«Batyry bar qala bolady»
Zamanynda Naıman ishindegi Tórtýyl rýynyń uranyna aınalǵan Baımurat batyrdyń Zaısan qalasyna kire beristegi Narqyzyl tulparyna mingen, qoladan quıylǵan, bıiktigi tuǵyrymen qosa alǵanda 10 metr bolatyn, salmaǵy 7 jarym tonnaǵa jýyqtaıtyn eskertkishi «urpaqtarym, babalaryń shetinen batyr bolǵan. Eńselerińdi tik ustańdar. Jer – senderdiki, el - senderdiki» degendeı qasqaıyp-aq tur. Urpaqqa rýh beretin, búgingi býynǵa amanat júkteıtin týyndyny buǵan deıin oblysta Qunanbaı, uly Abaı eskertkishteri men Muhtar Áýezov, Tursynhan Ábdirahmanova bıýstterin keıiptegen semeılik talantty, jas músinshi Nurbol Qalıev bir jyl kóleminde jasap shyǵypty.
Aýdan ákimi Temirbek Qasymjanov qyryq mıllıon teńgeden astam qarjy jumsalǵan eskertkishtiń boı kóterýine Zaısannyń syrtta, el ishinde júrgen barsha azamattary aıryqsha úles qosqanyn atap ótip, alǵysyn jetkizdi. «Bile bilsek, eskertkish degenińiz - úlken ıdeologııa. Kelmeske ketken keshegi qyzyl ımperııa ne úshin qaptatyp eskertkish soqty?! Búkil Qazaqstanda Lenınniń myńdaǵan, Kalınınniń júzdegen eskertkishteri turdy. Mine, búgin Táýelsizdiktiń arqasynda ár qalada batyrlarymyzǵa eskertkish ornatyp jatyrmyz. Budan keıin Zaısan basqa qala bolady. Eskertkishi bar, batyry bar qala bolady. Kim kóringen basynbaıtyn qala bolady. Baımurat batyr qaqpada jaıdan jaı turǵan joq. Halyqtyń rýhyn, eldiń eńsesin kóteredi», - dedi torqaly toıǵa Alataý baýraıynan arnaıy kelgen Qazaqstannyń Halyq jazýshysy, batyrdyń urpaǵy Qabdesh Jumadilov. Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Ulyqbek Esdáýlet te eskertkish basynda sóz alyp:
Jesirlerge jer bergen,
Jetimderge jem bergen.
Asa jurtyn meńgergen,
Usynǵanda qol bergen,
Qysylǵanda dem bergen batyr Baımurat babamyz araǵa qanshama jyldar salyp urpaǵyna eskertkish bolyp qaıta oraldy. Budan úlken qýanysh bar ma?» deı kele:
Men – Tórtýyldyń urany Baımuratpyn,
Tóbesinen dushpannyń jaı qulattym.
Saýyr-Saıqan, Altaı men Qara Ertisti,
Zapy qylǵan zulymdy zar jylattym.
Baýyrǵa alyp baýraıyn Barqytbeldiń,
Armanymdy aq bultqa artyp keldim.
«Uranym!» dep urpaǵym umsynǵan soń,
Narqyzylǵa mindim de tartyp berdim, - dep quttyqtaýynyń sońyn jyr joldarymen túıindedi.
Al «Kók týdyń jelbiregeni» ániniń sózin belgili aqyn Almas Ahmetbekuly:
Assalaýmaǵaleıkúm, batyr ata!
Jettiń be mekenińe aqyry, ata?!.
Búgin bir «Baımurat!» dep urandaıyn,
Saýyrdyń kók jartasyn qaqyrata.
Baımurat! Baımurat! Baımurat! – dep urandata jyr oqydy.
«Aıryldyq balpań basqan batyrlardan, aıryldyq aýzynan ýyz tógilgen jomart baıdan»
Eskertkishtiń ashylýynyń aldynda aýdandyq Mádenıet úıinde ótken ǵylymı konferensııada qazaqtyń batyrlary jaıyndaǵy qundy maǵlumattardy jurt tushyna tyńdady. Ásirese qazaq jylqysynyń tarıhyn indete zerttep júrgen ǵalym, Almatydaǵy Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń professory Ahmet Toqtabaıdyń shaǵyn baıandamasyn erekshe atap ótýge bolady. Etnograf óz sózinde qazaq batyrlarynyń róli Eýropadaǵy rysarlarmen, japon qoǵamyndaǵy samýraılarmen para-par bolǵanyna toqtalyp, 1750 jyldary Reseı armııasy bas shtabynyń jazǵan málimetin oqyp berdi. Onda: «Qyrǵyz-qazaqtar jalpy beıbit, momaqan halyq. Biraq solardyń ishinde batyrlar degen býntar, sodyr, sotqar adamdar bar. Solarǵa ilesken halyq Reseıdiń zańdaryn elemeı ketedi. Bizge qarsy shyǵady. Sondyqtan batyrlardy tuqyrtyp otyrý kerek» dep jazylǵan eken. «Reseı ımperııasy sol maqsatyna jetti. Nege deseńizder, batyrlarymyzdy atý, asý, túrmege qamaý, Sibirge aıdaý sol zamandardan bastaldy. Qyzyl ımperııa muny ary qaraı jalǵastyryp, batyrlardan bastap, qazaqtyń betke shyǵarlaryn túbirimen qurtty. Sorly, jaltaq, qorqaq kúıge túskenimiz osydan. «Aıryldyq balpań basqan batyrlardan, aıryldyq aýzynan ýyz tógilgen jomart baıdan» dep jazǵany bar Maǵjan aqynnyń. Baımurat batyrdy ne úshin ulyqtaýymyz kerek? Shekaradaǵy qazaqtyń rýhyn oıatý úshin kerek. Qazaqtyń rýhy oıansa, barlyǵy ornyna keledi», - dedi A.Toqtabaı.
Ǵalym sonymen qatar bıyl jazda Mońǵolııada ekspedısııamen barǵanda sondaǵy áriptesterinen Abylaı hannyń Jońǵar qońtaıshysy Galdan Serenniń tutqynyna túsken shaqtaǵy bolǵan jerin estip, bilgenin súıinshileı jetkizdi. «Bul jer Baıan О́lgeıden 300 shaqyrym qashyqtyqta. Biraq taba almaı qaıttyq. Sebebi, muny biletin, kórsetetin mońǵoldyń shaly Ulan Batyrǵa ketip qalypty. Degenmen alǵashqy qadam jasaldy. Keleshekte 1741 jyly Abylaı han tutqynda bolǵan jurtty tabamyz ǵoı dep oılaımyn», - degen etnograf osy saparynda qazaqtyń dańqty batyrlaryna qatysty derekterdi de jınap qaıtqanyn aıtty. Ahmet Toqtabaı Mońǵolııadaǵy jońǵardan qalǵan zaǵshyn, dúrbit, torǵaýyt taıpalarynyń aqsaqaldarymen sóıleskende olardyń arasynda Qabanbaı batyr esimi kóbirek aıtylatynyna, qolbasshynyń meıirimdiligi, qalmaqtyń tutqyndaryna bostandyq bergeni, ásirese tutqynǵa túsken adamdardy jábirlemegeni jıi tilge tıek etiletinin baıqapty. Jalpy, qaban degen sóz mońǵol tilinde bas qolbasshy degen uǵymdy bildiredi eken. «Jalpy, tarıhı qaıratkerge ekinshi ataýdy basqa halyq beredi. Osyndaı faktiler mańyzdy. Ejelgi jaýlarymyzdyń bergen baǵalaryn da esepke alýymyz kerek», - deıdi tarıhshy.
«Darabozda» jazylǵan Darabozdardyń biri edi
Eki kúnge sozylǵan sharalar legi oblystyq aqyndar aıtysymen qorytyndylandy. Belgili aıtysker aqyn Serik Qusanbaev júrgizgen, jazýshy Álibek Qańtarbaev tóraǵalyq etken aıtystyń ózgesheligi, aqyndar aldyn ala juptalmaı, qarsylastaryn sahnada, el aldynda tańdady. Bul keıbir aqyndardyń oń jambasyna kelse, keıbir aqyndardyń oıyn tusaýlap, ashylyp aıtysýyna múmkindik bermegendeı kórindi. Desek te, balýanǵa oń men solyń bir emes pe? Aýdandyq Mádenıet úıindegi alty saǵatqa sozylǵan sóz saıysynda kimniń qalaı aıtysqanyn, tartysqanyn aıtsaq uzaqqa ketermiz. Bir ǵana nárse, zaldaǵy at tóbelindeı kórermenniń de (aldyn ala durys habarlanbaǵan ba? Halyq az jınaldy), qazylar alqasynyń da kóńilinen shyqqan aıtystyń úlgisin zaısandyq aqyn Ardabek Aqbaba kórsete bildi. «Ámire qaı ándi bolsa da ózinshe kestelep, qoshqar múıiz salyp, úki, marjan taǵyp alady» dep uly Muhań aıtqandaı, Ardabektiń de ár shýmaqtaryna qoshqar múıiz salyp, úki, marjan taǵyp alatynyn ańǵarǵandaı boldyq. «Respýblıkalyq aıtystarǵa qysylmaı qosýǵa bolatyn bala eken!» dep ishteı tamsanyp otyrdy zaldaǵy jurt.
Eldiń shapalaǵynan shabyt alǵan aqyn:
Baımurat degen kim edi?
Artynda ulys, uly eli.
Astynda ardakúreńi,
Alshańdaı basyp júredi,
Aptyqpaı jaýǵa kiredi
Iisi qazaq úshin ol,
Imenbaı basyn ıedi
«Darabozda» jazylǵan
Darabozdardyń biri edi.
Jurty úshin jylap júregi
Ulty úshin týǵan ul edi, - dep Baımurattyń batyrlyǵyn jyrǵa qossa, aqtyq syndaǵy Juldyzaı Maratbekqyzymen sóz qaǵysynda:
Bıiktikti qarǵam kórip ket,
Qyrany qulap zańǵardan,
Arqary aýyp ańǵardan.
Qoınaýy toly ken bolǵan,
Jaılaýy toly ań bolǵan.
Bir ýys topyraǵy tán jazǵan,
Bir jutym sýynan em qonǵan.
Besiktegi uly el qorǵan,
Esiktegi quly han bolǵan.
Aqyndyqty da qarǵam kórip ket,
Máýkenulynan mán qalǵan,
Salyqbaıqyzynan sán qalǵan,
Balshabekovten án qalǵan,
Saýyr men Saıqan taýlardan.
Ýyz jyrǵa qanyp ket,
Ýystap óleń alyp ket.
Ulyq bop turǵan ultyna
Ulyqbek týǵan aýdannan, - dep týǵan jeri – Zaısannyń qasıeti men jaqsy-jaısańdaryn óleńine arqaý etti.
Sonymen, bul sóz saıysynda kórkem jyrdan keste tikken Ardabek aqyn bas júlde – 1 mıllıon teńgeni ıelendi. Aqtyq synda Ardabekpen sahnaǵa shyqqan S.Amanjolov atyndaǵy ýnıversıtettiń 3-kýrs stýdenti Juldyzaı Maratbekova 1 oryndy oljalasa, eki ekinshi oryn - kókpektilik Farhat Maratuly men Ereımentaýdan kelgen Erlan Dáýletulyna, eki úshinshi oryn – úrjarlyq Serikbek Týǵanov pen taǵy bir zaısandyq aqyn, L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtettiń magıstranty Nárııa Aqbabaqyzyna buıyrdy.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Zaısan aýdany
Sýretterdi túsirgen Marat SALBANOV
