Beıbit el ozady
Qalaı degende de, soǵystan, qaqtyǵystardan zapy bolǵan álemdik qoǵamdastyq úshin ıadrolyq nemese jappaı qyryp-joıatyn qarýy bar memlekettiń súıkimi joq. Sondyqtan da, qos Koreıa arasyndaǵy qazirgi jylymyq jaǵdaı talqylanyp jatqan joǵarǵy minberlerde álemdik qoǵamdastyq Soltústik Koreıa basshylyǵyna álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartqan Qazaqstandy úlgi etip, jetken jetistikterin mysal etýde.
Elbasy bıylǵy Joldaýynda syrtqy saıasat máselelerine arnaıy bir taraý arnap bylaı dedi: «Bizdiń beıbitsúıgish baǵytymyz ben osy saladaǵy naqty aıqyndalǵan qaǵıdattarymyz ózin-ózi tolyq aqtap otyr». Demek, 27 jyl boıy ustanǵan ózgelermen dostyq, strategııalyq seriktestik, teń dárejeli áriptestik, elimizdiń tabysty jańǵyrýyn qamtamasyz etý úshin bastamashyl belsendi syrtqy saıasat jalǵasa bermek.
Birer mysal. Koreı Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy burynǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Pek Chý-Hıon jýyrda Astanada ótken jıyndardyń birinde: «Qazaqstan táýelsizdik alysymen ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartyp, ekonomıkasyn damytýǵa kirisip ketti. Dál osy tusta ıadrolyq qarýǵa ıelik etip kelgen Qazaqstan men Soltústik Koreıadaǵy ahýal adam tanymastaı ózgere bastady. Qazaqstan ashyq azamattyq qoǵamǵa tańdaý jasap, ekonomıkaǵa den qoıyp, jas memleket qaryshtap damı bastady. Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan órkendeý jolyna tústi, al ıadrolyq qarýyn jambasyna basqan Soltústik Koreı álemnen oqshaýlanyp, ıadrolyq qarýǵa mańyz berip, ekonomıkalyq damýy tejelip qaldy», degen edi. Bul jalǵyz elshiniń emes, álemdik qoǵamdastyqtyń pikiri desek, artyq aıtqandyq bolmas.
Qos Koreıa qashan birigedi?
Bul týraly dál qazir tap basyp aıtý qıyn. Sondyqtan da Soltústik Koreıanyń Ońtústik Koreıa men AQSh-pen qarym-qatynastary týraly túrli pikirler jeldeı esip tur. Biraq, Ońtústik Koreıa tarapy jaǵdaıdyń turaqty jáne baqylaýda ekendigin aıtýda. Eki arada senim de qalyptasa bastaǵandaı.
Jalpy, Soltústik Koreıa men AQSh-tyń denýklearızasııa, ıaǵnı ıadrolyq qarýdan tazarǵan aımaq qurý jaıyndaǵy kelissózderi ońaıǵa soǵatyn, jeńil prosess emestigi anyq. Keıbir sarapshylar qos memleketti biriktirýde Germanııany mysal qylady. Degenmen, Koreıadaǵy jaǵdaıdy Germanııanyń birtutas memleketke aınalýymen salystyrýǵa kelmeıdi. О́ıtkeni qos Germanııa bir-birine oq atpaǵan bolatyn. Al Koreı túbegi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin ońtústik pen soltústikke bólinip, munda talaı keskilesken shaıqastar bolǵany belgili. Sonyń saldarynan endi birtutas ultqa aınalý ońaıǵa soqpaı otyr. Biraq bıyl qos Koreıa arasyndaǵy kelissózderdiń jandanýy halyqaralyq qaýymdastyqty túbekke úmitpen qaraýǵa ıtermeleýde. Ásirese, AQSh pen Soltústik Koreıa arasyndaǵy maýsym aıyndaǵy sammıt, Ońtústik Koreıa men Soltústik Koreıa arasyndaǵy qyrkúıek aıyndaǵy sammıt jaǵymdy jańalyqtardyń jarshysyna aınaldy. Mundaı qarym-qatynas aımaqtaǵy, ǵalamdaǵy beıbitshilik pen qaýipsizdiktiń saqtalýyna ólsheýsiz úles qosyp otyrǵan bizdiń múddemizge de saı kelip otyr.
Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrligi Azııa jáne Afrıka departamentiniń dırektory Aıdarbek Tumatovtyń pikirinshe, aımaqtaǵy beıbitshilikti qalyptastyrýǵa Ońtústik Koreıa ólsheýsiz eńbek sińirýde.
– Qazaqstan tarapy Koreı túbeginde ýaqyt pen tehnıkalyq talaptar saqtala otyryp tolyq qarýsyzdaný úderisiniń júrýine, shıelenistiń beıbit jolmen sheshilýine múddeli. Qazir múmkindikter terezesi ashyldy. Bizdiń elimiz beıbit prosesterge qolushyn berýge qashanda daıyn. Qarýsyzdanýǵa, beıbitshilikti qalyptastyrýǵa baılanysty tájirıbemiz de jetkilikti. Onyń ústine álemdik qoǵamdastyq Qazaqstannyń qarýsyzdaný úlgisin moıyndady. Oǵan qosa sheteldik saıasatkerler de Koreı aımaǵyna Qazaqstannyń úlgisin usynýda. Iаdrolyq qarýdan bas tartý bizdiń elimizge álemdik qoǵamdastyqpen aradaǵy ıntegrasııalarǵa oń áserin tıgizdi. Al Koreıadaǵy másele kúsh qoldaný arqyly emes, dıalogtar esebinen sheshilýi tıis, – deıdi Syrtqy ister mınıstrliginiń ókili.
Saıyp kelgende, qazir denýklearızasııa – túbektegi basty taqyryp. Osy oraıda, joǵaryda atalǵan Koreıa Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy burynǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Pek Chý-Hıonniń aıtýynsha, KHDR ıadrolyq qarýdan qutylǵan boıda eki memleket etene jaqyndasa túspek. Al AQSh pen Soltústik Koreıa arasyndaǵy kelesi sammıt Amerıkadaǵy aldaǵy jylǵa josparlanǵan prezıdent saılaýynan soń ótpek.
Eldestirmek – elshiden
Árıne, Koreı túbegindegi jaǵdaıdy tek qurlyqtyń nemese jekelegen aımaqtyń jan jarasy, problemasy dep aıtýǵa bolmas. Álemdegi qyrǵı-qabaq soǵys, jantalasa qarýlaný sharalary adamzatqa eshqashan opa ákelgen joq. Sanksııalardyń shyrmaýynda qalǵan Soltústik Koreıa da álemmen arpalysýdyń jónsizdigin uǵa bastaǵan keıip tanytýda. Biraq KHDR-dyń aldynda beıbitsúıgishtiktiń jarqyn úlgisi men naqty usynystar bar.
Máselen, Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa Qurama Koroldiginiń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Maıkl Gıfford: «Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly usynysyn álem quptady. Bul – beıbitsúıgishtik saıasattyń jarqyn úlgisi. Qazaqstan táýelsizdik alǵan sátten bastap syrtqy álemge ashyqtyqty, naryqtyq ekonomıkany tańdady. Al Koreı túbegindegi ahýal endi qos memleketke baılanysty», deıdi. Elshi bul pikirin Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty uıymdastyrǵan halyqaralyq semınarda jetkizdi.
Jalpy, jýyrda BUU Qaýipsizdik Keńesiniń AQSh Memlekettik hatshysy Maıkl Pompeonyń tóraǵalyǵymen ótken «Jappaı qyryp joıý qarýyn taratpaý: KHDR» dep atalǵan joǵary deńgeıdegi otyrysynda Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdirahmanov ıadrolyq qarýsyzdaný kezeńdilikti, shydamdylyqty, kelisimdi jáne barlyq múddeli taraptardyń adal nıetin talap etedi jáne Qazaqstan ony óz tájirıbesinen biledi dep atap ótken edi. Sonymen qatar Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen ıadrolyq qarýsyz joldy tańdaýdyń arqasynda Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqtyń senimdi seriktesine aınalǵandyǵyn, ınvestısııa tartyp, ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etkendigin atap aıtqan bolatyn.
Shyntýaıtyna kelgende, qazir qos Koreıa ajyrap qalǵan týystardy biriktirý, temir jol jelilerin tutastyrý, aldaǵy jazǵa Olımpıada oıyndaryn birlese ótkizý máselelerin qarastyrýda. Bul – naǵyz birliktiń bastaýy bolmaq.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
