Soltústik Qazaqstanda sport keshenine Batyr Baıannyń esimi berildi

О́kinishtisi sol, Maǵjan­nyń «Batyr Baıan» poemasynda «Kóp jaýdyń albastysy, el erkesi, Baıannyń batyrlyǵy alashqa aıan. Baıannyń arýaqty qur atynan, Kóp qalmaq bolmaýshy ma ed qorqaq qoıan» dep, joǵary kórkemdik deń­geıde sýretteletin «Eki kóz eki qyzyl shoq bop ketken, Aý­zynda kóbik bolyp bur­qy­rap qan, Ońǵa-solǵa al­das­pandy siltegende, Bu­laq­taı qalmaq qanyn bur­qy­ratqan» jaýjúrek tulǵa jaı­ly bylaıǵy jurt je­te bile bermeıdi. Árbir ól­keniń halqyna sýyqta pana, ys­tyqta saıa bolǵan, esim­deri el esinde saqtalǵan bir­­týar perzentterin óske­leń urpaq zerdelep ós­se, tu­la­boıda shynaıy patrıo­tızm­niń otyn jaǵar edi. «Bo­la­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamalyq ma­qalasyndaǵy maǵynaly sóz­der nebir oılarǵa jeteleıdi.

Abylaı hannyń senim­di serigi ári bas batyry bol­­ǵan ultymyzdyń oǵlan per­zentiniń kózsiz erlikterin sıpattaıtyn óleń-jyrlar, das­tandar az emes. «О́zge batyr qaıtsa da bir qaıtpaıtyn, Sa­ry menen Baıandy aıt Ýaq­ta­ǵy» /Tátiqara jyraý/, «...Sa­­ry, Baıan men Saǵynbaı, Qyr­map pa edi jaýyńdy, Qýantpap pa edi qaýymdy» /Úmbeteı jyraý/, «Bir ózi myńǵa teńdes er Baıannyń, Oınaýda boıyn­da kúsh, kózinde nur» /M.Aıtbaev/, «Narkesken, órtteı ósken, qaıtpas bolat, Baıansyz qa­natymdy qalaı jaıam?!» /Maǵ­­­jan/ degen aıshyqty te­ńeý­lerge qaraǵanda el qor­ǵany bola bilgenin, esimi jurt­shy­lyq jadynda óshpes­teı saq­talyp qalǵanyn ań­ǵart­sa kerek.

Shoqan Ýálıhanov «HVIII ǵa­syrdaǵy batyr­lar týraly tarıhı maǵlu­mat­tar» atty zertteý eńbe­ginde erjúrektiligin, aqyl­dylyǵyn Abylaı hannyń joǵary baǵalaǵanyna naqty mysaldar keltiredi. «Úsh júz­diń batyrlarynyń ishi­nen kimderdi baǵalaısyz? de­gen saýalǵa Abylaı han «baılyǵymen, batyr­lyǵymen erekshelengen Bá­sentıin Malaısary men aqyl­dylyǵymen, batyrlyǵymen, erjúrektiligimen daralanǵan Ýaq Baıandy bóle-jara ataǵan» dep jazady. Jergilikti ólke­tanýshy Qaırolla Muqa­nov­tyń zertteýi boıynsha Baıan Qasabolatuly 1714 jyly qa­­zirgi Maǵjan Jumabaev aýda­­nyndaǵy Aralaǵash aýy­­­lynda týǵan. Ýaqtyń ishin­de Shoǵadan taraıdy. Áke­si óte sheber zerger bol­ǵan. Anasy Ajar ataq­ty Sy­rym sheshenniń áke­si Dattyń qaryndasy, bel­gili Sholan batyrdyń qyzy. 14 jasynda aǵasy Sary ba­tyr­ǵa erip, jaýgershilik jo­ryqtarǵa qatysa bastaı­dy. 17 jasynda soǵys tásilderin meń­ge­rip, belgili sardarǵa (júz­basy) aınalady. Jońǵar shap­qynshylyǵy kezinde er­lik isterimen kózge túsedi. Áı­gili Qabanbaı, Malaısary, Oljabaı, Janataı baha­dúr­lermen birge Ertis, Tar­ba­­ǵataı ólkelerin jaý­dan tazartýǵa qatysady. Tar­baǵa­taı taýynyń eteginde bolǵan 80 kúndik Shorǵy shaıqasynda jáne Aıagóz mańyndaǵy Aq­shaýly urystarynda erekshe ójettigimen dańqy shyǵady. 

Ata-baba arýaǵyn ardaq­taý – eldiktiń bel­gisi. Táýelsizdik alǵaly da­­nyshpan handarymyz, aı­byndy batyrlarymyz ulyqtalyp, kóptegen ıgi sha­­ralar uıymdastyrylyp keledi. Batyr Baıan týraly altynshy urpaǵy Zeınolla qajy Oljabaev bylaı dep syr shertedi: «Keńestik ıdeo­logııa qyspaǵynan ábden úrkip qalǵanymyz sonshalyq, babamyzdyń atyn atamaq túgil, eske alýǵa qaımyǵatynbyz. Egemendigimizdiń, Elbasymyz­dyń syndarly saıasatynyń arqasynda ólgenimiz tirilip, óshkenimiz janǵandaı qaıta qaýyshtyq. Osydan úsh jyl buryn Tımırıazev aýdany Dokýchaev aýyly mańynda jer­lengen Ýaqtyń Sary já­ne Súıir batyrlarynyń qorymyna eńseli kesene tur­ǵyzylyp, babalarynyń basyna táý etýge belgili qoǵam qaıratkeri Maqsut Nárikbaev arnaıy kelgen bolatyn. Sol joly Baıan batyrdyń zıraty tabylmaı janymdy bir ókinish jegideı jep júrgenin qulaqqaǵys qylǵan edim. Uzyn sózdiń qysqasy, Mákeńniń qol­daýymen «Ortalyq Qa­zaq­stan» gazetiniń bas redak­tory Maǵaýııa Sembaı, ǵy­lym doktory Esmuhambet Smaıy­lov, taǵy basqa myń bolǵyr azamattar indete iz­des­tirip, Qaraǵandy oblysy, Shet aýdany Qarabulaq eldi mekeni mańaıynda jer­lengenin anyqtap berdi. Basyna baryp, zııarat ettik. Kó­nekóz qarııalarmen áńgime­leskenimizde, uzyndyǵy 80-90 metr, eni 4-5 metr qorymda babamyz sarbazdarymen birge máńgilik tynystap jatqany belgili boldy. Kıeli oryn el jadynda «Sary-Baıan jotasy» retinde saqtalypty. Zıratyna eki naızany shanshyp, qabi­riniń ústine tas úıgizip, belgi qaldyrypty. Úlkender: «Jo­tanyń ústinde oınamańdar. Arýaqtardy maza­lamańdar. Mal jaı­mań­dar», dep tyıym salyp otyrǵan.

Osy óńirdiń týmasy, aıtysker aqyn Samat Musa­be­kovtiń «Eseı dostyń er­ligi» dastanynda jaýdy oı­syrata jeńip, elge kele jat­qan kezde dushpandar ý seýip ketken qudyqtan sý iship, mert bolǵany baıandalady. Samattyń balasy Baıan ákesiniń «apyrmaý, batyrdy joqtaýshy urpaqtary joq pa?» degen qamyqqan jú­zin talaı kóripti. «Baıan ba­tyr» qoǵamdyq qorynyń jetekshisi Qaırat Taıkenov kesene turǵyzyp, saýapty is atqardy. 300 jyldyǵy keńinen atap ótilip, Pavlodar qalasynda eńseli eskertkishi boı kóterdi. Endi, mine, ıgi­likti isti M.Jumabaev aýda­nynyń ákimi Asqar Begma­novtyń tarapynan qoldaý taýyp, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy sheńberinde esimi taǵy bir márte jań­ǵyrtyldy».

Baıan – tutas qazaqtyń batyry. Ulan-ǵaıyr aýmaqty qorǵaǵan. Qas dushpannan yǵy­sýdy, sheginýdi bilmeıtin júrek jutqan qasıetin Aby­laı han erekshe baǵalap, bas batyrlar qataryna qos­qan. Árkez qasyna ertip júr­gen. Onsyz joryqqa attan­baǵan. Olaı bolsa, esil erdiń esimin ulyqtaý týǵan je­rinde ǵana shektelmeı ózge óńir­lerde de patrıottyq se­zimdi kóteretin sharalar uıym­das­tyrylsa, nur ústine nur bolar edi. 

О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan»

Soltústik Qazaqstan oblysy, 

M.Jumabaev atyndaǵy aýdany