Qyryq ǵasyrlyq urpaq sabaqtastyǵy bar

Osy oraıda halqymyzdyń ejelgi fızıkalyq-antro­po­lo­gııalyq zertteý nátıjelerine toq­talsaq, qazaq halqy – ejelgi tas, temir dáýirlerinde, antıkalyq qola dáýirinde, bertindegi Túrki qaǵanaty zamanynda dál osy atamekeninde ómir súrgen. Uly dalada 40 ǵasyrǵa tatıtyn urpaq sabaqtastyǵy bar. Ony biz qazaq etnosyna qatysty onyń – bet-beınesi, qan júıesi, tis qurylysy, sezimi, teri bederleri men qańqa súıekterine uzaq jyl júrgizilgen keshendi salystyrmaly zertteýdiń nátıjesinde anyqtap qoıdyq. 

Iаǵnı, qazaq halqy Eýrazııa qur­ly­ǵyn­da ózimen birge turyp jatqan júzde­gen etnostyq top­tardyń eshqaısysyna uqsa­maıtyn jeke-dara, Qudaı aı­ryq­­sha bólek etip jaratqan ózin­­­dik morfofızıologııalyq anyq­­­­tamalary men antropolo­gııa­­­lyq mártebesi bar etnos eke­ni dáleldendi. Osy zertteý­diń arqasynda qazaqtyń bıolo­gııa­lyq, antropologııalyq tarı­hy jańadan jazylyp, eshkimge uq­sa­maıtyn jeke-dara etnos retinde osydan 4000 jyl bu­ryn paıda bolǵandyǵy tolyq naq­ty­landy. 

Iаǵnı, qazirgi qazaqtarda ejel­­gi atalarymyzdyń úlesi – qan quramynda, bet-álpetin­de, alaqan teri bederleri, tis mor­fo­logııasy sııaqty propor­sııalarynda jáne bıo­lo­gııa­lyq, morfologııalyq, fı­zıolo­gııalyq genderiniń úshten bi­rinde saq­taýly. Osynyń ar­qa­­synda qazaq aınalasynda ómir súrip jatqan toptardyń bir­de-bireýine qosyl­maıtyn da­ralyǵyn saqtaı alǵan. 

Joǵarydaǵy dálel arqyly biz qazaqtyń etnomádenı birligi osy Uly dalada qalyptasqanyn aıta alamyz. Elbasynyń maqalasynda aı­tylǵandaı, qazaq jerinde paıda bolǵan protomemlekettik bir­lestikterdiń deni qazirgi Qazaq­stan aýmaǵynda qurylyp, qazaq ulty etnogeneziniń negizgi ele­mentterin qurap otyr. 

Baǵdarlamalyq maqalada sóz bolǵan taǵy bir ózekti taqyryp – «Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa». Álemdik ǵylymda etnos birligi men genezısi fızıkalyq-antropologııanyń syrtynda arheologııalyq derektermen de tolyǵýy kerek. Bizde osy tásil óte kenjelep qalǵan. Mysaly, Uly dalamyzdan búginge deıin tabylǵan arheologııalyq muralardyń hronologııalyq anyqtama­lyqtary bar. Biraq onda bul jádiger tikeleı qazaqtyń dúnıesi nemese ata-babalarymyzdan qalǵan «kóz-qulaq» degen naqty paıym eshqashan aıtylmaıdy. 

Aıtalyq, Uly dalamyzda 4 myń jyl buryn metall qorytqan. Onyń syrtynda qazbalardan tabylyp jatqan, odan qaldy qazirgi qoldanysta júrgen nemese mýzeı eksponaty retinde saqtaýly turǵan qoldanbaly óner buıymdaryna qarańyz. Olardyń jasalý stıli men kórkemdigi áli kúnge tolyq zerttelgen joq. 

Biz álemdegi tas dáýirin, qola dáýirin jáne temir dáýirin basynan ótkergen az halyqtar qataryna jatamyz. Ondaı halyq kóp emes. Mysaly, Batys Eýro­pa­da, sonymen qatar arab-parsy jurtynyń saharasy Hıjaz dalasynda metall bolmaǵandyqtan bular tas dáýirin ǵana bastan keshirgen. Tarıhta olardyń qolynan shyqqan metall buıymdar aspannan túsken meteorıtterdi paı­dalanýdyń nátıjesinde dúnıege kelgen. О́ıtkeni olardyń jerinde temir, qola bolmaǵan.

Odan keıin atalarymyz qoldanbaly ónerdi damytý úshin qajet shıkizatty eshqaıdan ákelgen joq. О́ziniń baǵzydan meken etip, kirin jýyp, kindik qany tamǵan atamekeniniń qoınaýynan alyp otyr. Elbasynyń «San alýan metall kenderine baı qazaq jeri – metallýrgııa paıda bolǵan alǵashqy ortalyqtardyń biri» degeni tarıhı shyndyq. 

Qysqasy, eýrosentrıstik kózqaras qazaq halqyn kóshpendi retinde qabyldatý arqyly bizdiń babalar murasyn kómes­kilendirýge umtylǵany shyndyq. Oılap qarasańyz, attan túspeı shaýyp júrgen adam temirdi qalaı qorytady, qola men mysty qalaı balqytady, ıaǵnı ózimiz kóshpendi retinde qabyldap kelgen ata-babalarymyzdyń keremet ónerin jete baǵalaı alǵanymyz joq. 

Sondyqtan da Elbasy Nursultan Ábishu­ly Nazarbaevtyń óziniń joǵary­daǵy maqalasyndaǵy «ejelgi atalarymyz metall óndirýdiń amal-tásilderin tabý arqyly tarıhtyń jańa kezeńine jol ashyp, adamzat damýynyń barysyn túbe­geıli ózgertti» degen paıymy óte oryndy.

Orazaq SMAǴUL, 

akademık