Kúni keshe úshinshi myńjyldyqtaǵy jańa shejiresiniń mereıli jıyrma jyldyǵyn atap ótken bas qalamyzdyń ǵumyrnamasy sonaý bir Deshti-Qypshaq zamanynda dáýirlegen Bozoq qalasynan bastaý alady. Bul týraly Astana qalasy tóńireginiń tolyq arheologııalyq kartasyn jasaýǵa alǵash bastamashy bolǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev: «...ortaǵasyrlyq Bozoq qalasyn Aqmolanyń túpki atasy, al onyń sońǵy tikeleı murageri qazirgi Qazaqstannyń elordasy – Astana qalasy dep esepteýge bolady», dep atap kórsetti.
Nura men Esil ózenderiniń saǵasyndaǵy ortaǵasyrlyq qalalar týraly alǵashqy derekter Reseı ımperııasy Bas shtabynyń tapsyrmasy boıynsha 1816 jyly Esil men Nura aýmaǵyn zerttegen ken ınjeneri Ivan Shangınniń kúndeliginde keltirilgen. Onyń bul kúndelikteri 1820 jyly Reseıdiń ımperatorlyq «Sıbırskıı vestnık» jýrnalynda jarııalanǵan. Osy erte ortaǵasyrlyq qalalardyń jurnaǵyn tabý jumysymen ótken ǵasyrdyń 50-70-jyldarynda halqymyzdyń birtýar perzentteriniń biri Álkeı Marǵulan da aınalysqan. Alaıda Astana qalasy tóńireginde oryn tepken Bytyǵaı jáne Bozoq qalalarynyń orny tek elimizdiń astanasy Almatydan Aqmolaǵa kóshirilgen kezeńde anyqtaldy. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen Bozoq qalasynyń ornyn 1997 jyly taýyp, 1998 jyly alǵash arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizgen akademık, Esil arheologııalyq ekspedısııasynyń negizin qalaýshy jáne jetekshisi, marqum Kemel Aqyshev bolatyn.
Bozoq qalasy Esil ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy Buzyqty kóliniń shyǵys jaǵynda, Esil ózeninen ótetin dástúrli ótkel – Qaraótkelden ońtústik-shyǵys baǵytqa qaraı 5 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Qazirgi kezde bul arheologııalyq nysannyń aýmaǵy Astana qalasynyń sheńberinde qalǵan. Bul arheologııalyq eskertkish úsh bólikten – ortalyq jáne shet jaǵyndaǵy eki bólikten turady. Olardyń árqaısysy orlarmen, bógettermen qorshalǵan. Osy ortalyqtan 70 metr soltústikke qaraı jer úı keıpindegi turaqtar, qudyqtar jáne ózennen tartylǵan egin sýaratyn aryqtar ornalasqan. Ortalyqtan 40 metr ońtústikke qaraı qysh kirpishten quıylǵan mazarlar men kesenelerdiń qaldyqtary saqtalǵan. Arheologııalyq eskertkishtiń tórtinshi qurylymy qalany shyǵystan soltústikke qaraı qorshaǵan qorǵandar men orlardan turady.
Osydan birshama ýaqyt buryn biz kezinde ósip-órkendegen ortaǵasyrlyq qalanyń arheologııalyq derekterin bilý maqsatymen Bozoq qalasyn alǵash ashqan, 1998 jyly osy óńirde tuńǵysh qazba jumystaryn júrgizgen Esil arheologııalyq ekspedısııasynyń negizin qalaǵan akademık Kemel Aqyshevtyń izin jalǵastyrýshy, K.Aqyshev atyndaǵy arheologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, EUÝ professory Maral Habdýlınamen áńgimelesken bolatynbyz. Sonda Maral Qalymjanqyzy búgingi elordamyzdyń túpki atasy sanalatyn ortaǵasyrlyq qala týraly ǵylymı-zertteý derekterin jan-jaqty tilge tıek etken edi.
«Qazba jumystarynyń barysynda biz bul arheologııalyq eskertkishtiń ǵumyryn úsh kezeńge bólip qarastyrdyq, − dep bastaǵan edi áńgimesin Maral Habdýlına. − Birinshi kezeń kóne túrki dáýirinen bastaý alady. Iаǵnı, Bozoq qalasynyń ornynan tabylǵan úsh tórtburysh formasyndaǵy alańdardaǵy jádigerler VIII-IH ǵasyrlarǵa jatqyzyldy. Bul jádigerler aýmaǵy 12 636 sharshy metrdi alyp jatyr. Sondyqtan Bozoq qalasy kóne túrkilerdiń áskerı ordasy – rezıdensııasy bolǵan. Ekinshi kezeń Qazaqstannyń Uly Dalasynda Qypshaq handyǵy dáýirlegen H-HII ǵasyrlarǵa jatady. Bul kezeńde Qypshaq taıpalary kóne Bozoq qalasynyń aınalasyn qorshaǵan orlardy qaıta tazalap, ishki alańdardy saz balshyqpen árlegen eken. Ortalyqtaǵy úsh kvartal aýmaǵyna qaıtadan jer úıler turǵyzǵan. Bul kóne turaqtardyń mańaıyna baqsha salyp, egin ekken. Sýarmaly egistik damyǵan. Oǵan aryq, kanal júıeleri túrindegi sýarmaly eginshilik mádenıetine tán jádigerler dálel. Kóne Bozoq qalasynyń úshinshi kezeńi – kóne qala qonys tepken orynnyń bergi ýaqytta musylmandyqtyń dinı ortalyǵy bolǵandyǵyn kórsetedi. Bozoq shejiresiniń úshinshi kezeńi HIII-HIV ǵasyrlardaǵy altynordalyq dáýirden bizdiń zamanymyzǵa deıin jalǵasqan. Bul kezeńde kóne Bozoq qalasynyń orny Nura-Esil tóńiregindegi halyqtyń ataqty tulǵalaryn jerleıtin qasıetti meken bolyp sanalǵan. Túrki tekti kóshpendiler Eýrazııa keńistigin alǵash qonystanǵan kezde ózderiniń eldi mekenderi men turaqtary úshin tabıǵı qorǵanys erekshelikteri bar sýly-batpaqty óńirlerdi tańdaǵan. Bul jaýgershilik zamanda shapqynshylardyń batpaqty óńirlerde keń soǵys qımyldaryn júrgize almaıtyndyǵyna baılanysty bolǵan. Mundaı «batpaqty aımaqtaǵy qalalar» mysalyna Aral óńirindegi oǵuzdar, Daǵystandaǵy Terek ózeniniń jaǵasyndaǵy batpaqty óńirlerdegi hazarlar turǵyzǵan qalalardy keltirýge bolady. Bozoq qalasy da osyndaı topografııalyq qasıetterimen erekshelenedi. Ol Esil ózeniniń saǵasyndaǵy batpaqty óńirge qonys tepken. Osy arqyly eki tıimdilikke qol jetkizilgen. Birinshiden, bul − qorǵanys úshin qolaıly bolsa, ekinshiden, eginshilikpen aınalysýǵa taptyrmaıtyn keńistik. Bozoq qalasynyń batys jaǵy Buzyqty kólimen qorǵalsa, shyǵys jaǵy batpaqty bolyp keledi. Al qalanyń ońtústik aımaǵy qoldan jasalǵan orlarmen qorshalǵan».
Qazaq arheologııalyq ǵylymyna óshpes qoltańbasyn qaldyrǵan daryndy ǵalym, akademık Kemel Aqyshevtyń ıgi isterin jalǵastyrýshy, ataqty ǵalym negizin qalaǵan Esil arheologııalyq ekspedısııasynyń búgingi jetekshisi, professor Maral Qalymjanqyzy ortaǵasyrlyq dáýirge jatatyn qalanyń nege «Bozoq» dep alynǵany týraly da bultartpas ǵylymı negizderge súıengen tujyrymdardy alǵa tartqan edi.
«Túrki tildes jáne mońǵol taıpalarynyń arasynda úshke bólingen áskerı lagerlerdi − ordaturaqtardy uıymdastyrý ejelgi dástúr bolyp tabylady. Ortaǵasyrlyq memleketterdiń úshke bólingen ákimshilik qurylymy jazba derekterde de qoldanylǵan. Ordý – ortalyq, býzýk – shyǵys qanaty, ýchýk – batys qanaty. «Býzýk» termıni búgingi kúnge deıin kelgen Buzyqty kóliniń ataýynda saqtalǵan. Bozoq qalasy osy Buzyqty kóliniń jaǵasynda ornalasqan. Sondyqtan biz bul arheologııalyq eskertkishti Bozoq qalashyǵy dep atadyq. Taǵy bir aıta ketetin másele, «bozoq» – túrki-oǵyz termıni. Iаǵnı, kóne túrki memleketteriniń ákimshilik qurylymynyń shyǵys bóliginiń ataýy. Túrki-oǵyzdyń býzýk (boz oq) termıni – tesip ótetin jebe nemese aq jebe degen uǵymdy bildiredi. Sonymen birge túrki uǵymynda «boz» sózi boz dala, aq seleýli qutty qonys degendi aıǵaqtasa kerek», − dep túıindedi áńgimesin K.Aqyshev atyndaǵy arheologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory.
Elordanyń tól qurdasy Esil arheologııalyq ekspedısııasy sońǵy kezeńde Astana qalasy ákimdiginiń qoldaýymen qala mańyndaǵy Kúıgenjar eldi mekeniniń janynda arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip keledi. Ekspedısııa jetekshisi Maral Habdýlınanyń aıtýynsha, saq dáýiriniń jádigerleri tabylǵan «Kúıgenjar-1» jáne «Kúıgenjar-2» qorǵandarynyń qoınaýyna búkken tylsym syry tereń. Aldaǵy ýaqytta arheologııalyq qazba jumystarynyń barysynda bas qalamyzdyń shejiresin qundy tarıhı jańalyqtarmen baıytatyn jańa derekter ashylmaq.
«Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinine» keletin bolsaq, Saryarqanyń tósimen jarysa aǵatyn qos ózen – Nura men Esil jaǵalaýy ejelden-aq dalalyqtardyń qutty qonysy, qasıetti mekeni bolǵan. Bozoq qalasy búgingi táýelsiz Qazaqstannyń bas qalasy – Astananyń shejiresi sonaý kóne dáýir tarıhymen sabaqtasatyndyǵyn aıǵaqtaıdy. Bozoq qalasy kóne dáýirde Batys pen Shyǵysty jalǵastyrǵan ataqty Jibek jolynyń eleýli ortalyqtarynyń biri bolsa, Astana búgingi Batys pen Shyǵys órkenıetiniń altyn kópirine aınaldy.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
