Bank salymy (depozıt) – bul jınaqtardy ornalastyrý men jınaqtaýdyń bazalyq, jalpyǵa ortaq tásili, onyń birinshi kezektegi mindeti mańyzdy ómirlik muqtajdyqtar men qajettilikterdi sheshý. Soǵan qaramastan, jınaqtardy ornalastyrý úshin depozıtti qalaı durys tańdaýǵa bolady degen suraqqa ústirt jaýap berýge bolmaıdy: óz aqshasyna durys ıelik etý saqtyq tásilderin talap etedi. Aqylǵa qonymdy jáne negizdelgen sheshim shyǵarý úshin bir depozıt ónimin basqasynan aıyra bilý ári túsiný qajet. Osy ýaqytqa deıin depozıtti tańdaý eki basty faktor: birinshiden, naryqta azdaǵan erekshelikteri bar depozıt ónimderiniń kóptiginen, ekinshiden, salym merzimi men syıaqy mólsherlemesiniń baılanysy joqtyǵynan jınaqtardy uzaq merzimge ornalastyrýǵa yntalandyrýdyń bolmaýynan qıyndaı tústi.
Depozıt naryǵynda kóptegen ónim aınalysta: ortasha alǵanda bankterde depozıtter túrleriniń sany 20-ǵa jýyq bolady, eger ony depozıtterdi tartatyn bankter sanyna kóbeıtsek, depozıtti tańdaý úshin az degende ártúrli 480 depozıt ónimine taldaý jasaý qajettiligi týyndaıdy. Joǵary básekelestik, jańa klıentterdi tartý nıeti bankterdi jańa marketıngtik tásilderdi tabýǵa jáne óz ónimderin: «balalarǵa arnalǵan», «zeınetkerlik», «artyqshylyqty», «VIP» sııaqty tanymal ataýlardy oıdan shyǵarýǵa májbúrleıdi, bul tizimdi ári qaraı jalǵastyra beretin bolsaq, depozıt tańdaýǵa degen qyzyǵýshylyq óz mánin joǵaltady. Uqsas usynystardyń ár alýandyǵy tańdaý prosesin kúrdelendirip jiberdi, óıtkeni bul aıtarlyqtaı kúsh-jiger men ýaqytty talap etedi.
Ekinshi qıyndyq týǵyzatyn faktor – bul syıaqy mólsherlemeleriniń keń aýqymy jáne basqasynan bólek, uqsas merzimge ornalastyrylǵan salymdarǵa qatysty qoldanylǵan nomınaldy jáne tıimdi mólsherlemeler sııaqty túrli syıaqy mólsherlemelerin qoldaný. Onyń ústine bankter toqsan saıyn, aı saıyn, kún saıyn kapıtaldandyryp otyratyn ónimderdi usynady. Keıbir erekshelikterdi eskermegende, syıaqy mólsherlemesi salym merzimine de, merziminen buryn alý múmkindigine de baılanysty emes: merzimi birdeı depozıtter, máselen, 3 aılyq depozıtter boıynsha ártúrli bankterde syıaqy mólsherlemesi 5,3 paıyzdan 12 paıyzǵa deıingi mólsherdi quraýy múmkin. Al bir jylǵy depozıtter boıynsha keıbir ekinshi deńgeıdegi bankter 6 paıyzdan aspaıtyn syıaqy mólsherlemesimen shekteledi. Eń bastysy, salymdarǵa ornalastyrylǵan aqshany saqtaýdyń qarapaıym jáne tikeleı dáleli, barlyq merzim ishinde Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qorynyń joǵary kepildik somasy túrinde yntalandyrýy bolmady.
Nátıjesinde, shetel valıýtasy boıynsha kiris syıaqynyń 1 paıyzdyq jyldyq tıimdi mólsherlemesimen shektelgenine qaramastan, salymshynyń merziminen buryn alyp qoıý múmkindigi bar valıýtalyq salymdardyń paıdasyna tańdaý jasaýy jeńil boldy. Budan basqa, shetel valıýtasyndaǵy jınaqtarda joǵary táýekel bar: kiris alýǵa bolady, sol sııaqty shyǵynǵa da ushyraýy múmkin. 3 bank («Eksımbank Qazaqstan» AQ, «Qazaq Banki» AQ jáne «Astana Banki» AQ) barlyq bank operasııalaryn júrgizýge berilgen lısenzııalarynan aıyrylǵan aǵymdaǵy jaǵdaıdy eskere otyryp, valıýtalyq depozıtterdiń salymshylary bes mıllıon teńge sheginde ǵana ótemaqy alady, al teńgemen salymdardy ustaýshylar 10 mıllıon teńge sheginde, teńgemen jáne shetel valıýtasyndaǵy salymdardy ustaýshylar 15 mıllıon teńge sheginde ótemaqy alady. Aǵymdaǵy jyly teńgemen jınaq salymdary boıynsha kepildiktiń eń joǵary somasy 15 mıllıon teńgege deıin ulǵaıtylǵanyn eskere otyryp, ulttyq valıýtadaǵy salymdar kredıttik táýekelge az ushyraıdy.
Bank salymdary naryǵynyń rettelmegen problemalary banktik salymdardyń merzimdi naryǵynyń máni joǵalýyna ákeldi jáne teńgelik, sol sııaqty valıýtalyq merzimdi salymdar talap etilgenge deıingi salymdarǵa ózgerdi. Banktik salymdardyń merzimdiligine talaptardyń bolmaýy ekonomıkany kredıtteý kóleminiń qysqarýyna ákeldi. О́z kezeginde, salymdardy merziminen buryn alyp qoıýdy yntalandyrmaıtyn jaǵdaılardyń bolmaýy bankter úshin qosymsha táýekel bolmaq, bankter ony barynsha azaıtý úshin ótimdi aktıvterin ulǵaıtýǵa tıis, ol ıpoteka, avtokredıtteý, shaǵyn bıznesti jáne kásipkerlikti kredıtteý, tutynýshylyq kredıtteý sııaqty jeke kredıttik ónimderdiń qymbattaýyna ákep soǵady.
Naryqta ádil jáne túsinikti jaǵdaılar jasaý úshin Ulttyq Bank depozıtterdiń jeńildetilgen qurylymyn usyndy. 1 qazannan bastap salymshylarǵa salymdardyń úsh túri qoljetimdi boldy: merzimsiz, merzimdi jáne jınaq. Jańa depozıttik jeli ár salymshyǵa óziniń muqtajdyǵyna qaraı qolaıly depozıtti tańdaýǵa múmkindik beredi.
Mólsherlemelerdi retsiz belgileý toqtatyldy: endi merzimdi jáne jınaq salymdary boıynsha syıaqy mólsherlemesi banktik salym shartynyń merzimine tikeleı baılanysty. Máselen, jınaq salym boıynsha úsh aıǵa arnalǵan syıaqy mólsherlemesi 12 paıyz, al 24 aıdan astam salym boıynsha 13,5 paıyz bolýy múmkin. Shetel valıýtasyndaǵy depozıtterdiń kiristiligi ózgergen joq: shetel valıýtasyndaǵy salymdar boıynsha eń joǵary syıaqy mólsherlemesi 1 paıyzdan aspaıdy, ol ulttyq valıýtadaǵy salymdardyń kiristiliginen 10-13 ese az.
Naryqtyń damýyna baılanysty merzimdi jáne jınaq salymdar ekonomıkany, bıznesti kredıtteýdiń, tutynýshylyq kredıtteýdiń ósýi úshin negizgi resýrs, al salymshylar úshin jınaq nemese merzimdi salym jınaqtardy ornalastyrý jáne kepildik berilgen joǵary kiris alý úshin, onyń ishinde banktik salym shartynyń merzimi ishinde aqshany paıdalanýdyń shynaıy qajettiligi bolmaǵan jaǵdaıda, qosymsha múmkindik bolýy múmkin. Salymshyda banktik salym shartyn merziminen buryn buzý quqyǵy sózsiz saqtalady.
Qazaqstandyq naryqta buryn da merziminen buryn alý boıynsha shekteýleri bar salymdar bolǵan, biraq damyǵan elderdiń tájirıbesi atalǵan shekteýlerdiń zańnamalyq deńgeıde belgilenetinin kýálandyrady. Máselen, Malaızııada zań bankke uzaq merzimdi salymdy merziminen buryn alǵan kezde esepteletin syıaqynyń 50%-ynan astamyn ustap qalýǵa múmkindik beredi; Germanııada jınaq salymyn merziminen buryn alǵan kezde syıaqydan tolyq kólemde aıyrylady jáne aıyppul tóleıdi. Sıngapýr men Izraılde jınaq salymyn merziminen buryn alý quqyǵy kózdelmegen.
Jınaq jáne merzimdi salymdar paıda bolǵannan beri naryqta salymshylardyń ártúrli toptarynyń mindetterine jaýap beretin jaǵdaılar jasaldy. Aqshany ıelenýdiń utqyrlyǵy mańyzdy jáne salymnyń barlyq merzimi ishinde aqshany paıdalanýdy josparlaıtyn salymshylar jınaqtaryn merzimsiz salymdarǵa jáne salymdy merziminen buryn alýmen baılanysty shekteýler kózdelmeıtin talap etkenge deıingi salymdarǵa ornalastyra alady. Jınaqtaryn joǵarylatylǵan syıaqy mólsherlemesi boıynsha belgili bir merzimge ornalastyrýdy josparlaıtyn, biraq aqshany utqyr jumsaǵysy keletin salymshylarǵa merzimdi salymdar qolaıly bolady. Al aqshany belgili bir merzimde jınaýdy oılaıtyn jáne kepildik berilgen joǵary kiristilik jáne Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qorynan eń joǵary ótemaqy alý mańyzdy bolatyndar jınaqtaryn teńgemen jınaq salymyna ornalastyrý múmkindigine qaraı alady.
Kez kelgen salymshy óziniń jeke qarajatyn túrlendire alady: bank kartochkasy nemese merzimsiz salym aqshany paıdalanýǵa jáne kez kelgen sátte tolyqtyrýǵa múmkindik beredi, al jınaqtaý jáne kiris alý úshin jınaq ne merzimdi salym ashýǵa bolady. Sonymen qatar jınaq salymy aqshany iri satyp alýlarǵa nemese mańyzdy maqsattarǵa, máselen otbasymen demalýǵa, balalardyń oqýyna nemese toıyna aqy tóleýge, ıpoteka boıynsha bastapqy jarnaǵa, mashına satyp alýǵa jınaýdy josparlaıtyndar úshin óte qolaıly bolady.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
