Ult murasyn jańasha baǵamdaý
Jıynǵa Parlament Senatynyń depýtaty Baqytjan Jumaǵulov, Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, Astana qalasy máslıhatynyń depýtaty Erlan Sydyqov, tarıhshy-ǵalym, belgili arhıvıst Marat Ábsemetov, kıno jáne teatr akteri Nurlan Álimjanov, «Nur Otan» partııasy Astana qalalyq fılıaly tóraǵasynyń orynbasary Vladıslav Sergeev, zııaly qaýym ókilderi, ǵalymdar, qalamyzdyń belsendi azamattary men jastary qatysty.
– Elbasymyz «Uly dalanyń jeti qyry» atty tereń mazmundy, taǵylymy mol maqalasyn jarııalap, qalyń jurtshylyqty bir serpiltip tastady. Tarıhymyzdyń jeti qyryn ataı otyryp, Nursultan Ábishuly Nazarbaev ótkenimizdi tarıh tuǵyrynan baǵamdap, tereń zerdeleýge úndep otyr. Bizdegi maqsat – ózderińizben oı bólisip, aqyldasa otyryp, birge isteıtin aldaǵy sharalarymyzdy aıqyndap alý, – degen qala ákimi Astananyń ótkeni men keleshegine qatysty jańa josparlardy ortaǵa saldy. Onyń aıtýynsha, Astana qalasy ákimdigi Mádenıet jáne sport mınıstrligimen birlese otyryp, «Bozoq» tarıhı-mádenı keshenin qurý jumystaryn 2020 jylǵa deıin tolyq aıaqtamaq. «Mádenı-týrıstik jáne ǵylymı-zertteý halyqaralyq ortalyǵyna ǵana emes, sondaı-aq Eýrazııa dalasynyń arheologııalyq-etnografııalyq kóne tarıhyn zertteý maqsatynda ǵylymı-ádistemelik bazaǵa aınaldyrý josparlanyp otyr», degen Baqyt Sultanov Astananyń el damýyndaǵy róline aıryqsha toqtalyp ótti.
Budan keıin sóz alǵan Senat depýtaty Baqytjan Jumaǵulov atalǵan maqalanyń tól rýhanııatymyzdy damytýǵa erekshe serpin bergen «Rýhanı jańǵyrý» keshendi baǵdarlamasynyń jalǵasy ekenin, jańa ıdeıalar arqyly el bolashaǵyn baıandy ete túsýdiń sheshýshi sáti ekenin aıtyp ótti.
– Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy der kezinde jazylǵan dúnıe. О́ıtkeni óz tarıhymyzdy álem órkenıeti turǵysynan qarap zerdeleý qajet. Myqty dalalyq órkenıetimizdiń bar ekenin álemge tanytqanymyz jón. Maqalanyń ár bólimi ótkendi saraptaı otyryp, búginmen ushtastyra, oılastyra aıtylǵan. Qazaq jurtynyń tarıhı túp-tamyry óte tereńde jatyr. «Biz kimbiz? Qaıdan keldik? Qaıda baramyz?» degen suraqtarǵa tereń de tolymdy jaýap beretin tarıhymyzdy júıeli túsinýimiz qajet. Maqaladaǵy kóne tarıhymyzǵa qatysty negizgi jobalar Eýrazııa qurlyǵyndaǵy saıası jáne ekonomıkalyq tarıhtyń betalysyn talaı ret túbegeıli ózgertkeni týraly syr shertedi, – degen ol osy baǵyttaǵy jumystardy jetildirýdiń jańa deńgeıin aıqyndaǵan bastama dep atady.
Elbasy bastamasymen ataqty tarıhı tulǵalar men olardyń jetistikteriniń qurmetine ashyq aspan astynda eskertkish-músinder qoıylatyn «Uly dalanyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn ashýǵa, «Arhıv – 2025» jetijyldyq baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa jáne mektepter men barlyq óńirdegi ólketaný mýzeıleriniń janynan tarıhı-arheologııalyq qozǵalystar qurýǵa, sonymen birge Qazaqstannyń órkenıeti tarıhynyń úzdiksiz damýyn kórsetetin fılmderdiń arnaıy sıklin óndiriske engizý sııaqty bastamalarǵa qatysty qoǵam qaıratkerleri naqty usynystaryn aıtyp, sharanyń joǵary deńgeıde ótýine erekshe atsalysatyndaryn jetkizdi. Aldaǵy ýaqytta qazaq eliniń álemdik órkenıettegi ornyn jáne úlesin kórsetý maqsatynda maqalada aıtylǵan usynystar negizinde keshendi is-sharalar qolǵa alynatyn bolady.
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
Ejelgi órkenıet óris alǵan jer
Shyǵys Qazaqstanda birneshe jyldan beri óńirlik arheologııany damytý baǵdarlamasy júzege asyrylyp kele jatqany belgili. Baǵdarlama aıasynda Ábdesh Tóleýbaev, Zeınolla Samashev, Karl Baıpaqov sekildi beldi arheologtermen qatar Ulan Úmitqalıev, Erden Oralbaı syndy jas ǵalymdar oblystyń Katonqaraǵaı, Zaısan, Tarbaǵataı, Ulan, Kókpekti, Abaı aýdandarynda qazba jumystaryn júrgizip, qundy jádigerler tapqany belgili. Osy rette joǵaryda aty atalǵan arheologter 21 qarashada «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyn aıryqsha yqylaspen qabyldaǵanyn aıtqymyz keledi. «Bul maqala men jáne meniń áriptesterim iske asyrýǵa belsendi qatysqan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń zańdy jalǵasy ekendigi sózsiz. Qazaqstandyqtardyń kópshiligi sońǵy úsh jylda Shyǵys Qazaqstan oblysynda jasalǵan biregeı ashylýlardy biledi. Oblys ákimdiginiń qoldaýy arqyly meniń ǵylymı jetekshiligimmen Katonqaraǵaı aýdanynyń Berel qorǵandary, Tarbaǵataı aýdanynyń Eleke Sazy eski qorymy zertteldi. 2017 jyly jumys Berelde áıgili kisi jerlengendiginiń ashylýymen aıaqtaldy, bul jerdi jýrnalıster «Dala amazonkasy» dep atap ketken. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi III ǵasyrda jerlengen aqsúıek urpaǵy jaýynger jas qyzdyń qabiri arqyly Elbasy óz maqalasynda aıtqan dala órkenıetiniń joǵary deńgeıde bolǵandyǵy týraly qorytyndy jasaýǵa múmkindik berdi. 2018 jyly Eleke sazynda kıimi altynmen qaptalǵan olja, 17-18 jas aralyǵyndaǵy aqsúıek jas jigittiń jaqsy saqtalǵan qaldyqtary tabyldy. Biz ony shamamen bizdiń zamanymyzǵa deıingi VIII–VII ǵ. ǵ. jerlengen dep esepteımiz. Buqaralyq aqparat quraldarynda jańa «Altyn adam» atalyp júr. Bul ashylýlar jyl saıyn shetel sarapshylary men ǵalymdarynyń qatysýymen ótetin «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada kópshilikke kórsetiletindigin basa aıtqym keledi», deıdi bıyl Tarbaǵataı aýdanynyń Eleke sazy jaılaýynan tonalmaǵan «Altyn adamdy» tapqan arheolog Zeınolla Samashev.
Arheolog Memleket basshysynyń maqalasy elimizde arheologııany damytýǵa tyń serpin berip, jańa ashylýlarǵa jol ashatynyn aıtady. «Jańa baǵdarlama men barlyq ómirimdi arnaǵan jumysymnyń birneshe qyrlarymen sáıkes keledi. Bul Berel qorymynan tabylǵan oljalarda belgilengen «atqa miný mádenıeti» jáne «ań stıli», elimizdiń shyǵysynda ornalasqan keremet ádemi artefaktilerdegi «Uly dalanyń ejelgi metallýrgııasy». Osyndaı qundy dúnıelerdi arheologııa salasyndaǵy ǵylymı zertteý jumystaryn damytýǵa arnalǵan oblystyq baǵdarlama arqyly aldaǵy úsh jylda tereńirek zertteıtin bolamyz», deıdi Z.Samashev.
Oblysymyzdyń Zaısan aýdanyndaǵy Shilikti jazyǵynan «Altyn adam» tapqan arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Ábdesh Tóleýbaev Elbasy maqalasynda aıtylǵandaı saltattylyq jáne basqa da kóshpendiler mádenıetiniń qaıtalanbas jetistikteri erte temir dáýiri men neolıt, eneolıt, qola mádenıeti aıasynda paıda bolyp, damyǵanyn jetkizdi. «Jylqyny qolǵa úıretý de, keıin ony jegý kúshi retinde, sodan keıin salt júriske úıretý – osynyń barlyǵy bizdiń jerimizde bastalyp, belsendi júrdi. Buǵan, Prezıdentimiz atap ótkendeı, elimizdiń soltústigindegi «Botaı» qonysyndaǵy qazba materıaldary dálel. Rasynda da, aýyzdyq, er-toqym, úzeńgi jáne t.b. at ábzelderi, ortalyǵy qashanda ejelgi Qazaqstan jeri bolǵan Uly dala beldeýi aýmaǵynda oılap tabylǵan. 2017 jyly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Shyǵys Qazaqstan ekspedısııasy Tarbaǵataı taýlary eteginde Temirsý jerinde búginge deıin belgisiz bolǵan eneolıt dáýirindegi (qola-temir ǵasyry) klassıkalyq eskertkishterdi ashty. Belgili bolǵandaı, dál osy eneolıt shyn máninde jylqyny salt júriske úıretý bastalǵan ýaqyt bolyp tabylady. Bizdiń ultymyzdyń Kóshbasshysy, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti árqashan týǵan jer men eldiń tarıhyna aıryqsha kóńil bóledi. 2004 jyly «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn jarııalady. Osy baǵdarlama aıasynda mádenı muralardy izdeý men qaıta jańǵyrtý baǵytynda kóp jumys jasaldy. Baǵdarlama sheńberinde meniń basshylyǵymmen bir top arheolog, Shilikti alqabynda patsha qorǵandarynan biregeı materıaldardy ashyp, zerttep, jarııa etti. Prezıdenttiń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Shyǵys Qazaqstan oblysynda arhologııalyq zertteýler bastalyp, maqsatty túrde júrgizilýde. Aımaq basshysy Danıal Ahmetovtiń tikeleı bastamasy boıynsha bizdiń zertteý tobymyz birneshe jyl qatarynan Shilikti alqabynyń jáne Tarbaǵataı taýlary eteginde erte saq eskertkishterinde arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýde. Nátıjesinde biz Shilikti alqabynda jáne Qarǵyba-Bazar alqabynda han qorǵandaryn ashtyq. №16 qorǵanda eki myńnan astam altyn buıym – saq-skıftik ań stılinde jasalynǵan, «altyn kıimniń» tigilmeli shytyralary anyqtaldy. «Adam men tabıǵattyń ózara qatynasynyń sımvoly» dep Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev atap ótkendeı, shyn máninde bul altyn buıymdar bizdiń jerdegi ejelgi turǵyndardyń dúnıetanymyn kórsetetin óner týyndylarynyń qundylyǵy retinde usynylady», degen arheolog bıyl oblys ákiminiń qoldaýymen jalpy kólemi 504 betten turatyn «Erte saq Shilikti mádenıeti» atty monografııalyq sýretterdiń shyǵarylatynyn tilge tıek etti.
Bir sózben aıtqanda, Elbasy maqalasy oblysta júzege asyrylyp jatqan óńirlik arheologııany damytý baǵdarlamasyna tyń serpin berip, aldaǵy ýaqytta óńirden Uly dalanyń ulylyǵyn tanytatyn qundy jádigerler tabylady dep senemiz.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy
