Solqyldaq zańdar sorlatyp otyr
«Altyn kórse, perishte joldan taıar» deıdi. Perishteden sadaǵa ketkir-aı! Perishte altyndy ne qylsyn, óziniń kórseqyzar sumdyǵyn qostaǵaly aıtqany» deıdi uly Abaı óziniń Jıyrma toǵyzynshy qara sózinde. Perishte týraly, altyn týraly bekerge sóz qozǵap otyrǵan joqpyz. О́ıtkeni qorǵansyz qalǵan qorymdardy tonaýdyń túp tórkini tikeleı altynǵa qatysty ekenin ishińiz sezip otyrǵan bolar? Iá, báriniń kókeıin teskeni – altyn. Altyn buıymdar.
Elimizdiń arheologteri men tarıhshylarynyń sózinen túıgenimiz, burynǵy-sońǵy zamandaǵy qorym tonaýshylardy qyzyqtyrǵany, áli de qyzyqtyryp júrgeni – negizinen qola dáýiriniń sońyndaǵy, saq dáýiri, kóne túrki dáýiri kezeńiniń eskertkishteri. Bir qyzyǵy, qyzyǵy emes-aý ókinishtisi, qorymdardyń tonalýyn birneshe kezeńge bólip qaraýǵa bolatyn sekildi.
Áýelgi kezeń – qorymdardyń óz zamanynda, naqtyraq aıtsaq bir halyqtyń ornyna bir halyq kelgen kezde tonalýy der edik.
«Kezinde saq taıpalary patshalaryn «altynmen aptap, kúmispen kúptep» jerleıtinin saqtarmen birge ómir súrgen, keıin ile-shala tarıhı arenada bolǵan ǵundar, úısinder, qańlylar, kóne túrkiler barlyǵy jaqsy bilgen», dep edi bir suhbatynda Zaısan aýdanyndaǵy Shilikti jazyǵynan «Altyn adam» tapqan belgili arheolog Ábdesh Tóleýbaev. Bul kezeńdi túsindirýge ǵalymnyń osy sózi jetkilikti sekildi.
Ekinshi kezeń – qorymdardyń aıaýsyz tonalǵany, arýaqtardyń qorlanǵany desek te bolady – I Petr zamany. Árqaısysynda 300-400 adamnan bolǵan 30-40 jasaqtyń qazaq-qyrǵyz dalasyn túgel sharlap, at aıaǵy jetken jerdegi qorymdardy túk qaldyrmaı tonap, tabylǵan altyn buıymdardy – qundy jádigerlerdi patshaǵa jetkizgeni belgili. Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Ermıtajdaǵy − I Petrdiń kolleksııasy degen zaldaǵy 2 mıllıon jádigerdiń Shyǵys Qazaqstannan barǵandyǵy buǵan deıin aıtylyp, jazyldy. Al Ermıtajdyń jertólesinde qanshama qupııany búgip, sary maıdaı saqtalyp jatqandary qanshama?!
Úshinshi kezeńdi HH ǵasyrdaǵy S.Sorokın, S.Chernıkov sekildi reseılik arheologterdiń qazaq dalasyndaǵy qorǵandardy taýyp, ashyp, zertteýimen baılanystyrýǵa bolady.
Tonaýshylardyń tórtinshi kezeńi, ıaǵnı sizben, bizben birge bir eldiń sýyn iship, aýasyn jutyp júrgen – altyndy kórip, joldan taıǵan, tamyrly tarıhyńdy tárk, máıekti mádenıetińdi mansuq etken, qazynaǵa qunyqqan zamandastarymyz.
Búginde oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń tapsyrmasymen qundy jádiger shyqqan Eleke sazy aýmaǵy kúni-túni kúzetilýde. Bul árıne qýantady. Desek te kúzetilmeı, qaraýsyz jatqany qanshama?!
«Zańda eskertkishterdi tonaý qylmys bolyp sanalady dep jazylǵan. Biraq naqty tetikteri qarastyrylmaǵan. Ishki ister salasynyń qyzmetkerlerimen sóıleskenimizde, olar: «Tonaýshylardyń ústinen túskenniń ózinde olardy moıyndatý qıyn. «Topyraq alyp jatyrmyz, birdeńe qazyp jatyrmyz» deıdi. Taýyp alǵan zattaryn «shuńqyr nemese qudyq qazyp jatyr edim. Sol kezde taýyp aldym» deı salady» deıdi. Alysqa barmaı-aq kórshiles Reseıdi alaıyq. Ol jaqta metalizdegishpen júretinderge, tonaýshylarǵa zańdy qataıtty. Kúrek-saımanmen, qazý quraldarymen júrgen adamdar tekseriledi. Metalizdegish quraldy ustaýǵa zańmen tyıym saldy. Ony ustaý úshin arnaıy lısenzııa alatyn boldy. Qarý sekildi tirkeýde turady. Reseıde dron ushyrýdyń ózi de zańmen qatańdatylǵan. Ol da tirkeýde. Kórshi elde 100 jyldan asqan kóne zatty qolda ustaý da qylmys bolyp sanalady. Mýzeıge ótkizýge mindetti. Bizge de osyndaı zań kerek», deıdi 2016 jyly Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Eleke sazy jaılaýyndaǵy qorǵandardy taýyp, anyqtap, ǵylymı aınalymǵa túsirgen jas arheolog Erden Oralbaı.
Eki aıda 170 qorymdy qoparyp tastaǵan
«Qazannan qaqpaq ketse, ıtten uıat ketedi» degendeı, bizdegi qorymdardyń ashyq-shashyq jatqandyǵyn bilgendikten be, álde óz elderindegi zańnyń qataldyǵynan ba, sońǵy kezderi Reseı men Qyrǵyzstan azamattarynyń metalizdegishin arqalap, qazaq jerine keletindigi jaıynda aıtylyp júr. Osy maqalany daıyndaý barysynda óńirimizde qorymdardy tonaýmen shuǵyldanatyn adamdardyń qanshasy jazaǵa tartylǵanyn, olarǵa qandaı shara qoldanylǵanyn bileıik dep oblystyq Ishki ister basqarmasynyń baspasóz qyzmetine habarlasqanymyzda jóndi málimet ala almadyq. «Qorym tonaýshylar týraly jeke, arnaıy málimetter joq. Tonaýǵa qatysty myńdaǵan materıaldy qoparyp qaraý kerek. Kóp jumys», dep qysqa qaıyrdy. Osynyń ózi quqyq qorǵaý salasy ókilderiniń mádenı muralarymyzdy qorǵaýǵa qanshalyqty nıetti, qanshalyqty nıetsiz ekendigin aıǵaqtap turǵan joq pa? Oblystyq mádenıet basqarmasyna qarasty Tarıhı-mádenı murany qorǵaý mekemesiniń dırektory Talǵat Súleımenovke joldaǵan hatymyzǵa bergen jaýabynda 2016 jyly Tarbaǵataı aýdanynda ornalasqan Eleke sazy jaılaýyndaǵy bir qorǵandy zańsyz tonaý faktisi tirkelip, basqarma jedel túrde komıssııa quryp, osy faktige baılanysty Tarbaǵataı aýdanynyń IIB qylmystyq is qozǵaǵanymen, tonaýshylardyń tabylmaǵanyn jazypty. Kórdińizder me? Esiktiń qulpyn buzǵandardy, úıge urlyqqa túskenderdi attap bastyrmaı ustaımyz. Kóliktiń jyldamdyǵyn asyrǵandardy qapy jibermeımiz. Al keshegi este joq eski zamanda elimizge, jerimizge qorǵan bolǵan babalarymyzdyń múrdeleri ashylyp, qorymdary shashylyp jatsa da, qorǵaı almaı qor bolyp otyrǵan túrimiz mynaý.
Altyn shyqqan jerdi belden emes, bastan asyra qazyp júrgen úlkendi-kishili, kásibıi bar, kásibı emesi bar arheologterimizdiń kópshiligi tek «Altyn adam» tabýdy maqsat etetin sekildi. «Altyn adam» tappasa kúni qarań, eńbegi esh bolatyndaı. Qudaı-aý, dalada jatqan «Altyn adam» bar ma?! Altynnyń quny, «Altyn adamnyń» qadiri azdyǵynda, daralyǵynda emes pe? Muny bir deńiz. Ekinshi, qazba jumystaryn júrgizýge buryn tek bir jerden ǵana belgili bir adamǵa lısenzııa, ıaǵnı ruqsat berilse, qazir júzdegen, tipti myńdaǵan adamǵa berilip júrgeni belgili. Arheolog retinde 5 jyldyq eńbek ótiliń bolsa boldy. Burqyratyp qaza ber.
«Mádenıet jáne sport mınıstrligi lısenzııany ońdy-soldy bere beretin boldy. Kezinde Almatydaǵy Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynda ǵana lısenzııa bolatyn. Instıtýt bárin úılestirip, ruqsat qaǵazyn berip otyratyn. Arheolog ózine mindetteme alatyn, qazba jumysynyń esebin beretin. Al qazir eshkim esep bermeıdi. Keıbir arheologter ǵylymı maqala jazsa jazdy. Jazbasa, ol da joq. Arheologter tapsyrys berýshige ǵana esep beredi. Ol jeke tulǵa nemese jeke kompanııa bolýy múmkin. Búginde bir ókinishtisi, qazba jumystarymen kásibı arheologter de, arheologııaǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn adamdar da aınalysyp júr. Qazba jumystarymen shuǵyldanatyn keıbir JShS-lar óz ǵımarattaryn mýzeı sekildi jasap qoıǵan. Tabylǵan zattaryn eshqaıda ótkizbeıdi. 2016 jyly Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń ekspedısııadan tabylǵan zattar ótkizilýi kerek degen buıryǵy shyqqan. Ony oryndap jatqandar neken-saıaq. Taǵy bir eskerer dúnıe, ár qorǵannyń, qonystar men qalalardyń qazý metodıkasy bar. Tehnıka qoldanatyny bar, qoldanbaıtyny bar. Topyraǵy kóp qorymdarǵa tehnıkany múlde qoldanýǵa bolmaıdy. Almaty oblysynda eki aıda 170 qorǵan qazǵan bir kompanııany bilemin. Tonaýshylar da búıtip qazbaıtyn shyǵar. Estigende talyp qala jazdadym. Arheolog emes, tonaýshy ǵoı bular. Sondyqtan zańdy kúsheıtip, osynyń bárin retke keltirmese bolmaıdy», deıdi jany kúıgen arheolog Erden Oralbaı.
Oblystyq Mádenıet basqarmasyna qarasty Tarıhı-mádenı murany qorǵaý mekemesiniń dırektory Talǵat Súleımenovtiń aıtýynsha, búginde Shyǵys Qazaqstanda jergilikti mańyzdaǵy 319, respýblıkalyq mańyzy bar eki arheologııa eskertkishi bar eken. 147 arheologııa eskertkishi aldyn ala esepke alý tizimine engizilipti. Mekeme basshysy jergilikti mańyzy bar arheologııa eskertkishterine 2009 jyly qorǵaý taqtalary ornatylǵanyn, alaıda tabıǵat qubylystarynyń saldarynan keıbir qorǵaý taqtalary búlingendikten, aldaǵy ýaqytta «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda jańa qorǵaý taqtalaryn jasap-ornatý josparlanyp otyrǵanyn aıtty. Desek te arheolog E.Oralbaı oblystyń barlyq aýdandaryndaǵy arheologııalyq eskertkishter tolyq tizimge alynbaǵanyn, kezeńderi anyqtalǵan arnaıy jınaqtyń shyǵarylmaı otyrǵandyǵyn, bul sharýa aımaq basshysy D.Ahmetovtiń bastamasymen qabyldanǵan «Shyǵys Qazaqstanda arheologııany damytý» baǵdarlamasy aıasynda júzege assa, sonymen qatar tek qorymdardy qazýǵa ǵana emes, eskertkishterdi qorǵaýǵa, esepke alýǵa, monıtorıng jasaýǵa da kóńil bólinse degen tilegin jetkizdi.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy
