Zııaly qaýym ókilderi «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy jaıly ne deıdi?

Keler urpaqqa kerek dúnıe

Elbasynyń tarıhqa baılanysty kózqaras bildirip otyrýyn tarıhshylar qajetti shart-daǵdy retinde qabyldaıtyny bar. Prezıdent jaı aıtyp qana qoımaıdy, ózekti, mańyzdy ǵylymı jobalarǵa aldyn ala negiz qalap otyrady. «Mádenı muradan» bastap tarıhı mańyzy zor, rýhanııatty órkendetýde ólsheýsiz mánge ıe sol joba­lardyń bastamashysy bolyp, qozǵaý salatyn da ózi. Osy joly da ulttyq tarıhymyzdyń eń ózekti qyrlaryn, ulttyń rýhanı sapasyn jańa satyǵa kóteretin oılaryn bildirgen eken.

Myna nárseni bilýimiz kerek. Biz óz tarıhymyzdan ózimiz jerip qalǵan halyqpyz. Qazaqta «Qaǵynan jerigen qulan» degen mátelge aınalǵan aýyr sóz bar. Ulttyq tarıhqa baılanysty Prezıdenttiń jasaǵan tujyrymdary irgeli oılardy qozǵaıdy. Eýrosentrıstik kózqaraspen birge reseısent­rıstik kózqarasqa synı turǵy­da qaraı alǵanda ǵana, biz óz tarıhymyzǵa qurmetpen qaraý­dy úırene bastaımyz. Ásirese Reseımen baılanysty sońǵy úsh ǵasyrlyq tarıhymyz túbirimen qaıta qaraýdy qajet etkeli qaı zaman. Osy turǵyda aıtqan Prezıdenttiń oıyn tolyǵymen qoldaımyn. Prezıdent maqala­synyń tarıhqa baılanysty oılarynyń ár joly bizdiń halqymyzdyń júrip ótken jolyn ǵylymı derekterge negiz­delgen shynaıy baıandaýymen kókeıge qonady. Shetel ar­hıvteri men mýzeılerinde saqtalǵan ultymyzdyń qun­dy jádigeri men tarıhı málimet­terin elimizge aldyrýǵa qatysty oılary tyń. Sonymen birge arhıv máselesinde bizde áli jasalmaı jatqan sharýalar shash-etekten. Mysaly, sol shetel muraǵatyn bylaı qoıǵanda, alysqa barmaı-aq, ózimizdiń memlekettik arhıvterde jatqan keshegi tarıhymyzǵa tikeleı qatysy bar mańyzdy derekter men materıaldardy tolyqtaı jaryqqa shyǵara almaı otyrmyz. Aıtalyq, Alash qozǵalysy, Alash sot prosesteri týraly derek áli búrkeýli kúıinde, bizdiń aıtyp júrgenimiz bir pushpaǵy ǵana. Al Alash degen – bizdiń tarıhymyzdyń óte mańyzdy bólshegi. Qaıta jańǵyryp jatqan Alash tarıhyna óte-móte qamqorlyq kerek. Osy ýaqytqa deıin Alash máselesi boıynsha elimizdiń eń joǵary bılik satylaryna, Parlamentke deıin birneshe ret hat jazdym. Alash degen – memlekettilikti jańǵyrtý áreketi edi, al osydan nege sonsha qaýiptenemiz? Munda kúdiktenetin, kúmán­men qaraıtyn eshnárse joq. Memleketin jańǵyrtyp, damý­dyń jańa satysy men dań­ǵyl jolyna túsirgen urpaqtaryna basqa el áldeqashan óz baǵasyn berip qoıdy. Al biz áli baǵa bergen joqpyz. 

Alashshyl azamattardyń bári de bolshevızmmen kúres­ti. Al bolshevızm degen – qazaq qoǵamyna qarsy jasalǵan agressııa. Kim bolshevızmdi qabyldamady, sol qýǵyn-súrgin qurbany boldy. Halyq jaýy atandy. Atyldy. 

Sovet úkimeti bizge, qazaq halqyna syrttan kúshpen tańylǵan úkimet. Biz qazirgi ómir súrip otyrǵan memleketimizdiń táýelsizdigin, bıligin zańdy úkimet dep moıyndasaq, onyń arǵy jaǵynda Alashorda jatyr. Alashorda da zańdy bılik bolatyn. Bolshevızm osy úkimetti kúshpen joıdy. Osyny umytpaýymyz kerek. Al bul degenimiz tarıh qoı, osyǵan baılanysty derektiń bári arhıvte siresken kúıi jatyr. Sondyqtan Prezıdenttiń ózi tarıhty jańasha jazýdyń jobasyn kórsetip, jol siltep, pármen berip otyrǵan kezde arhıvte jatqan materıaldardy jarııalaýǵa asyǵýymyz kerek, qoldan tusalyp otyrǵan jumystar atqaryla bastaýy kerek. Ol úshin shekara asyp basqa elge barýdyń, issaparǵa shyǵý­dyń, qarjy shyǵyndaýdyń da qajeti joq, osy ózimizdiń irgemiz­degi mekemege berilgen Alash­tyń qujattyq materıaldaryn ǵylymı aınalymǵa shyǵaryp, ıgerýdiń áreketi ǵana qalyp tur. Abaıdyń kúıinip aıtqan: «Bir janǵa eki ólim ádilet pe?» degeni dál osy Alash ardaqtylaryna arnalyp aıtylǵandaı. Sovettik totalıtarlyq júıe basyp tastaǵan arman-tilekti arshyp alý táýelsiz el urpaǵynyń aza­mattyq paryz-boryshy emes pe? Olar týraly bar­lyq shyndyqty aıta alma­saq, ekinshi márte ózimiz óltir­genimiz ǵoı. Bul óte ózekti másele, osyǵan kóńil aýdarýymyz kerek. Bul bizge ǵana emes, bolashaq urpaqqa kerek dúnıe. Kerek bolsa, bul tarıh aldyndaǵy, bolashaq aldyndaǵy aǵa býyn tarıhshylardyń jaýapkershi­ligi. Al sol tarıhı shyndyqty kásibı mashyqpen jetkize alatyn tarıhshylar qoǵamymyzda bar, jetkilikti. Prezıdent arhıv máselesin aıtqanda, aldymen kelgen oı osy boldy. 

Mámbet QOIGELDIEV, 

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor

ALMATY

Jylqy jalyndaǵy jylnama 

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ult tarıhynyń ulaǵatyn uqty­ratyn salmaqty da salıqaly eńbekti tushyna oqyp, tánti boldyq.  

Kóne tarıhty keýdesinde qym­taǵan Uly dala tósinen jylqy­nyń jalyna jabysyp ómirsheń órkenıettiń tórtkúl dúnıege tegis taraǵandyǵyn oılaǵan sátte kókiregiń ýyljyp, óne boıyńdy masaıraǵan maqtanysh bıleıdi eken. Soltús­tik óńirdegi sonaý eneolıt dáýirine tıesili Botaı qony­synyń qoınaýyn aqtarǵan kezde jylqy jaryqtyqtyń eń alǵash ret dál osy jerde basyna júgen, arqasyna er salynyp, qolǵa úıretilgendigi málim bolyp otyr. Mine, osy sátten bastap aıbarynan aı yqqan Alash balasy álemde ústem boldy. 

Tabıǵatyna tym jaqyn, jaq­­sy­lyǵyn molynan kórgen biz­diń jurttyń jylqy balasyn shybyn janyna teńeıtin lúpil­degen sezimi bálkim osy kezden bas­taý alǵan shyǵar. Et júregi elji­reı súıetin perzentterin «qu­lyn­shaǵym, qulynym» dep aına­lyp-tolǵanǵanda bir keremet mán jatyr emes pe?! Aıt­paq­shy, Soltústik Qazaqstan ob­ly­synyń Aıyrtaý aýdanyna qaras­ty Nıkolskoe aýyly­nyń mańyn­daǵy Botaı qonysy talaıdy tańǵaldyrǵan. Dál osy jerden tastan jasalǵan kóp qyrly jebe, sadaq, qanjar, pyshaq, naıza tárizdi qarý-jaraqtardyń óte kóp tabylýy sol dáýirdegi dala tósindegi órke­nıetti qapysyz ańǵartyp tur. Dál osy qonystan tabylǵan 133 myńǵa jýyq jylqy súıek­teri zertteldi. Bir aıta keter­ligi, Botaı jylqysynyń bitim-bol­mysy, ıakı súıekteri ejel­gi jylqy súıeginen erekshe­le­ne­di eken. Túbegeıli zertteýden keıin ǵalymdar  Botaı jylqysy qol­ǵa úıretilgen degen pikirdi us­tan­dy. Iаǵnı, Uly dalanyń jel jetpes júırikteri jabaıy janýar emes. Demek, úı sharýa­syna, joryqqa, saıat-serýenge paı­da­lanylǵan. Botaı jylqysyn qapysyz zertteý úshin Máskeý, Anglııa, Germanııa ǵalymdary da at­salysty. Ortaq qorytyndy myna­daı, Botaı qonysy kúlli Eýra­zııa keńistiginde damyǵan mal sharýa­shylyǵynyń ortalyǵy bolǵan. Bul jańalyq qulaǵy túrik kúlli álemdi eleń etkizdi. Ar­heo­­logııalyq ekspedısııanyń je­tek­shisi Vıktor Zaıbert Ang­lııa­nyń Kembrıdj ýnıversı­tetinde Botaı qonysy týraly lek­sııa oqydy. Sóıtip álem jurt­shylyǵy Uly dalanyń ula­ǵa­tyn uǵa bastady. 

Qonystyń qoınaýynda qalǵyp jatqan qupııa kóp. Kóptiginen bolar, otyz jylǵa jýyq zerttelgen. Áli de ashylmaǵan jum­baǵy az emes. Mine, Elbasy maqa­lasy­nyń mańyzy osy arada emes pe?! О́sh­kenimizdi jandyryp, jo­ǵal­­ǵanymyzdy taýyp bergen rý­ha­nı jańǵyrýdyń qaıta túle­gen jalǵasynyń osylaısha sabaqtasýy bizdiń de kóńilimizdi demdep otyr.  

Bolat KО́ShIMBAEV,

Kókshetaý qalasynyń qurmetti azamaty             

Aqmola oblysy