitaptyń sońynda «Aqyttyń bul óleńderi Ulttyq kitaphananyń qoljazbalar qorynda» degen silteme turdy. Soǵan qaraǵanda, osy jerden alǵan bolýy kerek. Qorda turǵan atamnyń kitaptaryn kóreıin dep ustazym Málik Ǵabdýllınge bardym. Qoljazba qoryna kirýdiń ózi qııamet. Mákeń «kirýge ruqsat» deıtin bir japyraq qaǵaz jasatyp berdi. Bardym. Esik kózinde otyrǵan bákene qyzmetker qolymdaǵy sómkemdi sypyryp aldy. Tórde sarykidir tartqan birneshe áıel otyr. «Qorda Aqyt Úlimjioǵyly degen aqynnyń kitaptary bar eken sony kóreıin dep keldim» dedim. Olar qup aldy.
– Qorda Aqyt aqynyń qandaı kitaptary bar eken?
– Qorda aqynnyń bes kitaby bar eken. Alǵashqysy 1897 jyly jaryq kórgen 44 bettik «Tárjúma» atty dastany, ekinshisi, 1902 basylǵan «Qıssa-ı Jıhan-sháh Tamýz-shah ýglı» kitaby, úshinshisi 1908 jyly basylǵan «Áhýal-ı Qııamát» týyndysy, tórtinshisi, 1909 jyly basylǵan «Mınahib pıran Gazız-an» atty qıssasy men «Ábıat Gahıdııa» atty ǵaqylııasy. Bulardyń bári Qazan qalasynda aǵaıyndy Qusaıynovtar baspahanasynda jaryq kóripti. Aqynnyń mundaı mol dúnıesi qoldarynda tursa da jergilikti fılologtar pálendeı zertteı qoımapty. Áli de solaı.
– Almatydan oqý bitirip elge oralǵan soń halyq arasynan Aqyt qajynyń jyr-muralaryn jınaýmen aınalystyńyz emes pe?
– Oqýymdy aıaqtap, elge kelip surastyryp kórsem ekiniń biri Aqyttyń óleńderin aǵytyp qoıa beredi eken. Tipti qajynyń ózi oqytqan alǵashqy 13 shákirtiniń kóbisiniń kózi tiri. Muzbaı, Nuǵan aqsaqaldar kádimgideı tańdy-tańǵa uryp Aqań jyryn jyrlaıdy. Aqyttyń 35 jyl ǵumyry mońǵol jerinde ótken. Osynda bala oqytqan. О́ziniń shyǵarmasynda Mońǵolııa qazaqtaryna alǵash ret «Qobda qazaqtary» dep ataý bergen de osy kisi.
– Aqyt aqynnyń shyǵarmalarynan basqa da dúnıeler jınadyńyz ba?
– Qobda qazaqtarynyń aýyz ádebıet úlgileriniń barlyǵyn jınadym. Qazir qolymda eshqaıda jaryq kórmegen bes tom dúnıe tur. Osylardy jınaý isine oqýshylardy paıdalandym. Besinshi klastaǵylarǵa – ertegi, altynshy klastaǵylarǵa – maqal-mátel, jetinshi-segizinshi klastaǵylarǵa – batyrlar jyryn, joǵary klastaǵylarǵa aıtys jına dep bólip qoıdym. Olar jazda kanıkýlǵa aýylyna ketkende tapsyrma berip jiberem, kúzde sabaq bastalǵanda qoldaryna ilikkenderin kóterip arsalańdap jetedi. Artynan halyqtyń ózi qulaǵdar bolyp, qoldarynda saqtalǵan birli-jarym dúnıelerin ákelip beretin boldy. Osylardyń ishinde óte kóp jınalǵany Aqyt jyrlary. Qajynyń búkil dastandarynyń tolyq jınaǵy Qadyr deıtin aqsaqaldyń qolynan shyqty. Jaryqtyq ony býyp-túıip qoınyna tyǵyp júredi eken. Útir, núktesine deıin kóshirip aldym.
– Jıǵan-tergenderińizdi jınaq etip bastyrdyńyz ba?
– Jınaǵan dúnıelerimdi iriktep-suryptap, janrlyq taraýlarǵa bólip, 1969 jyly «Mońǵolııa qazaqtarynyń aýyz ádebıeti» deıtin monografııa bastyrdym. Kelesi 1970 jyly qalǵan dúnıelerdi «Halyq aqyndary» degen atpen kitap etip shyǵardym. Biraq buǵan Aqyt týyndylary engen joq. О́ıtkeni ol óz aldyna bir kitap bolatyn boldy.
– 1970 jyly jaryq kórgen jınaqqa siz Shákárim Qudaıberdiulynyń «Qalqaman-Mamyr» atty dastanyn tutas engizdińiz.
– Ol tusta Shákárim qajynyń shyǵarmalary shettetilip, ózi «halyq jaýy» retinde alastatylǵanyn bizdiń jaq bile bermeıtin. Biletin men jáne menimen qaraılas Qazaqstanda oqyp, bilim alǵan birneshe azamat ǵana. Olar: «Qabıdash, mynaýyń basyńa pále bolyp júrmeı me?» dep eskertken syńaı jasaıdy. Men aıtamyn: «Biletin sender aıtyp qoımasańdar, kim bilip jatyr. Pále shyqsa, senderden kórem!» dep ses kórsetken bolam...
– Bul jınaqty Qazaqstanǵa ákelip, múıizi qaraǵaıdaı professorlarǵa kórsetpedińiz be?
– Kitaptyń jıyrma shaqtysyn qushaqtap Almatyǵa alyp keldim. Qazir bári derlik marqum bolyp ketti, abyz aqsaqaldar jınaqtaǵy Shákárimdi kórip qulaqtaryn qaıshylap, osqyrynyp, úrketin boldy. Jetekshim Málik Ǵabdýllın: «Iá, Qabıdash qaraǵym, muny qalaı túsinemiz?» dep qoıady. Men aıtamyn: «Shákárim jaý ma, joq pa, ol bizdiń el úshin esep emes. Bul mońǵolda shyqqan kitap. Sondyqtan muny shetelde bolyp jatqan oqıǵa dep qarańyzdar» dedim. Aǵalar bir dúrligip aldy da, shymǵa sińgen sýdaı basylyp qaldy.
– Kandıdattyqty Almatyda qorǵadyńyz ba?
– Iá. M.Áýezov atyndaǵy О́ner jáne ádebıet ınstıtýtynyń ǵylymı keńesinde qorǵadym. Keńes múshesiniń quramynda aqyn Ábdilda Tájibaev ta bar eken. Buryn syrttaı kórgenim bar. Osy kisi sózin «barlyqtaryńyz aıtqan pikirge tolyq qosylamyn» dep bastady da oqys tór jaqqa burylyp: «Sizder jyly úıde otyrasyzdar. Jaǵdaılaryń jaqsy. Ǵylymmen aınalysýǵa barlyq múmkindikteriń bar. Sóıte tura baıqap otyrsam, qazaqtyń Abaıdan keıingi áýlıe aqyny Aqytty bilmeıtin kórinesizder» dep saldy.
Osy jerde alǵash ret Aqyt máselesi qozǵaldy. Ǵalymdar «oıbaı-aý ol kisi týraly materıaldy qaıdan tabýǵa bolady» dep bir-birinen surasyp jatyr. «Kimge ne kerek, bárin men taýyp bereıin» dedim. «Oıbaı sóıte ǵoı, aınalaıyn!» dep bári shýyldasyp qaldy. Artynan izdep, suraǵan adam bolmady. Ábden bertinde 1992 jyly bizdiń elge ǵalym Tursynbek Kákishev bardy. Osy Tursekeń buǵan deıin biz jaqta jaryq kórgen Aqyttyń óleńderin, qıssa-dastandaryn jıyp-terip qoltyǵyna qysyp alyp ketti.
– Aqyttanýdyń syrtynda siz mońǵolııalyq aqyn-jyrshy Aqtan Babıulynyń shyǵarmasyn alǵashqy bolyp zerttep, ǵylymı baǵa bergen joqsyz ba?
– Aqtan Babıuly Mońǵolııa qazaqtarynyń Jambyly esebindegi adam. О́te alǵyr, sózge urymtal, oqys sýyryp aıta beretin dańǵyl aqyn. Kezinde mońǵol jurty moıyndap, memleket basshysy Choıbalsyn arqadan qaǵyp, aqynnyń «Búrkit» poemasyn «Mońǵol ádebıetiniń ozyq týyndysy» dep baǵalaǵan. Tipti shyǵarmalaryn mońǵol tiline aýdaryp jeke kitap etip taratty. Úzindileri orta mekteptiń ádebı oqýlyqtaryna endi.
1963 jyly Almatydan ınstıtýt bitirip barǵan soń Aqtan aqynmen shyǵarmashylyq baılanys jasaıyn degen oı keldi. Onyń bergi jaǵynda Altaı-Qobda qazaqtarynyń aýyz ádebıet úlgisin zertteý úshin Shyńjań qazaqtary týraly bilý kerek. Ondaǵy qazaqtar jaıly biletin Aqtannan basqa adam joq.
О́miriniń sońyna taman dúrkin-dúrkin aýrý meńdep jaǵdaıy onsha bolmady. О́leńdi arab árpimen jazady. Ony oqıtyn adam az. Sodan Ahańa aıttym, siz óleńdi jazbaı-aq aıta berińiz men qasyńyzǵa jazyp otyratyn hatshy qoıyp bereıin. Aldynda Almatyda oqyǵanda Jambyl aqynnyń qartaıǵanda qasynda hatshysy bolypty degendi estigenim bar, sony istep júrgen túrim. Qazaq ádebıetinen orta mektepte sabaq beremin, sony paıdalanyp joǵary klass oqýshylaryn bir-birden kezekke qoıdym. Osylaı kóp dúnıesin jazyp alyp qaldym.
– Osylaryn jeke kitap etip shyǵaryp bere aldyńyz ba?
– Barlyq óleńderin jınap, tańdamalysyn shyǵaryp berdim. Biraq О́r Altaıdyń ataqty bıi Qara Ospan týraly keremet dastany bar edi, sony aımaqtyq partııa komıteti aldyrtyp tastady. Mońǵolııadaǵy qazaq aqyndary ishinen alǵash ret tolyq jınaǵy shyqqan osy Aqtan.
– Qabeke, sizdiń úıdegi jeńgemiz Roza Amanqyzy Bekbosynova burynǵy Taldyqorǵan oblysy, Sarqan aýdanynyń týmasy. Ekeýińiz qalaı taǵdyr qosyp júrsizder?
– Roza ekeýmiz ınstıtýtta bir topta oqydyq. Oqý bitirgennen keıin jeńgeńdi taý-tastyń ortasyndaǵy tuıyq aralda jatqan aýylyma aldap-sýlap aparyp aldym.
– Barǵannan keıin Roza apaı mońǵoldyń azamattyǵyn aldy ma?
– Eger ol kisi mońǵoldyń azamattyǵyn alyp qoısa, myna jaqtaǵy tórkinine kelip-ketý toqtaıtyn boldy. Onyń ber jaǵynda meniń de Almatymen qatynasym aýyrlaıtyn kórindi. Sol sebepti apaıyń ol eldiń azamattyǵyn qabyldamady. Sol durys boldy. Sóıtip meniń barlyq ǵumyrym Altaı men atameken arasyn jalǵaýmen ótti.
– Nekelerińiz Almatyda qıyldy ma?
– 1963 jyly 23 aqpan kúni Almaty da úılendik. Neke kýáligin alaıyq dep ZAGS-ke barsaq sondaǵy orys qyzdar aıtady: «Áıelińiz sizdiń famılııany alýy kerek» dep. Sodan jaman tilimmen oıbaı saldym: «Bul ne sumdyq bizdiń aýylda kelin atasynyń atyn ataýy asa aýyr qylmys sanalady. Búıtip qor qylmańdar, úırengen ózderiń atalaryńnyń atyn ataı berińder!» dep jatyp kelip týladym.
– Jaryńyzdy baıólkelik aǵaıyndar jaqsy qabyldaǵan shyǵar?
– Rozaǵa shetelge shyǵatyn pasport bermeı basy bútin alty aı qańǵydym. Zorǵa degende pasport qolǵa tıdi. «Qazaqstannan áıel ákelemin» dep aýylǵa aıtyp qoıǵam. «Qabıdash Qazaqstannan qatyn ákelgeli jatyr» dep aǵaıyndar qystaı qyrylyp qala jazdapty. Roza jeńgeń ekeýmizdi kádýilgi aımaq bolyp qarsy aldy. El-jurt ulan-asyr toı jasady. Sodan eki jyl boıy aımaq halqy kún aralatpaı ekeýmizdi qonaqqa shaqyrady. Tanymaıtyn, óńiń túgil túsińde kórmegen adamdar kúnde tańerteń kelip turady: «Áı, qaraǵym, anaý alystan kelgen kelinge úıden dám tattyraıyq, jalǵyz keldi ǵoı, elin-jerin saǵynyp júrgen shyǵar» dep, qıylady. Halyq Rozany han kóterdi.
– 1966 jyly jazýshy Sábıt Muqanov Baı-ólkege bardy. Qalaı qarsy aldyńyzdar?
– Sábeńniń Baı-ólkege sapary jaıly mońǵoldar jasaǵan úsh serııaly derekti fılm bar. Sonyń bireýi basy bútin qazaq 10 jyldyq orta mektebinde jazýshymen kezdesýge arnalǵan. Ony uıymdastyrǵan jeńgeń ekeýmiz. Úlken plakatqa «Sovettik sózge qalamy kórmegen áste muqalyp, Muny jazǵan kádimgi Sábıt Muqanov» dep jazyp, ilip tastadyq. О́leńderin klass saıyn jattattyq. Kez kelgen oqýshy shyǵarmasynan julyp alyp úzindi oqyǵanda Sábeń shalqasynan túse jazdady: Sóz bergende: «Aınalaıyndar-aý, meni ol jaqtaǵy qazaq jaqsy bile me desem, sender olardan da jaqsy biledi ekensińder» dedi. Tebirengeni sonshalyq, kózine jas aldy. Erteńinde aımaqtyq drama teatrda aqyn-jazýshylarmen kezdesti. Sonda taǵy da osy sózdi aıtty.
– О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary elmen birge qaıyn jurtyńyz, Taldyqorǵanǵa kóship kelip, qazirgi I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıteti ishinen «Qazaqtaný» kafedrasyn ashtyńyz. Osy oqıǵamen sóz aıaǵyn túıindesek?
– Ol zaman el-jurttyń ult bolýǵa degen ynta-yqylasy oıanǵan kez edi ǵoı. 1994 jyly joǵaryda ózińiz aıtqan ýnıversıtet ishinen «Qazaqtaný» deıtin kafedra ashtym. Árıne rektordyń qoldaý-kómegimen. Bastyqtar qolaıyńyzǵa qaraı jóndep alyńyz dep burynǵy Lenın kabınetin berdi. Mańdaıshasyndaǵy «Oqy, oqy jáne oqy» degen urandy julyp alyp, eski túrkishe, shaǵataısha, tóteshe, latynsha, qazirgi kırıll árpimen bes túrli stend jasattym. Kabınettiń ashylýy boldy. Oǵan oblys ákimdiginen adamdar qatysty. Oqý júıesin, saǵat bólisin, oqytylatyn pánder tizbesin bárin ózim jasadym. Kafedra ashylǵan jyly stýdentter qabyldadyq. Osy balalar qazaqtanýdyń tolyq kýrsyn aıaqtap 1998 jyly ýnıversıtetti bitirgen tusta kafedra da jabyldy.
Áńgimelesken Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
