Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyndaǵy oı-tolǵamdar men maqsat-jobalar Úkimet baǵdarlamasy nemese kezdeısoq berilgen anyqtama emes, negizi birtindep qalanǵan órkenıetti dúnıe júzine pash etý.
Maqalada eń áýeli Qazaqstan tarıhyna baılanysty málimet pen anyqtamalardyń qaıta jańǵyrǵany baıqalady. Qazirgi Qazaqstan jerinde turyp jatqan ult pen ulystardyń, ártúrli mádenıettiń, derekter men oqıǵalardyń keńistik pen ýaqyt turǵysynan negizgi tirekteri kórsetiledi. Eki jaıtqa negizdelip qalyptasqan tarıhı baǵdarǵa nazar aýdarady.
Birinshiden, túp-tamyrynyń boıyndaǵy qundylyqtardy dáriptep, ult tarıhyna tutastaı kózqaras qalyptastyrý. Bul jerde qazaq tarıhynyń bastaýy keńistiktiń qoldanylýy jáne de ártúrli mádenıet pen órkenıettiń ózara árekettesýi negizinde belgilenedi. Nemister men ıtalııalyqtardyń tarıhı dástúrindegideı qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda san ǵasyr burynǵy saıası-mádenı tarıh búgingi qazaq órkenıetiniń de bir quramdasy bolýy kerek. Osylaısha kúlli túrki jurtshylyǵynyń qadym tarıhynda ózindik oryn alǵan órkenıetter Qazaqstan tarıhymen baılanystyrylady. Ǵundar men saqtar atap kórsetilip, túrki memleketteri men birlestikteriniń Qazaqstan aýmaǵynan dúnıege taraǵanyna baılanysty oı tujyrymdalady.
Ekinshiden, tarıhta bolǵan oqıǵalardy baǵamdaý jáne ózgeni túısiný. N.Nazarbaev eýrosentrızm uǵymyn synǵa alady. N.Nazarbaev tilge tıek etken dala órkenıetiniń bolashaq baǵdary damý men demokratııalyq el bolý úshin tek batystyq baǵytty ustaný kerek degenmen, árıne sáıkespeıdi. Qazaqstan Batyspen jaqsy qarym-qatynas qurǵanymen, órkenıettiń bastaý kózi tek qana Batysta degen jalpy ustanymǵa qosylmaıdy. Bul tuǵyrdy Qazaqstannyń syrtqy saýdasynan-aq baıqaýǵa bolady. Saýda-ekonomıkalyq baılanystaryn damytqan alǵashqy bes el qatarynda, kem degende, eki eýropalyq memleket bar. Nazarbaevtyń tarıh pen oqıǵalarǵa degen kózqarasy Shyǵys pen Batys sıntezi úshin memlekettik baǵyt tárizdi. Elbasynyń bul turǵydan usynǵan ádistemelik sheshimi − tutas oılaýdy obektıvti negizder men shyndyqqa negizdeý. Sol sebepti uzaq ýaqyt boıy alyp keńistikte «ózge» dep qabyldanǵan halyq pen mádenıettiń úlesin umyt qaldyrýǵa bolmas.
Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev Uly dalanyń qyrlaryn belgilep kórsetkende suryptap alǵan krıterıılerdi óte muqııat anyqtaǵan. Eń birinshisi − atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy. Munyń jalǵasy retinde jaýyngerlerdiń kıimdi ústińgi jáne astyńǵy dep ajyratýy arqyly qazirgi shalbardyń paıda bolýy. Alǵashqy temir saýyttyń sol dáýirde jasalýy, temir qursanǵan atty áskerdiń Qazaqstan jerinde paıda bolýy qazirgi áskerı yqpaldastyq turǵysynan da mańyzdy. Endigi jerde metallýrgııa salasynda jınaqtalǵan tájirıbe de bar. Qazaqstannyń sımvoldarynyń biri qar barysyn meńzegeni tabıǵat pen ónerdiń úılesim tabýy qajettigin kórsetedi. Sonymen qatar Altyn adamnyń janynda tabylǵan kúmis kesege oıyp jazylǵan jazýdyń Ortalyq Azııa jerindegi eń kóne jazý úlgisi ekenin tilge tıek etedi. Qyzǵaldaq pen almanyń tarıhı otany dep Qazaqstan dalasyn kórsete otyryp, tabıǵat pen órkenıettiń til tabysýyn sýretteıdi.
Nazarbaevtyń órkenıet týraly túpki oıynda túrki dúnıesiniń erekshe orny bar ekeni ańǵarylady. Bul túpki tamyrdyń keńistiktegi temirqazyǵy Altaı taýlary, al ýaqyt turǵysynan bastaý kezi bizdiń dáýirimizdiń I myń jyldyǵynyń ortasy. Ǵundar, saqtar, kók túrikter, uıǵyrlar jáne bul tizbektiń basqa da múshelerin qazaq dalasymen sabaqtastyrady. Sonymen qatar túrkilerdiń sabaqtastyqty úzbeı, memleket dástúrin jalǵastyrýyna aıryqsha nazar aýdarýy túrki áleminiń tarıhı tutastyǵy men tamyrlastyǵy turǵysynan óte mańyzdy. N.Nazarbaev keńistik pen mekenniń bir nesibe ekenin boljaı otyra, úsh keńistikti tutastaı qarastyrady: Eýrazııa, túrki dúnıesi jáne Ortalyq Azııa... Tarıhı Jibek jolynyń osy úsh keńistiktiń boıynda jańǵyrýy zor mańyzǵa ıe. Bul rette Makkınderdiń «qurlyqqa ıelik etý teorııasyn» eske túsiretin bolsaq, bir lıderdiń Eýrazııanyń kindiginde ornalasqan eline Ortalyq Azııa men túrki álemi yqpaldastyǵy negizinde nazar aýdarýy zor parasattylyqtyń belgisi. Qazaqstan bul baǵyttaǵy senimdi qadamdaryn dıplomatııa arqyly da kórsetýde.
Qazaqstannyń lıderi N.Nazarbaev Uly dalanyń jeti qyryn belgileýmen qatar, kóregen ári baısaldy saıasaty arqyly bolashaqqa jetkizýdi de maqsat etedi. Sol sebepti mańyzdy jobalardy tarıhı platformalardan memleket jáne ult ómirine usynady. «Arhıv – 2025» baǵdarlamasy arqyly jalpy elge qatysy bar derekti qujattardy jınaqtap, sıfrly formatqa kóshirý jumysyna jumyldyrady. Málimet pen qujattardyń barshaǵa qoljetimdi bolýy, bastaýysh mektepten bastap, bilim berý júıesine engizilýi − Qazaqstan aýmaǵynda ulttanýǵa den qoıýdyń bir kórinisi. Sonymen qatar ál-Farabı, Ahmet Iаsaýı jáne Kúltegin tárizdi uly babalardy eskertkish-músin, ensıklopedııalyq saıabaq, kórme, kitap, t.b. quraldar arqyly dúnıe júzine tanytý keń-baıtaq túrki keńistigindegi elderdi bir-birine jaqyndata túsedi. Túrki dúnıesindegi yntymaq pen birliktiń joba retinde maqalada oryn alýy Qazaqstannyń jýyrda osy salada mańyzdy qadam basýǵa daıyn ekendigin kórsetedi. Túrki órkenıetiniń negizderin zertteýde eń negizgi quraldyń biri − tildiń Dúnıejúzilik Túrkologııalyq kongress aıasynda qarastyrylýy nazar aýdararlyq qadam. Vıkıpedııa úlgisindegi ortaq ensıklopedııany Qazaqstannyń moderatorlyǵymen ashý qazaq eliniń kóshbasshylyq róline meńzeıdi. Túrkistan oblysynyń qaıta qurylyp, buǵan basa nazar aýdarý − túrki áleminiń teriskeıdegi ortalyǵynyń jarııa etilýi ispetti.
Qorytyndylaı kele, atalǵan jobalar «Rýhanı jańǵyrý» úderisiniń jalǵasy, táýelsizdikten keıingi Qazaqstannyń tarıhtan taǵylym alyp, bolashaqqa baǵdar jasaý maqsatynyń aıqyn kórsetkishi demekpiz.
Kúrshad ZORLÝ,
sarapshy, Vatan gazetiniń sholýshysy
