PARYZ BEN QARYZ

Qazaǵyn oıatyp, qalǵytpaǵan Alash arysy arýaǵyn ardaqtaýǵa baılanysty atqarylatyn is áli aýqymdy. Bıylǵy jyl rýhanı ýyzdy da mol máıekti jyl bolǵaly tur. Máýesi úzilerdeı, jemisi tańdaıǵa tatıtyndaı, sirá. Mıymyzdy bilimmen, ilimmen jańǵyrtýǵa dámelimiz. Tileýimizdi bergeı. Iyqtastyrylyp tórt birdeı mereıtoıdyń shyraǵy janbaqshy.Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń 2009 jylǵy 4 naýryzdaǵy №31-i ókimimen bekitilgen 2009-2011 jyldary respýblıkalyq deńgeıde ótkiziletin mereıtoılar men ataýly kúnderdiń tizbesine júginsek, bıyl Sh. Ýálıhanov pen G.N. Potanınniń – 175, M. Dýlatovtyń – 125, al B. Momyshulynyń 100 jyldyqtary atalyp ótpekshi. Qýanyshty, árıne. Ǵylymymyz ben ádebıetimizdiń qalyptasyp, damýyna orasan zor úles qosqan tulǵalardyń, sondaı-aq Otan qorǵaýdyń eren úlgisin pash etken birtýar batyrdyń mereıtoıyn halqymyz bop atap ótýden asqan baqyt, shattyq bolar ma? Bul qujat boıynsha keler jyldyń da tóbeli toılary qyr astynan qyltııatyndaı. Atap aıtsaq, D. Nurpeıisovanyń – 150 jáne Q. Amanjolovtyń 100 jyldyǵy atalmaq. Eń zory – tájirıbe bar, qysylys joq. Táýelsizdiktiń arqasynda qolda bardy qadirleı biletin namys oıandy. Ulttyq maqtanysh­tarymyzdy ýaqytyly, oryndy dáripteı bilsek, alǵy dáýirler tynysy da keń ashylatyny túsinikti. Erteńsiz búgin joqtyń jarqyn mysalyndaı. Osy ólshemge salsaq, byltyrǵy jo­ǵary talǵammen ótkizilgen tórt mereıtoı : Birjan sal Qoja­ǵululynyń – 175, K. Ázirbaev­tyń – 125, Ǵ. Qurmanǵalıev pen Á. Táji­baev­tyń – 100 jyldyq­tary poezııa men ónerdiń qaıtalanbas qyzyǵyn eselegen este qalarlyq oqıǵa sanatynan sanalady. Asyldaryn ardaqtaı bilgen halyq ónege ómirsheńdigimen de bedel-abyroıyn ústemeleıtini belgili. Qazaq eli jyl boıyna án men kúıge, sóz marjanynyń kudiretine maly­nyp, sergek sezimmen ajarlanyp turǵandaı kúı keship, eńselene tústi. Bul da bolsa, rýhanı óre­liliktiń belgisi ǵoı. Táýelsiz elge tán tektilik, minez desek, ábden jarasady. Laıym, solaı bolǵaı. Toı toılaǵanda, qur ánsheıin toıshyl daqpyrttan aýlaqtanyp, oıshyl bola bastaǵanymyzdyń nátıjesi de jeterlik. Biraq endi salystyrmaly túrde aıtsaq, kóńilde bir túıtkil bar. Álde aǵattyq, álde baıybyna tereń boılamaý ma? Qısynyn ajyratý qıyndaý. Áıteýir, Úkimet nazaryna ilikse eken deımiz. M. Dýlatovtyń mereıtoıyn bekitken Úkimet qaýlysymen tanysqan Gúlnár Mirjaqypqyzynyń da kóńili daýyl soqqandaı alaı-túleı. Bıyl 95 jasqa keletin keıýanany abyrjytqan ne nárse? Qaýlyda kórsetilgen is-sharalardyń oryndalýyna jaýaptylar tizimi túzilgende, ótkeni bar, ótetini bar toılarǵa birqatar mınıstrliktermen birge tulǵanyń týǵan oblystary, tipti keıde ózge basqarý aımaqtary, sondaı-aq iri qalalardyń ákimdikteri mindettelgen eken. Al Mirjaqyptyń tusyndaǵy belgi tek qana – Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligin aıqyndap tur. – Sonda qalaı, Mirjaqyp ákem týǵan Qostanaı oblysy bul ataýly datadan syrtqary qalmaqshy ma?– dep bizge jáýdireı qaraıdy Gúlnár apaı. – Nege ózgeleriniń oblystary, qalalary atap kórsetilgen de, oryndalýyna jaýaptylar dál meniń ákeme qatysty tusynda shektelip qalǵan? Týǵan oblysy joqtaı áser qaldyrmaı ma, ózi? Apaıdy da túsinýge bolar. Mundaı shek­teýdiń jaı-japsaryn biz de tolyq tuspaldaı almadyq. Bólip-jarýdan aýlaqpyz, mysal úshin aıtaıyq, G.N. Potanınniń toıyna joǵaryda keltirilgen qos mınıstrlikpen qatar, Pavlodar oblysynyń ákimi de mindettelgen. Kereký­likterge qyzǵanysh joq. Degenmen osy tusta Qostanaı obysy ákiminiń namysy nege qaı­ralmaıdy eken degen oryndy suraq týyn­daıdy. Úkimet qaýlysynyń olarǵa da jetip jatqany beseneden belgili emes pe? Já, artyq nyǵyrlap qaıtemiz. Múmkin álgi qos mınıstrlikten túsken tóte jarlyq nemese naqty mindetteý tómengi aımaqtarda – Mirjaqyptyń týǵan jerinde kúshine enip, mereıtoıdy daıyndap, ótkizýge muryndyq bolar dep oılaımyz. Sondaı qynýly sátterde oblys sheneýnikteri de tasada qalmas dep sabamyzǵa túser edik. Áıtse de áldebir túrtpese qyńbaıtyndar “bizge mindettelmegen” dep, tomaǵasyn sypyrtpaı qoısa qaıtersiń? Kúdik alǵannan soń ǵoı, kóńildegi kirbińdi jibitip otyrǵanymyz. Gúlnár apaı osy túıtkilder jóninde pysyqtap alý maqsatymen Úkimetke ótinish-hat joldamaqqa bekingenin jasyrmady. Kári júrek qalaýyn qalaı shegerersiz... Bizdińshe, Qostanaı oblysynyń ákimine de ótinish arnasa, artyq bolmaıtyndaı. Sebebi, M. Dýlatovtyń týǵanyna 125 jyl tolýyna baılanystyryp atqaratyn qanshama qyrýar sharýalar bar deseńizshi. Aldymen, Karelııadan 1992 jyly múrdesi ákelinip, qaıta jerlengen Jangeldın aýdanyndaǵy Bıdaıyq eldi mekenindegi kesenesi men murajaıyn kúrdeli jóndeýden ótkizý qajet sekildi. Ras, anabir jyldary jeńil jańǵyrtylǵan, biraq onsha kóńildegideı bolmady. Murajaıy qysta jylytylmaǵandyqtan, jınaqtalǵan qujattar búlinip ketkeli tur. Aýmaǵy shaǵyn saıabaq ta kútimsizdikten qýaryp bitken. Bir kezderi sharýashylyǵy shalqyǵan úlken keńshardyń orta­lyǵynda úsh júzden astam otbasy meken­dese, búginde sonyń otyz shaqtysy qalǵan. Aýyz sý tapshylyǵy qınaıdy. Jaryq biraz úzilisten soń áıteýir Dýlatovtyń 120 jyldyǵy qarsańynda qaıyra janǵan edi. Jol máselesi de kún tártibinen túspeı keledi. Alaqandaı aýyldyń turǵyndaryna medısınalyq bastapqy kómek tipti oılasty­ryl­maǵan. Bas aýyryp, baltyr syzdasa 160 shaqy­rymdaǵy aýdan ortalyǵyna jetý qııamet-qaıym. Osyndaı zárý jaǵdaıattardyń sheshimi bir oraılassa, dańqty perzentteriniń mereıtoıy tu­syn­da sátimen tııanaqtalar edi-aý. Osy rette úlgi-ónegege saıyp, bir mysal ushtyǵyn shyǵaraıyq. Jaqsy jańalyq jerde jatpaıdy. Almaty oblysynyń ákimi jýyrda ǵana M. Maqataevtyń týǵan aýyly Qarasazǵa baryp, aqynnyń kelesi jylǵy 80 jyldyq toıyna kúni­buryn ázirlikti bastap kep ji­beripti. Muqaǵalıdyń mu­rajaıyn túbirimen jań­ǵyrtyp, aýyldyń turmys­tyq-ál­eýmettik beı­nesin jańa za­man tala­byna saı ózgertý maqsatymen “Jol kartasy” baǵdarlamasynyń qarjysyn quımaq kórinedi. Mine, aqynyn izdegen izetti ákim osyndaı-aq bolar. Eliniń qamyna qamyǵatyn, halqynyń jarqyn bolashaǵyn rýhanı ıgiliktermen ádipteı biletin, ulttyń uly maqtanyshtaryn dá­ripteýge dilmarlyq jasamaıtyn basshy bas­ta­masy ózge aımaqtaǵy áriptesterine oı tastasa ıgi edi. Jangeldın aýdanynyń ortalyǵy Torǵaı kentinde bes-alty murajaı bar. Solardyń biregeıi A.Baıtursynov pen M. Dýlatov ádebı-memorıaldyq murajaıy. Buǵan da jańǵyrtý jumystary júrgizilmegenine ne zaman. Keı tusynan tamshy bilinedi. Jádigerlerdi jarqyrata jaıyp qoıatyn oryn tapshy. Baıaǵy Ǵafý Qaıyrbekov jyrlap, “ashyq aspan astyndaǵy murajaılar mekeni” dep Torǵaıǵa baǵa bergenindeı, rasynda da Shaqshaq Jánibek, Á. Jangeldın, N. Ahmetbekov, t.b. murajaılar kesheni ornalasqan kentti osy salanyń janashyrlary qamqorlyqqa alǵany jón-aq. Aqyry, osy másele qozǵalǵan eken, Qostanaı oblysynda rýhanı baılyqtyń mundaı kómbesine kergı qaraıtyn minez qalyptasqany baıqalady. Qostanaı qalasynan B. Maılınge murajaı ashý jóninde klassık murasyn zertteýshi T. Beıisqulovtan, bertinde halyq jazýshysy Á. Nurshaıyqovtan oblys ákimine qanshama ótinish hattar túskenimen, sol baıaǵy jartas bir jartas. Másele myzǵymaı tur. Bul óńirdiń halyqtyq sıpattaǵy tanymal tarlan talanttary S. Kóbeev, S. Qojamqulov, I. Omarov, Q. Badyrov, S. Máý­lenov, Ǵ. Qaıyrbekov sııaqty marqasqalardyń árqaısysyna murajaı ashsa da, kóptik etpes edi. Biraq ta bir batyl bastaýshysy bolmaı turǵany. Ulttyq paryz ben namys álsiregendeı me? Astana qalasynyń 10 jyldyǵyna tartý retinde almatylyqtar Jambyldyń, aqtóbelikter Álııanyń, tarazdyqtar Baýyrjannyń eskertkishterin elorda tórinde maqtanyshpen ornatqanda, qostanaılyqtar úsh buryshty brezent kermeden kúnqaǵar jasap, konserttik alań quryp berdik dep, daýryqqany áli este. Sol kezde merekemen astastyryp ult ustazy Ahmet Baıtursynovtyń nemese Mirjaqyp Dýlatovtyń eskertkishterin qasqaıtyp ákep qoıýǵa bolar edi ǵoı. Kim qolyn qaǵar edi ákimniń?! О́ndiristik kórsetkishtermen ózekti taldyrmaǵan durys-aq, odan da ótkini – rýhanı baı muramyzdy qaltarysta qaldyrmaǵanymyz tipten artyq emes pe? Oblysta irili-usaqty qanshama teatrlar bar. Solardyń birinde, M. Dýlatovtyń “Balqııa” pesasy nege sahnalanbaıdy? Tipti bir teatrǵa esimin berse, artyq pa? Bir tálimdi jaǵy – kósheleri kóbeıip kele jatyr. Almaty men Astanada, Qostanaı men Arqalyqta degendeı. Bir ókinishtisi, Arqalyqtaǵy kóshesi qulatylǵan № 9 shaǵyn aýdanmen birge óshti. Ony jańǵyrtyp ataý oılastyrylmaǵandaı. Al Astanadaǵysynyń uzyndyǵy 4 shaqyrymdaı. Áńgime onyń uzyn-qysqasynda emes. Iesiniń rýhy sezilip, bolmysy kórinip jatsa ıgi. Al munda, ıaǵnı kóshede Dýlatovqa qatysty bir belgi, derek joq. Kim ekenin bógde kisi bal ashyp bile me? Kóshe basyna tolyq málimetin jazyp qoısa, sol ańdatpadan mol syr uǵylar edi-aý! Mirjaqyptyń jetinshi atasy Madııar Jaýǵashtyuly týraly “Egemen Qazaqstanda” (29.07.2009) tanymdyq maqala jarııalap edik. Sol túrtki bolyp Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jerlengen baba esimi Áziret-Sultan murajaıyndaǵy taqtaǵa qashalyp jazyldy. Endi Mirjaqyp mereıtoıy tusynda 1723 jyly “aqtaban shubyryndyda” halqyn jaýdan aman alyp shyǵyp, áýeli Ulytaýǵa qonys aýdaryp, keıin Torǵaı óńirine kelip ómiriniń sońyna deıin Saryqopa, Qyzbel boıyn turaqty meken etken (1726 jyly Ordabasyda úsh júzdiń bas qosqan jıynyna qatysqan ol 1735 jyly qartaıyp óz ajalynan qaıtys bolady) baba­myzǵa arnap sol qasıetti ólkede as berilse degen tilegimiz jáne bar. Mirjaqyptyń kindik qany tamǵan jer qazirgi Qyzbel aýylynda da me­reıtoı aıasynda biraz tálimdi ister atqarýǵa bolar edi. Alash ardaqtysyna osyndaǵy esimi berilgen orta mektepte Mirjaqyp oqýlaryn ótkizse, onyń birte-birte sheńberin keńeıtip joǵary oqý oryndarynda da ornyǵýy qam­ta­masyz etilse. Mektep mura­jaıynyń jádigerleri qaıta suryptalyp, tolyq­tyrylsa degen pikir bar. Úırenerlik isti atasaq, bul aýylǵa Vengrııa ma­dııarlary jıi at izin salyp, kómegin jasap turady. “Ma­dııar” meshitin salyp berip, túrli sporttyq, qos ulttyń dástúrli oıyndaryn uıym­dastyrdy. Tarıhı-etnogra­fııalyq konferensııa ót­kizip, halyqtar birligin nyǵaıtýǵa dáneker bola bildi. Sonymen birge olar mundaı dostyq ráýishti kezdesýlerdi al­da­ǵy ýaqytta da jalǵas­tyra­tynyna senim bildirdi. Múmkin, bıylǵy belesti jyly da ózgeshe qyrynan belsendilik tanytyp qalar. Bizde, jasyratyny joq, mereıtoıǵa baılanystyrylyp qana údemeli is-áreket isteledi de, ile bárin esimizden tars shyǵaryp alamyz. Júıeli is qana berekeli bolmaq. Mirjaqyp aýylyna jasalatyn qamqorlyq týraly ár kezeńde jarysyp jarylqamaq boldy. О́kinishtisi sol, umtylys– umytshaqtyqqa tireldi. Bıyl ne istemek kerek? Is-shara aıasynda M. Dýlatov týraly estelikter jınaǵyn shyǵarý qolǵa alynsa. Onyń kóptomdyǵyn ázirleýge (5 tomdyǵy bar – Q.Á.) kirisetin ýaqyt kelgen sekildi. “Mirjaqyptaný” ǵylymı-zertteý ortalyǵy ashylsa. Oqyrmandar tilegi eskerilip, Astanadan “Oıan, qazaq!” atty mekteparalyq kitaphana jumysyn bastasa, jas urpaqtar tárbıesin shıratýǵa yqpal eter edi. Týǵan aýylyndaǵy kitaphana qoryn tolyqtyrý turǵysynan da usynystar bar. “Mirjaqyp júrgen izbenen” ekspedısııalyq joryǵy uıymdastyrylsa, qanshama beımálim derekterge qanyq bolar edik. El ishin bylaı qoıǵanda, tabany tıgen syrt jerde – Sankt-Peterbýrg, Omby, Orynbor, Ýfa, Tashkent, Qazan, Mınsk, Máskeý, t.b. shaharlarda alash arysyna qatysty tunǵan syr jetkilikti ekeni málim. Demeýshiler tabylyp jatsa, osy bir abyroıly iske jumylǵaly turǵandar jınaqy otyrǵanyn eske salamyz. Osyndaıda M. Dýlatov atyndaǵy qor ashylsa, ıyqtaǵy biraz júk syrǵyr edi degen oıdamyz. Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, Qostanaı oblysy Qamysty aýdanynyń ákimi Baqbergen О́teýlın dańqty Mirjaqyp atasynyń týǵan jerine kireberistegi qara joldyń boıyna eskertkish belgi ornatyp, azamattyq kórsetti. Madııar Jaýǵashtyulynyń esimin Túrkistanǵa qashap jazdyrǵan da sol. Arqalyq qalasynda turatyn taǵy bir urpaǵy Báıgereı Balǵauly jyl saıyn M. Dýlatovty eske túsirý jóninen sporttyq týrnırler ótkizip keledi. Al Qurmanǵazy Jandildınniń de kómegi ózinshe. Bul azamattar bıylǵy jyly da mesenattyq qyrynan jarqyrap kóriner degen senimdemiz. Derekti fılmder túsirýdiń sheberi H. Omarovtyń Mirjaqypqa qatysty shynaıy dúnıeleri barshylyq. Biraq solardy qalyń jurt tolyq bile bermeıdi. Teledıdarlarda arakidik jylt etkeni bolmasa, nazarǵa udaıy usy­nyl­maıdy. Estýimizshe, onyń shyǵarmashylyq josparynda Mirjaqypqa qatysty áli de qundy taqyryptar basym eken. Solar kórermenderdiń kózaıymyna aınalyp jatsa, quba-qup. Mirjaqypqa qatysty eńbekterde keıde derekti kópe-kórineý burmalap, oqyrmandy shatastyrý faktileri de kezdesip qalady. Mysaly, 2005 jyly “Jalyn” baspasynan shyqqan “Júz tuńǵysh” atty qos kitaptyń ekinshisinde Mirjaqypty Qazbek aýylynda týǵan dep jazǵan. Durysy – Qyzbel aýyly. Onyń máıiti 1992 jyldyń qazan aıynda ákelinip qaıta jerlendi dep kórsetilgen. Durysy – qyrkúıek aıy bolatyn. Osylaısha uńǵı tússek, basqa da jarııalanymdardan aǵattyq izi baıqalady. Az aıtsaq ta, kóp aıtsaq ta, dittegenimiz – Mirjaqyp Dýlatovtyń 125 jyldyq mereıtoıyn urpaqqa úlgi-ónege bolarlyqtaı etip, ulttyq maqtanyshymyzdyń ǵasyrdan astam buryn aıtyp ketken ulaǵatynyń búgingi táýel­siz­digimizge de molynan qyzmet jasap jatqanyn saralap kórsetip degendeı, joǵary deńgeıde ulyqtap ótkizsek, Alash arysy aldyndaǵy paryz ben qaryzymyz sál de bolsa óteler edi-aý! Qaısar ÁLIM. JOǴALYP KETKEN MEKTEP Elbasy Nursultan Nazarbaev: “Biz bilim-ǵylym salasynda básekege qabiletti bolmasaq, óz maqsatymyzǵa jete almaımyz. Barlyǵy mektepten, al Qazaqstan úshin aýyl mektebinen bastalady”, – degen edi. Sol qııandaǵy aýyl mektebiniń jaıyn el gazeti “Egemen Qazaqstan” arqyly tıisti oryn­darǵa habardar etsek dep, osy janaı­qaıymyzdy joldap otyrmyz. Berekesi men birligi jarasqan kishkentaı ǵana Shyǵys Qazaqstan oblysy, Aıagóz aýdany, Qaraǵash aýy­lynda Jambyl Jabaev atyn­daǵy orta mektep balalarymyzǵa kóp jyldan beri bilim berip kele jatyr edi. Oqý sapasy boıynsha aýdan kóleminde aldyńǵy orynda ekenin de eske sala ketsek deımiz. Sol uıadan qyrandaı túlep ushqan túlekterimiz elimizdi damytýǵa óz úlesterin qosyp júr. Osy bilim ordasynyń ǵımaraty tozyǵy jetip turǵandyqtan Elbasymyzdyń “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarla­masy aıasynda salynatyn qurylys josparyna engen edi. 2008 jyly Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligine Res­pýblıkalyq bıýdjettik komıssııa 180 oryndyq J.Jabaev atyndaǵy mekteptiń jańa qurylysyn salý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 223,614 mln. teńge qarjy bólý týraly usynys engizdi (QR BǴM 2009 jylǵy 28 tamyzdaǵy № 3652-21804-D/08-4-haty). Osy jaqsy­lyqty estigende tóbemiz kókke bir eli jetpeı qalyp edi. Biraq artynan qýanyshymyz sý sepkendeı ba­syldy. Sebebi, bizdiń mektepke degen qarjy kórshi Aqshı aýylyna aýystyrylady da, salynýǵa tıis J.Jabaev atyndaǵy mekteptiń jańa ǵımaratynyń aqshasy aı men kúnniń amanynda osylaı joǵalyp tynady. Buǵan kim kináli ekenin qııanda jatqan aýyl turǵyndary kóz jetkize almaı dal bolýda. Ol azdaı is basynda júrgender bıyl J.Jabaev mektebin jaýyp, 150 oqýshyny kórshi aýyldaǵy mektepke kólikpen tasyp oqytýdy josparlap qoıypty. Kórshi aýyl 17 shaqyrym jerge ornalasqan. Bizdi qınaıtyny sol aýylǵa baryp bilim alatyn ul-qyzdarymyz tańǵy saǵat 7-de turyp jolǵa shyǵady da túski 3-te keri qaıtady. Eresek balalarǵa bul “jarasatyn” tirlik shyǵar. Al boıy sómkesinen aspaıtyn tómengi synyp oqýshylary qys kózi qy­raýda qalaı baryp keledi? Tońbaı ma, sharshap-shaldyqpaı ma? Onyń ústine olardy qandaı kólik tasıdy? Onyń úzdiksiz júrip-turatynyna kepildik bar ma? Tańǵy 7-den tús aýǵanǵa deıin tamaqtaný jaǵy qalaı uıymdastyrylady? Álde bilim alýdy bylaı qoıyp, ary-beri júrýmen ýaqyt ótkize me? Bizdiń Qaraǵash aýylynyń tur­ǵyndarynyń tirshiligi mal ǵana. Sonyń eti men sútin, artylyp jatsa qalǵan ónimderin tıyn-teben etip otyrǵan jaıymyz bar. Bylaıǵy jurttyń memleket beretin járde­m­aqy men zeınetaqydan basqa tabys kózi joq dese de bolady. Mine, osyndaı jerge salynatyn, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bekitken jańa mektep nege “joǵalyp” ketedi. “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdar­lamasyna Aıagóz aýdanyndaǵy Qa­raǵash aýylynyń J.Jabaev atyndaǵy orta mektebiniń jańa ǵımaraty dep kirgen ǵoı. Sondaı Aqshı qaıdan shyqty? Elbasy Nursultan Nazarbaev aýyldy kórkeıtý – Qazaqstandy kórkeıtý, dep jastardy kindik qany tamǵan eldi mekendi túletýge sha­qyryp keledi. Al bizge jasalyp otyrǵan myna jaısyz tirlik sol aýyldy órkendetý emes, óshirýdeı bolyp kórinip otyr. Mektep jabylsa halyq Qaraǵashta uzaq tura almaıdy. Ul-qyzynyń sońynan aýdan orta­lyǵyn, basqa bilim oryndary bar jerlerdi jaǵalaıdy. Ondaı “ju­maqqa” at basyn tiregen jaǵdaıda bizge kim qamqorlyq kórsetedi? Úı-jaıdy qaıtemiz? Azyn-aýlaq malymyzdy qansha puldasaq ta qonys aýdarǵan jerge baryp tórt kerege ala almaıtynymyz anyq. Qalaly jerler biz úshin ǵaıyptyń qusyndaı. Sebebi, estýimizshe ondaǵy úılerdiń baǵasy 50-60 myń dollar­dan kem emes kórinedi. Bizdi qınaıtyny áp-ádemi jumys istep turǵan mektepti ne úshin jabatyny. Balalarymyz jyl saıyn UBT-dan joǵary kórsetkishke qol jetkizip, grantqa ıe bolýda. Aýdan­dyq, oblystyq olımpıada jeńim­pazdary da barshylyq. Buǵan qosa keshegi qıyndyqtardy artqa qal­dyryp, sapyrylysqan kóshi-qon endi-endi toqtap, aýylymyzdyń ajaryn úlken-kishimiz qaıtsek kirgizemiz dep júrgende, mundaı uı­yt­qy tirlikke atajurtynan qanat­tanǵandar óz úlesterin qosý jolyn qarastyra bastaǵanda joǵarydaǵy túsiniksiz, solaqaı sheshim, rýhanı orta sanalatyn bilim ordasynyń taǵdyryn tálkekke salyp qoıdy. Úlkenderdi bylaı qoıyp, mektepte bilim alyp júrgen 150 oqýshy bul sheshimge narazylyqtaryn bildirip, kindik qany tamǵan eldi mekendi bolashaǵy joq aýylǵa qospaq bolǵan aǵalaryna arnap hat jazǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Olar: “О́zderińiz bir sát oılańyzdarshy, 50 jyldyq tarıhy bar bizdiń mektepti jabý qalaı bolady? Jyl saıynǵy ótetin testen jaqsy kórsetkishke jetip júrmiz. О́tken jyly aýdandaǵy 36 mekteptiń arasynan 8-shi oryndy ıelendik. Ustazdyq dástúrdi jalǵastyryp kele jatqan qanshama bilimdar muǵalimder erteń jumyssyz qalady. Mektebi joq aýylda bolashaq bolady degenge kim sene qoıady. Elbasy aýyldy kórkeıtý kerek, aýyl bizdiń salt-dástúrimizdiń, ulttyq bolmysymyzdyń altyn dińgegi dep keledi. Al altyn dińgekti qulatý bizdiń sanamyzǵa syımaıdy. Mek­tebimiz shaǵyn, ǵımaraty eski bolǵanmen – biz úshin qymbat. Jańa mektep salý jónindegi bastama qalaısha qurdymǵa ketkenin biz túsinbeı otyrmyz. Álde sol jaqsy ıdeıany joıyp jiberý úshin jyr alyby J.Jabaev atyndaǵy mektepti jabý kerek bolyp otyr ma? Bizdiń bul suraqtarymyzǵa at tizginin ustap júrgen aǵalarymyz ne dep jaýap berer eken?” – depti 150 oqýshy Elbasyna jazǵan ótinishterinde. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda “2020 jylǵa qaraı orta bilim berýde 12 jyldyq oqytý modeliniń tabysty jumys isteýi úshin Úkimet barlyq qajetti sharalardy qabyldaýy tıis”, – dep atap ótti. Endeshe osy 12 jyldyqty tabysty ótkizýdiń joly aýyldaǵy mektepti jabý ma? Eger aýyl mektebin osylaısha ár túrli syltaýlardy alǵa tartyp jaba bersek, qazaq dalasy bos qalmaı ma? Jyly orynnan kóshken jurt qınala júrip kún kórer. Biraq bul – jeri keń qazaqtyń ulttyq demografııasyna keri áserin tıgizbeı me? Joǵarydaǵylardy qaıdam, bizdi osyndaı máseleler qınaıdy. Son­dyq­tan da gazetten arasha tilep, osy hatymyzdy joldap otyrmyz. Eger ba­sylymda jaryq kórip jatsa, jan­aıqaıymyzdy estıtin qulaq, oqıtyn kóz tabylar degen úmitimizdi úkilep, senimimizdi týdaı kóterip ótinish hatymyzdy joldap otyrmyz. Kómek kútýshi ata-analar men oqýshylar atynan J.TО́LENOVA, Sh.BAIJUMANOV, Ǵ.BAIQAZAQOVA, B.BAIYSOVA, J.AZANǴALIEV, barlyǵy 180 adam qol qoıǵan. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Aıagóz aýdany, Qaraǵash aýyly. ULTTYQ KOMPANIIа UMTYLYSY Elimizdegi birqatar máshıne jasaý zaý­yttary men burynǵy qorǵanys baǵytyndaǵy kásip­oryndardyń basyn qosyp otyr­ǵan “Qa­zaq­stan ınjınırıng” ult­tyq kompanııasy osy qury­lymdardy konversııalaý joly­men olar­­dyń ekinshi tynysyn ashý, álemdik na­ryq­tan jańa árip­tester qarastyra oty­ryp, qazaq­standyq óndiriske ja­ńa tehnologııalardy trans­­fertteý maqsatynda qurylǵan bola­tyn. Elbasynyń jańa Jol­daýyndaǵy elimiz­diń ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵy­ty­na bul ulttyq kompa­nııanyń jumys qaǵıdat­tary meıilinshe sáıkes keletindikten ondaǵy jańalyqtardy aýyq-aýyq jarııalap turýdy jón kórdik. Jańa jyldyń alǵashqy aıy “Qazaqstan ınjınırıng” ulttyq kompanııasy úshin sátti bastaldy deýge bolady. Qańtarda atalǵan kompanııa men fransýzdyń “Tales kommıýnıkeıshns Frans” fırma­synyń ókilderi Qazaqstandaǵy bir­lesken kásiporyn “Tales Qazaqstan ınjınırıng” jaýapkershiligi shek­teýli seriktestigin ári qaraı da­my­týdyń mańyzdy máselelerin tal­qylaı kele ózara lısenzııalyq ke­li­sim jasasý, elimizge jańa tehno­logııalardy tabystaý, Qazaqstanda radıostansııalar shyǵarýǵa kerekti qujattardy daıyndaý jónindegi ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizdi. “Tales Qazaqstan ınjınırıng” JShS-nyń qurylý tarıhyna toqtalatyn bolsaq, onyń alǵashqy negizi Elbasymyz N.Nazarbaevtyń 2008 jylǵy Fransııaǵa barǵan resmı sapary kezinde qalandy. Sapar ba­rysynda fransýz kásip­oryn­da­ryn­daǵy qazirgi zamandyq jańa tehnologııalardy elimizge jetkizip, ıgerý úshin birlesken kásiporyndar qurý týraly tıimdi kelisimge qol jetkizilgen bolatyn. 2009 jyly Almatyda qurylǵan “Tales Qazaqstan ınjınırıng” birlesken kásipornyn osy kelisimdi júzege asyrýdaǵy alǵashqy is-sharalardyń biri retinde qarastyrýǵa bolady. Endi Eýropadaǵy elektronyq baı­lanys júıelerin jasaý salasyn­daǵy jetekshilerdiń birinen sana­latyn “Thales grup S.A.” kompa­nııasymen ózara tıimdi áriptestik negizinde birlesip júrgiziletin joba iske asyrylǵan jaǵdaıda Qazaqstanda jabyq baılanys júıelerin jasaý men aqparattyq qaýipsizdikti qam­tamasyz etý máseleleri oń sheshimin tappaq. Elimiz úshin bul kelisimniń taǵy bir tıimdi qyry atalǵan tehnologııany ıgeretin otandyq jańa kadrlar Fransııada oqyp, sondaǵy kásiporyndarda tájirıbe jınaıtyn bolady. Mine, osylaısha elimizde aldaǵy zamanǵa sáıkes jańa kásip túri ıgeriledi. *  *  * Ulttyq kompanııaǵa Italııadan aty álemge belgili “Trevi”, “Drillmec”, RCT kompanııalarynyń ókileri keldi. Olardyń maqsaty – Qazaqstanda óz teh­nologııalary boıynsha munaı men gaz óndirý qural-jabdyqtaryn shyǵarýdyń qandaı múmkindigi bar ekendigimen tanysý. Italııanyń Pemonte aımaǵyndaǵy Qazaqstannyń Qurmetti konsýly Ezıo Bıgottı bastap kelgen bul top Qazaqstan ınjınırıng ulttyq kompanııasynyń prezıdenti Marat Muqamedııarovpen kezdesip, kelissózder júrgizdi. Kezdesýden keıin ıtalıandyqtar soltústiktegi Petropavl aýyr mashına jasaý zaýytynda bolyp, eki kún boıy zaýyttyń óndiristik jaǵdaıy, qural-jabdyqtary, jumysshy kadrlarynyń bilik­tiligimen muqııat tanysty. Qorytyndysynda bul kásiporynmen birlesip jumys isteýge bolady degen toqtamǵa keldi. “Bizdiń saparymyz óte sátti ótti dep esepteımin, – dedi “Trevi” kompanııasynyń ókili Alessandro Skarpellını. – Onyń nátıjesine rızamyz. Endi Qazaqstan men Reseıdiń munaı men gaz óndiristerine qajetti qazirgi zamandyq qural-jabdyqtar shyǵaratyn birikken kásiporyn ashýdy uıǵaryp otyrmyz”. Sapar sońynda “Qazaqstan ınjınırıng” ulttyq kompanııasynyń prezıdenti M.Muqamedııarov pen “DRILLMEC S.p.A” kompanııasynyń basshysy Klaýdıo Chıkonıanı munaı-gaz óndirisine arnap qural-jabdyqtar shyǵaratyn jańa qazaqstandyq-ıtalııalyq birlesken kásiporyndy qurý týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Suńǵat ÁLIPBAI. DALA – DÁÝLET, AÝYL – QUT Kákimjan KARBOZOV, fermer, aýdandyq máslıhat depýtaty. Qazaqstannyń kóp salaly ekonomıkasy sońǵy ýaqytta jan-jaqty jáne júıeli damı bastaǵandyǵyn kórip júrmiz. Tipti, basy sonaý AQSh-ta bastalyp, dúnıejúzin sharlap ketken, adamdardy ábden sharshatyp bitirgen daǵdarys degen qubyjyǵyńyzdyń ózi Qazaqstanǵa qatty áserin sezdire almaǵan sekildi. Shúkir, elimiz aman, jurtymyz tynysh. Jumysynan aıyrylyp, zarlap jatqandardy kóre qoıǵamyz joq. Meniń oıymsha, osynyń bári Qazaqstannyń jer baılyǵymen qatar el basshylyǵynyń aldyn kúni bu­ryn boljap oty­ratyn jáne mu­ny ha­lyqqa tú­sindirip otyratyn durys saıasatynyń ar­qasy. Máselen, bizdiń elimizdiń aldynda 2030 jylǵa deıingi ýaqytty qamtyǵan úlken strate­gııa­lyq jospary bar. Qa­zaqstannyń túp­ki kózdegen maq­sat­tary, qandaı el bolmaǵy mine, osy josparda aıqyn­dalǵan. Sonan keıin Elbasy jyl­ma jyl halyqqa Joldaý jarııalaı­dy. Onda aǵymdyq saıasatty belgileıdi. Ne nár­sege basym­dyqpen mán beriletindigin, ne sebepten erekshe nazar aýdaryla­tyn­dyǵyn túsindirip aıtady. Iаǵnı osy stra­tegııalyq jospar men joldaýlar arqyly halyq durys baǵyt alyp otyrady. Ká­sipkerler ózderiniń aldyndaǵy isin rettep, ony memlekettiń kózdegen saıasatymen sáı­kestendiredi. “Bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp” degendeı mine, osylaısha uıymdasa otyryp, júıe boıynsha jumys isteýdiń mańyzy zor. Elbasy óziniń sońǵy joldaýlarynda aýyl sharýashylyǵyn damytý, aýyldaǵy halyq­tyń ál-aýqatyn kóterý máselesine kóp mán berýde. О́tken jylǵy aqpan aıyndaǵy Sol­tústik Qazaqstan oblysyna barǵan saparynda aýyldy qoldaý memlekettik saıasattyń basty basymdyqtarynyń biri ekendigin qadap turyp aıtty. Osy saıasattyń jemisin Qos­tanaı oblysynyń bir shetindegi Amangeldi, Jangeldın aýdandarynyń turǵyndary da kórip otyr desem artyq aıtqandyq emes. Máselen, byltyr oblys ortalyǵynan osy aýdandardyń jazda jolyn jóndep, qysta qaryn tazalaıtyn arnaıy jol mekemesi ashyldy. Kókalat–Kólqamys aýyldarynyń arasynan kóterme jol salýǵa 311 mıllıon teńge bólinip, osy istiń jobasy jasalynyp, ol arnaıy saraptamadan ótti. О́tken jyldan bastap Jangeldın aýda­nynda kópten beri halyqty tolǵantyp kele jatqan aýyzsý máselesi sheshimin taba bastady. Aqshyǵanaq, Qarasý aýyldaryna sý tushytqysh qondyrǵy ornatyldy. Endi bıylǵy jyly respýblıkalyq bıýdjetten osy sý problemasyn sheshýge dep Jarkól aýyly úshin 42 mıllıon teńge, Torǵaı aýyly úshin 89 mıllıon teńge, Kókalat aýylyna 79 mıllıon teńge, Saǵa aýylyna 3 mıllıon teńge bólinetin boldy. Sonymen qatar, aýdan ortalyǵynan 30 turǵyn úı salynyp, paıdalanýǵa berildi. Jangeldın aýy­­­lyna jasalǵan osy jaq­sylyqtar El­basy saıasaty men tapsyrmasy arqa­synda oblys ákimi S.V. Ký­la­gınniń, aýdan­nyń burynǵy ákimi B.Ahmetovtyń basshy­lyǵymen júzege asty. Muny aýdan halqy kórip, bilip, baǵalap otyr. Aýdan elektr jaryǵymen qamtamasyz etilgen. Barlyq eldi mekender telefon­dan­dyrylǵan. Baspasóz, radıo, teledıdar jumys istep tur. Aýdanda tek Tenteksaı aýyly ǵana jaryqqa zárý edi. Onyń da máselesi sheshildi. Aýdannyń jańa ákimi Narıman Tólepov jergilikti bıýdjetten 15 mıllıon teńgeni qarastyrýynyń arqasynda bıylǵy jyly bul aýylǵa da jaryq tartylatyn boldy. Aýdanda mine, osyndaı jumystar atqa­rylýda. Osynyń barlyǵy memleket basshy­lyǵynyń halyqqa degen qamqorlyǵy nátı­jesinde júzege asýda. Sonymen qatar, mem­leket óziniń aýyl sharýashylyǵy salasynda elimizge qajetti kóptegen ónim túrlerin ósirýge sharýashylyqtar men fermerlerdi ynta­lan­dyrý úshin sýbsıdııalar bólip otyrǵandyǵyn estip, bilip otyrmyz. Bul – úlken jaq­sy­lyq. Biraq bir ókinishtisi, osy sýbsıdııalardy alý ońaı emes. Sharýa qojalyqtary, fermer­ler kóp áýrege túsip, aqyrynda oǵan qoly jetpeı jatady. Bizdiń Amangeldi, Jangeldın aýdandary egini joq, ónerkásibi joq, halqy biryńǵaı malmen kún kórip otyrǵan aýdandar. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi osy máse­leni eskerip, bul aýdandardyń sharýashy­lyq­taryn sýbsıdııamen qamtyp, ony qol jetimdi etýge mán berse degen tilegimiz bar. Sondaı-aq, osy aýdandarda jer qory mol bolǵan­dyqtan “Nurly kósh” jobasynyń aıasynda oral­man­dardy shaqyryp, toptastyrsa jón bolar edi. Elbasy halyq qatty kúızelip, bir qo­ǵam­nan ekinshi qoǵamǵa ótip jatqan sonaý 1997-1999 jyldarǵy aýyr kezeńniń ózinde kók­jıektiń kórinip kele jatqandyǵyn aıtyp, halyqty jaqsy kúnderdiń ornaıtyndyǵyna sendirgen edi. Osyǵan endi halyqtyń kózi anyq jete bastady. Biz, aýyl sharýa­shyly­ǵynyń mamandary, óz salamyzdyń qarqyndy damyǵandyǵyn kórip, eńbekke degen yn­ta­myzdy arttyrdyq. Halyqymyzda “dala ­­– dáý­­let, aýyl – qut” degen sóz bar. Qazirgi el damýynyń qarqyny men memlekettik saıasattyń barysy osy sózdiń ras ekendigin kórsetip otyr. Endeshe sonaý qıyn kezeńniń ózinde damý bolashaǵymyzdy dál aıqyndap, jaqsy zaman kókjıegin kúni buryn kóre bilgen Elbasy Joldaýyn júzege asyrýǵa bárimiz bolyp jumyla kiriskenimiz jón. Qostanaı oblysy, Jangeldın aýdany.