«Men qazaqpyn, jaratylysym da, janym da – qazaqy…»

Arnaıy sóz bolyp otyrǵan bul hattardyń alǵashqysyn Qanysh Sátbaev 1925 jyly 29 maýsymda Semeıden jazyp, Taısııa Koshkınaǵa joldaǵan. Hat joldaýshy Qanysh Sátbaev 26 jasta, Tom tehnologııa ınstıtýtynyń 4-kýrsyn támamdaǵan stýdent jazǵy demalysqa shyǵyp, Baıanaýlanyń kúnbatys bókterindegi týǵan aýylyna attanyp bara jatqanda jazǵan. Taısııa Alekseevna Koshkına da osy ınstı­týttyń stýdenti, ol da 4-kýrsty bitirgen. Shamalaýymyzsha, osy hat Qanysh Iman­taıulynyń bolashaq qosaǵyna alǵashqy joldaýy. 

Q.I.Sátbaevtyń T.A.Koshkınaǵa hattary,1925-1929 j.j.

Arnaıy sóz bolyp otyrǵan bul hattardyń alǵashqysyn Qanysh Sátbaev 1925 jyly 29 maýsymda Semeıden jazyp, Taısııa Koshkınaǵa joldaǵan. Hat joldaýshy Qanysh Sátbaev 26 jasta, Tom tehnologııa ınstıtýtynyń 4-kýrsyn támamdaǵan stýdent jazǵy demalysqa shyǵyp, Baıanaýlanyń kúnbatys bókterindegi týǵan aýylyna attanyp bara jatqanda jazǵan. Taısııa Alekseevna Koshkına da osy ınstı­týttyń stýdenti, ol da 4-kýrsty bitirgen. Shamalaýymyzsha, osy hat Qanysh Iman­taıulynyń bolashaq qosaǵyna alǵashqy joldaýy. Qosymsha aıtar jaıt: qoly­myz­daǵy 50 hattyń (jalpy kólemi 100 betke taıaý) mátinin tolyq keltirmeımiz, erli-zaıypty eki geologtyń bes jylǵa taıaý ýaqytta otbasylyq tirshilik qamymen qosa ózderi shuǵyldanǵan qaýymdyq isti qalaı atqarǵany, sol joldaǵy basynan keshken beınetteri men zeınetteri jaıyndaǵy oqıǵalardy sóz etken tustaryn ǵana aýdarǵanymyzdy eskertemiz. Taısııa Alekseevnanyń jaýap hattary saqtalmaǵan. Meıiz Qanyshqyzynyń túsindirýinshe, uzaq jyldar saqtalǵan hattardy anasy ber­tin­de, ómirden attanar shaǵynda óz qolymen joıǵan-mys… 
 Birer sóz 50 hattyń bizdiń qolymyzǵa qalaı túskeni jaıynda: 1980 jyly «Sátbaev» ǵumyrnamasy Máskeýdiń «Molodaıa gvardııa» baspasynyń «JZL» serııasymen 100 myń dana taralymmen jaryqqa shyqty. Bul oqıǵa qazaqstandyq oqyrmandar úshin qýanyshty merekege aınaldy. Qanekeńniń otbasy da meni kezekpe-kezek dámge shaqyryp, qurmet kórsetti. Meıiz Qanyshqyzynyń úıinde bolǵanymda, ol kisi maǵan eki túrli syı-sııapat jasady: alǵashqysy – Qanysh aǵaıdyń as ishetin kúmis qasyǵy men shanyshqysy (ekeýiniń de sabyna ǵalym esiminiń bas áripteri oıylǵan); ekinshisi – ákesiniń sheshesine jazǵan hattarynyń túpnusqasy… Men sol hattardan kóshirme jasap, birer jyldan soń túpnusqasyn Meıiz Qanyshqyzyna qaıtardym. Sodan bylaı hat úzindilerin ǵumyrnama kitabymnyń 1988 jyldan bergi qazaqsha, oryssha 9 basylymynyń bárine de ishinara kirgizdim. Ásili, osy hattardy jáne Qanekeńniń ózge jyldarda da árkimge, kóbine laýazym ıelerine joldaýlaryn jınaq etip jarııalaıtyn ýaqyt jetti dep bilemin. Bul endi Q.I.Sátbaev atyndaǵy halyqaralyq qor shuǵyldanatyn sharýa bolýǵa tıis!
Q.S., Semeı, 29.7.1925 j. – Zyrıanov kenti, T.A.-ǵa.: «Qymbatty Tasıa! Semeıde siz bolmaǵan soń kóńilsiz júrmin. Súreńsiz mezi kúnder óter emes. San alýan oı keship, japadan-jalǵyz ja­­­byqqan janym Sizdi oılaǵan sátte ǵana bir ýaq jaı tabady. Táńir bizdi jolyqtyryp, ózime Sizdeı janserik tapqanyma kámil senimdimin. Sol sebepti qýanyshqa toly hám sheksiz rızalyq sezimmen aldaǵy ómirge zor úmitpen qarap otyrmyn. Bizdiń súıispenshiligimiz shuǵyl týyp, birden bekem negizge aýǵanyna men tańdanbaımyn, sol da bizdiń jaratylysymyzdyń ózara jaqyndyǵyna dálel emes pe?.. Budan kóp buryn, alǵash ta­­­nys­qanda-aq men sizdiń qarapaıym nyshanyńyzǵa bııa­zy qylyǵyńyzǵa tańǵalyp edim… Sóıtip, Sizdi ábden tanyp-bilýden soń ózińizge málim sheshimge keldim. Sizge men bir ǵana shart qoıamyn, esińizde bolar, ony oryndaý qıyn emes. Sonymen, Tasıa, jerebe tastaldy, biz ala jipten attaǵan adamdarmyz. Sol tek baqytqa bastaǵaı! Súıe­min! О́zińizdiń Qanysh».
Qanysh Imantaıuly týǵan ólkesinde ken iz­­­deýge qulshynǵan azamat. О́zi ǵashyq bolǵan Taısııa Koshkınaǵa: «…bir ǵana shart qoıamyn» – deýi de sol, ómirine murat etken barlaýshylyq kásip-pen týǵan dalasynan ken izdeý. Tasıa boıjetken de bul shartty qarsylyqsyz qabyldaǵan…
Q.S. – T.K.-ǵa, 8. 8. 1926 j.: «Saulem Taisa-Tai! Sońǵy hatty budan bir aı buryn, 8 shildede jol­­daǵanyma renjime… Bizdiń dalada jeke adamnyń haty túgili, bolys poshtasynyń ózi aıyna bir-aq márte qatynaıdy. Mine, men de shabarmannyń kelgenin paıdalanyp, Sizge ekinshi márte hat joldap otyrmyn. Onyń esesine Sizden eki hat aldym… Bir aıda júzden astam qaz aldyq, usaq qustardy sanaǵan joqpyn. Bul jaqtaǵy negizgi qareketimniń jón-josyǵyn osydan-aq ańdaǵan bolarsyz. Kóńil-kúıim óte jaqsy, tán saýlyǵy túzeldi… Semeıge, sirá, tamyzdyń 25-i shamasynda attanatyn shyǵarmyn, qyrkúıektiń 1-5-i aralyǵynda sonda bolmaqshymyn… О́zińizdiń Qanysh. Jamanqylshyly jaılaýy».
Q.S. – T.K.-ǵa, Máskeý, 8.02.1927 j.: «Súıikti Tasıa! Sońǵy hatyńyzdy aldym. Kóńilimde ja­­byr­­­qaý týǵyzǵanyn jasyrǵym kelmeıdi. О́zińiz jazǵandaı, «kútý jáne árqıly shyrǵalańdar» Sizdi de qajytyp, qamyǵýǵa dýshar etkenin, árı­ne, túsinemin. Sóıtse de, biz bir jáıtti moı­yn­daýǵa tıispiz: ómir – kúresý mektebi, oǵan kórgen tústeı jeńil-jelpi qaraýǵa bolmaıdy; ǵumy­rymyzdyń alǵashqy kezeńinde osyndaı jaǵymsyz jaıttardyń kezdesýi ábden yqtımal. Bulardy men sózsiz bolýǵa tıis qubylystarǵa saıamyn jáne alda da kezdesedi degen oıdamyn.
…О́zińizge mynandaı: «Men onymen birge jú­rip, ómir usynar ár túrli qıynshylyq pen shyrǵa­lańdardy birge keshýge ázirmin be?» degen suraý qoıyńyz. Meniń tulǵamdy, oılaımyn, Siz jet­kilikti bilesiz: men qazaqpyn – jaratylysym da, janym da qazaqy; oı-túsinigim boıynsha da qazaqpyn; aldaǵy ómirimdi tek qana týyp-ósken Qazaqstanda ótkizbekpin (daralaýshy hat ıesi − M.S.); bul jolda aı sáýleli armandarǵa berilip asqaqtaýdan adamyn; sondaı-aq sózsiz kezdeser qıynshylyqtardan da alabóten bezingim kelmeı­di; jan tynyshtyǵyn da shat-shadyman tur­mys­tan góri rýhanı kúrespen ótkizgendi jón k­ó­remin; sol úshin de turmystyń jaıly kúıtinen bas tartyp, Qazaqstan qıyryn kezip, ómir-baqı ken izdeýge de ázirmin…»
Q.S. – T.K.-ǵa, Qarsaqbaı, 23. 05. 1927 j.: «…Qarsaqbaıǵa 11 mamyrda kúndiz keldim… Qu­ry­­lys jumysy edel-jedel bastaldy. Jumys qar­qyny údedi, jan-jaqtan aǵylyp kelip jat­qan jumysker erekshe kóp. Qurylys materıaldaryn jetkizýge ǵana kúmán bar. Tasymaldaý ju­mysyn jandandyrýǵa sharalar jasalýda, bul jóninen de oljasyz emespiz. Qa­laıda bıylǵa belgilengen qury­lys­ty tolyq aıaqtaýǵa senim mol. Shetelden alynbaq jab­dyq­tarǵa tapsyrys men Máskeýde júrgende-aq berilgen-di. Osynyń bári aldaǵy tirligimizge senimmen qaraýǵa oı týǵyzady: Qarsaqbaıdyń taǵdyry dańǵyl jolǵa tústi; Jezqazǵannyń mys kenishteri sýdan qur­­­ǵatylýda; sýsorǵyshtar qoıylyp, ken qazy­­­la­­­tyn ýchastoktardy tireý­men bekitýge kóshti; ken qazý kúzde bastalady… Men úshin qazirgi basty másele – barlaý jáne tehno­­­lo­­­gııaǵa qajet flıýstik shıkizat tabý. Jezqazǵanǵa deıingi tar tabandy temir jol qu­ry­­­lysy birinshi qazanda aıaqtalmaq, birinshi po­ıyz da sol kezde júredi…»
Qýatty eki kombınattyń (Qarsaqbaı jáne Qa­ra­ǵandy irgesindegi Spas) barlaý jumysyn bas­qa­rý jas geologqa birtalaı sony mindetter júk­­­tegen. «Spas máselesin tııanaqtaý úshin 5-10 maýsym aralyǵynda Máskeýge barýǵa májbúrmin, – depti Q.I. Taısııaǵa Qarsaqbaıdan 23 mamyrda (1927 j.) joldaǵan hatynda. – Odan soń shildeniń alǵashqy jartysynda Spas kásipshiligine jetýim kerek…»
Bir táýiri, byltyrdan beri sózbuıdaǵa túsip kele jatqan páter máselesi ońdy sheshilipti. Qa­zaqstan astanasynyń Almatyǵa aýysýyna baılanysty Máskeýde jumys istep otyrǵan birneshe mekeme Alataý baýraıyna kóshirildi. Qyzylor­da­dan da soǵan oraı áldeneshe úı bosady… Osy jaıt, baspana bolmaǵandyqtan bir shańyraq as­tyn­da bas qosa almaı júrgen eki muńlyqqa qo­laıly jaǵdaı týǵyzdy: Máskeýdiń Úlken Dorogomılovskaıa kóshesindegi 12-úıdiń 22-páterinen Qanyshqa bir bólme derbes tıdi; 1927 jyldyń 19 maýsym kúngi hatynda ol: «Páterimdi kórdim: máz emes, las, sasyq ıisi qol­­­qany atqandaı, sóıtsem, jaz shyqqaly terezesi ashylmapty. Árıne, tez­­detip terezeni alǵyzdym. Eski ıisten qutylǵan sııaqtymyn. Qyzylordadaǵy bólmemiz budan áldeqaıda ońdy…»
Sol jyly Taısııa Koshkına Qyzylordaǵa aýysyp, Qazaqstan Halkomynda ashylǵan Geolkom ókildigine qyzmetke turǵan. Bas suǵar úı bolma­ǵandyqtan ókildik Almatyǵa kóshken joq-ty. Al Qyzylorda – Josaly beketine, demek Qarsaq­baı­ǵa da urymtal qala, jaz boıy birneshe ret kezdesýge bolady. Oǵan qosa Qarsaqbaı men Josa­ly­nyń arasy bıyl edáýir «qysqardy». О́ıtkeni, Qarsaqbaı kombınaty keńestik «AMO»-men qosa, fransýzdar Sahara shólinde júrýge beıimdep jasaǵan myqty avtomobılderdiń birnesheýin satyp alǵan. Instıtýt bitirgennen beri birin-biri sırek kórip, saǵynysh pen kóńildi áredik torlaıtyn óksikterin hatqa tógip, maýyqtary basyl­ǵan­sha qaýyshýǵa yntyq jas jubaılarǵa árbir kezdesý – kádimgideı aldanysh ári lázzaty mol mereıli qýanysh… «Saulem, bekerge qamyqpa, ásirese bir-birimizden shalǵaı júrgenimizge, ja­qyn arada taǵy da birge bolamyz, tipti uzaq ýaqyt birge tura­ty­ny­myzǵa sengeısiń! – dep qıylady Q.I. 19 maýsymda Máskeýden joldaǵan hatynda. – Qoshtasqan kezde betińdi jýǵan ystyq jas osy kúnge deıin kóz aldymda…». «Josalyǵa kelgen soń qasyńda taǵy bir kesh qalmaǵanyma qatty ókindim. Ol keshter qandaı tamasha edi?! Tamashalyǵynda shák joq. Qaıtemiz endi, áredik emes, árqashan birge bolatyn kúnge de jaqyndap kele jatqanymyz dátke qýat. O, ol endi basqasha ómir bolmaq! Sony men ystyqta qatalap kelip dem almaı simirgen salqyn qymyzǵa, bolmasa túski astan keıin aýzyńa túser dámdi júzimge teńeımin. Qanshama qyzyqtar kútip tur bizdi! Bımen tolqyp shyr kóbelek aınalar keshter de bolady!.. Mu­­­nyń bári alda jáne tek qana ekeýmiz úshin. Jumysty birge istesek, shirkin, tipti tamasha bolar edi!..» – dep te qııaldaıdy keı sát quıqyl­­jyǵan jas kóńil (15 tamyz 1927 j., Josaly).
Alaıda, geolog jigitti qoǵam aldyndaǵy paryz, áleýmet júktegen zor mindetter kútýli. Ulan-baı­­­taq qazaq jeriniń tórtten birine jýyq atyra­­byn­­daǵy barlaýǵa jaýapty bas mamannyń tikeleı aralasýyn talap etken keleli jumystar qanshama!
Q.S. – T.K.-ǵa, Máskeý, 7 mamyr, 1928 j.: «…Maý­­symnyń 10-na deıin Máskeýden shyǵa almaspyn. Sóıtýge qyzmet emes, jeke basymnyń sharýasy da múmkindik bermeı otyr. Aýyldaǵy týystarymnyń jaǵdaıy taǵy da qıyndady… Sońǵy hatymda jazǵan jaıttarǵa ákemniń kenetten qaıtys bolǵany qosylypty, onyń ústi­ne taǵy bir nemere týysym tutqyndalǵan. Ákem­di jan-tánimmen súıýshi edim, qadir-qurmeti de men úshin ózgeshe jan… Ol kisiniń mynadaı jaǵdaıda dúnıeden qaıtýy men úshin aýyr soqqy. Úıde qalǵan shıetteı bes balanyń, aǵamnyń áıeli­­­niń, ásirese qartaıǵan she­­­shem­­­­niń hali ne kúıde ekenin bil­meımin, eki aı boldy, hat joq (sirá, poshtadan ótkizbegen). Týǵan aǵam qazir Pavlodardyń túrme­sinde. Baıǵustyń jaǵdaıyn jeńildetý maqsaty­men ár túrli sharalar istep jatyrmyn. Aǵaıǵa taǵylǵan kiná – qısynsyz jala, isiniń tezirek qaralatynyna shúbám joq. Teginde, bul da bizdiń jabaıy dalanyń eski «dertinen» týǵan, basaraz­dyqtan órbigen is. Ádil Keńes soty áli-aq sony uıymdastyrǵan sholaq belsendilerdiń qaskóı áreketin áshkerelep, tórelik aıtady. Biraq, soǵan deıin aǵamnyń úı-ishi qanshama qasiret shekpekshi, ásirese qorektik maldy tárkige berip ári ákeıdiń qazasyn aza tutyp jylap otyrǵan kúnderde…»
«…Qyzylordadaǵy sheneýnikter meni «Atbas­tres­tegi» jumysymnan shettetýge kelisken sııaqty. Jýyq arada resmı buıryq jibermek. Demek, endi men Qazaqstanǵa bara almaımyn. Bıylǵy qys, bálkim, Máskeýde qala turamyn. Jumys jóninde qınalmaspyn, meni jumysqa alýǵa múddeli keńseler munda az emes… On shaqty kúnniń ishinde bári de belgili bolady. Sol kezde tolyǵyraq jazarmyn. Kóńil-kúı osyndaı, ýaıym jep túńilgennen amanmyn. Qysqasy, saulem, sen bıyl men úshin de, óziń úshin de demalýǵa tıissiń… – depti 20 maýsymda Altaıǵa, sheshesiniń úıinde demalýǵa ketken T.K.-ǵa joldaǵan hatynda Q.I.. – Mundaǵy dostar Máskeýde múldem qalýǵa keńes beredi. О́zim de sol oıdamyn…»
«Ázirshe osyndamyn, Qazaqstanǵa, eń bolma­ǵan­da aýylyma barýǵa qıyla suranyp, ruqsat ala almadym, – depti Qanysh Imantaıuly 13 shildedegi hatynda. – Qala shańyn jutqan mezi de kúıki tirlikti qanaǵat etýge tıispin. Turmys kúıtimde eshqandaı ózgeris joq. Jumystyń betalysy da báımálim. Eshkim eshteńe aıtpaıdy, eń bolmaǵanda birdeme dep tú­sin­dir­se eken. Al trest jetekshileri me­niń ketýi­­­me múldem qarsy. Bul da men úshin rýhanı súıeý. Shynynda da, óz minde­ti­me men adal boldym, aıanǵan joqpyn… Geolkommen sóılestim: «… ózińiz qalaǵan ýaqyt­ta ju­­­­mysqa alamyz» dedi. Al professor Kotýlskıı Qazaqstanda bıyl turaqty ashylmaq Geolkom bólimshesin basqarýdy usyndy… Sonyń bárine naqtyly jaýap bermeı, oılanyp júr­min… Tres­ten ketiretin bolsa, sirá, Geolkomdy tańdar­­­myn… Taısııa-jan, ýaqytsha sátsizdigime qamyq­pa. Kúzde basymyz qosylyp, qaıtken kúnde birge turatyn bolamyz… Búgin saǵan jedelhat joldap, bir shısha nasybaı jiberýdi ótindim. Quryp qalǵyr taýsylyp qalyp, onsyz da juqaryp júrgen júıkeni qurtyp, mazamdy ala bergen soń, amalsyz suradym. Táńir jarylqasyn, janym, eń quryǵanda keýip júrgen tańdaıymdy jibitshi. Aǵamnyń jumysynda ózgeris joq…»
Jýyq arada degeni tek uzap barady. Bul bolsa qazaq dalasynda jappaı júrip jatqan iri baılardy tárkileýdiń, ıakı Qazaqstan О́lkelik partııa ko­­mı­­­tetiniń jaýapty hatshysy F.I.Goloshekın oılap tapqan «Kishi qazan» naýqanynyń saldary, ıakı geolog Sátbaevty Qazaqstanǵa jolatpaı, jaz boıy Más­keýde ustaý – Ábikeı Sát­baevty naqaq sottalýdan aıyryp alǵan áreketin qaıta­lat­paýdyń amaly…
Q.S. – T.K.-ǵa, Máskeý, 21 shilde, 1928 j.: «…Jaǵ­­­daı­ym beımálim qalpynda. Kóńil-kúı­im kóń­­te­­­rimdi. Ne sebepti kúırektenýge tıispin: boı­­­ym­­­da­­ǵy kúsh-jigerimdi, bilimimdi týyp-ósken elim úshin sarqa jumsap keldim. Aý, sol úshin endi qııa­­­nat-qýǵyndaýǵa ushyrap, jalaǵa urynyp, ózimdi jek kóretin bireýlerdiń kúıki áreketinen japa shegýge tıispin?! Trestiń ju­mysy oıda­ǵydaı de­se­di: Qar­­­saqbaı zaýytyn jyl aıaǵynda júrgizbek; jab­­dyqtardy mon­taj­daýdy aıaq­taý­ǵa jaqyn… Elektrobarlaý tamasha nátıje beripti: Jezqaz­ǵan men Tasqu­dyq­tyń aralyǵy­­nan tórt jerden jańa ken anomalııasyn ushy­ratqan! Bul – endi osy ýchastoktarda ken sho­ǵyrlanýyna senimsizdik bild­i­rip júr­gen kórsoqyr mamandardy ılandyrý úshin óte-móte mándi jańalyq… Sóıtip, basty isimiz alǵa basyp, Qarsaqbaı alybynyń irgetasy qala­nýda, ol bolsa, óziń bilesiń, Qazaqstandy ındýs­trııalan­dy­rýdyń alǵashqy qarlyǵashy».
Bul joly da aqıqat jeńdi. Qazaq geologyn barlaý alańyna jiberýge ruqsat berildi. Bul týrasynda ol 28 shildede Qyzylordaǵa Zyrıanovtaǵy úıinen qaıtyp oralǵan Taısııaǵa: «…Kelesi aptada bar­­laý­­­­­­dyń jaı-kúıin tekserý úshin Turlanǵa (Oń­tús­­tik Qazaqstandaǵy qorǵasynǵa baı Ashysaı keni, Turlan atyn bertinde, sirá, tarıhı Turlan ataýyn umyttyrý úshin saıasatkerler qasaqana ózgertken – M.S.) júremin, odan ári – Qarsaq­baı­ǵa… Júrerim­de jedelhat salamyn, kút, janym!» – depti.
Q.S. – T.K.-ǵa, Máskeý, 4 tamyz, 1928 j.: «…Kóńil-kúıim sońǵy aptada birjola túzeldi deýge bolady. Jumysta da olja kóp: Jezqazǵandaǵy bar­laý men nusqaǵan qolattan qýaty 3,5 metr, mystyń ortasha qunary 6,5 paıyz ken qabatyna jolyǵypty; peshtiń montajy bitken, 15-20 qyr­­­kúıek aralyǵynda zaýytty júrgizýge múm­­kin­­dik týǵan; óndiristerge saparym jýyqta qaıta bastalady. Turlandaǵy partııa bıylǵy barlaýǵa bir jarym aı keshigip kiristi. Sol úshin de qalǵan ýaqytty utymdy paıdalanyp, joba­lanǵan ju­­­mysty qysqa merzimde oryndaýy qa­jet. Kombınat basshylarynan álginde ǵana Tur­landaǵy par­tııanyń Túrkistan jaq baǵyttan… nebári 4,5 sha­­qy­rym jerden jańa ken júlgesin tapqanyn esti­dim. Ne qylǵan ken? Bara kóremiz… О́ziń qıyla ótin­gendeı, Qyzylordada birer kún aıaldaýǵa múmkindik bola ma, bolmaı ma, belgisiz. Týrasyn aıtqanda, esh­qandaı jumys bolmasa, toqtaǵym kelmeıdi. Shy­ǵa­rymda telegrafpen habar beremin. Qalaı bol­ǵan­da da meni qarsy alasyń… Densaý­ly­ǵym qazir jaq­sy, sirińkedeı shiltıip júdegennen amanmyn…»
«Erteńgilikte Túrkistanǵa keldim, dırektorymdy osynda keziktirdim, – dep jazady Qanysh Imantaıuly 19 tamyzdaǵy hatynda. – Turlan­­­nyń jaǵdaıy múshkil: burǵylaý áli bastalmaǵan; daı­­­yndyq jumystaryna keshigip kirisken; ne isteısiń, qolaıly ýaqytty ótkizip alǵan. Dırektor ekeýimiz sol jaqqa júrmekpiz. Sirá, bul jaqta uzaǵyraq bolarmyn, burǵylaýdy tezde­tip bastaýǵa qalaıda birdeńe isteýim kerek… Dırektor – jańa adam, bul jaqtaǵy jumystyń jaı-japsaryn bilme­­­gen­­dik­­­­ten jumysqa qolaı­­ly ke­zeń­­­di ótkizip alǵan. Búgin de jolǵa shyq­qysy kelmeı, erteń júr­­­sek qaı­te­di… dep úgit­­­tep otyr. Al bizge munda tú­neı­­­­tindeı sharýa joq…»
Bir nıet, bir bilekpen jumsal­ǵan kóp jigeri qıynshylyq ataýlynyń bárin de jeńdi. 1928 jylǵy 16 qyrkúıekte Qarsaqbaı zaýytyndaǵy sharpý peshine ot qoıyldy. Aq túıeniń qarny jaryldy derlik ulan-asyr qýanysh odan ári keshikken joq. Bir aıdan soń, 19 qazan kúni, túngi saǵat on bir shamasynda Qarsaqbaı zaýytynyń konvertorynan tuńǵysh ret mys bulaǵy aǵyzyla bastady. Keńes ókimeti salǵan tuńǵysh mys óndi­risiniń ónimi, tuńǵysh Keńes mysy dúnıege keldi!
Qýanysh ta, teginde, egizdep týyndaıdy. Sáti tússe ýaqyt talǵamaı ońnan da, soldan da oraılasa qalady.
«…Jezqazǵandaǵy barlaý óte-móte sátti jú­­­­ripti. Bıyldyń ózinde, sirá, 25-30 myń ton­naǵa ken qoryn ósiremiz. Elektrobarlaýdyń nátıjesi de kóńildegideı! – dep shattana syr shertedi Qa­­nysh Imantaıuly Qarsaqbaıdan, qyrkúıektiń 3-i kúni Taısııaǵa joldaǵan hatynda. – Iá, bul jaqtaǵy barlaý jumystarynyń kólemi ulan-asyr, sonyń bárine tek qarjymyz jetse… Shúbálimin… Buǵan biraq asa qaıǵyryp otyr­­ǵa­nym joq, eń bastysy, qazaq dalasynda ken bar. Eki jyldyq shaǵyn barlaýda Jezqazǵan qory qanshaǵa ósti?! Bıyldyń ózinde Spastaǵy barlaý mys qoryn eki mıllıon putqa kóterdi. Al О́spen­degi barlaýshylar altyn taýypty. Qaıraqty men Turlandaǵy oljalar she?!»
«Rýsakovtan alǵan resmı emes habaryma qa­ra­ǵanda, Balqash tóńireginen jalpy kólemi bir mıllıard put shamasynda (!) mys keni tabylypty. Shyndyq bolǵaı, onda bul – dúnıejúzilik alyp! – dep masattanady jas geolog kelinshegine jolda­­­ǵan taǵy bir hatynda. – Tek mundaǵy sheneýnik­­­ter­diń bizdiń dalaǵa degen senimsiz kóz­qarasy ózger­­se eken?! «Jeri qashyq, sý joq…» dep kúni buryn baıbalam salǵan, durysyn aıtqanda, jer shalǵaı­­­ly­ǵynan záre-quty qashqan saqtanympaz mamandar­dyń teris pıǵylyna ǵana qarnym ashady…»
«Qymbatty Taısııa! Aqmolaǵa jibergen aq­shań­dy (eki márte) jáne bir hatyńdy aldym, rahmet! Din amanmyn, densaýlyǵym ońdy, tek jol azabyn sheksiz tarttym, – depti Qanysh Imantaıuly Tashkentten keletin 3-shi poıyzdy tosyp otyryp, Syzran qalasynan qarashanyń 24 jańasynda Qyzylordaǵa joldaǵan hatynda. – Spas zaýytynan Shortandyǵa deıin, bul endi 500 shaqyrymdaı jer, saltatpen óttik, al Shortandydan beri tórt táýlik udaıy poıyzben ızeńdedik. Sharshaǵanymdy surama, Máskeýdegi páterime jetip, tósegime qannen-qapersiz qulaý­dy ǵana tilep otyrmyn, sony arman etkennen ózge eshteńe basyma kirer emes. Saulem, seni de erekshe saǵyndym. Eger Máskeýde taǵy birdeme sopań ete túspese, barysymen shaqyrý jiberte­min, sen endi, janym, eshqandaı kedergisiz jáne buldanbaı birden kelesiń. Budan ári buǵylmaq oınap, bólek turǵanymyz júıkemizdi juqartyp boldy, bul ýájge, sirá, daý aıtpassyń… Ǵalym­taı birge keledi. Oqýdan keshikse de menen qal­ǵysy kelmedi, baıǵus balaqan ústelge basyn sú­ıep uıyqtap otyr. Mektebine qaıtkende alǵy­zatyn amal oılastyrýym kerek… Maǵan kúsh-tirek nasybaı ala kelýdi umytpa, kem degende 5 shısha. О́zińniń Q».
Sóıtip, 1928 jyldyń aıaq sheninde qos muń­­­lyqtyń bastary Máskeýde túıisti. T.K. Atbasar tústi metall tresiniń Máskeýdegi basqarmasyna geolog bolyp ornalasyp, erli-zaıypty atanýdyń tek qana tórtinshi jylynda úlken astanada birge turatyn boldy. Biraq, geolog eri kóktem shyǵa Ulytaýǵa attanyp, Taısııa Alekseevna taǵy da jal­ǵyz qal­dy. Bul jolǵy sebep burynǵydan óz­­geshe: kelin­sheginiń aıaǵy aýyr edi, kútken ná­­resteni Sátbaev­tar tamyz aıynda súıip, ákesiniń qa­la­ýy­men Arys­lan dep ataǵan. Alaıda, Máskeýde olar uzaq turmaǵan. 1929 jyldyń kúzinde Atbasar tresi taratylyp, Qarsaq­baı mys kombınaty derbes ujym bolyp qaıyra qurylǵan. Q.I. Qarsaqbaı kombı­na­tynyń bas geology jáne geologııa bóli­mi­niń meń­gerýshisi bolyp taǵaıyndalyp, T.A. Kosh­kına da sol bólimniń geolog-mıneralogy mindetin atqa­rý­ǵa kirisken. Sondyqtan da Q.I.-dyń kelin­­she­gine hat­tary endi Reseı qalalarynan joldanǵan. Álbet­te sıreı túsip, aqyr aıaǵynda birjola úzil­gen. Tómende solardyń bireýinen ǵana úzindi keltiremiz…
Q.S., Máskeý – Qarsaqbaı, T. K.-ǵa, 25 jel­­­toqsan, 1929 j.: «Qymbatty Týsıa! Hatyńdy búgin aldym. Aryslandy oılap alańdap júr edim, kóńilim jaılandy. Men keterde bastalǵan aıaz úıdi muzdatyp, balaǵa sýyq tıip qaldy ma degen qaýip qoı baıaǵy. Aıazǵa onyń máý demegenine qýanyshtymyn. Demek, naǵyz qazaq! Injener Popovpen sálem-saýqat jibergennen keıin de ózińe hat jazǵanmyn, al keshe balalar aýrýynyń professorynda boldym. Onyń maǵan aıtqany: Aryslandiki «dıspensııa» degen kinárat. Teginde, bul… balanyń qorekti tym kóp alyp, sony álsiz ultabarynyń qorytyp úlgere almaýynan paıda bolady-mys. Sen ony jıi emizesiń, bálkim, omyraý sútiń óte qoıý… Qysqasy, bala úshin qaýipti eshteńe joq deıdi, tórtinshi aıdan soń óz-ózinen tarqaıdy deıdi. Sen ózińe basqadaı mindet alyp áýre bolma… Men saǵan Aryslannan ózge eshbir sharýa tapsyrmaımyn, tyıym salamyn!.. Bókeı­hanovty (Sergeı Álıhanuly, joǵary bilimdi barlaýshy maman – M.S.) Qarsaqbaıǵa aýysýǵa kón­dirgen sııaqtymyn. Professor M.M. Prıgo­rov­skıı­­­­di kórdim… Býrsevti jazǵa salym Qaraǵan­dyny qosymsha barlaýǵa jibermek eken, aıtýynsha, odan ózge tııanaqty kisi tappapty. Al men Býrsevtiń taǵy bir maýsym Qarsaqbaıǵa kerek bolatynyn dáleldep baqtym. Sirá, sóıtýge Lenıngradta kelisetin shyǵarmyz. Dmıtrııge aıt: Qarsaqbaıǵa men qańtardyń 10-15-i aralyǵynda qaıtamyn, sol kezde eshbir bógetsiz demalýǵa bosatamyn, úı-ishin kórdim, tegis aman… Burǵylaý stanoktaryn alý qıyndap ketipti, sirá, tabyl­ǵan kúnde de mamyr­dyń bastapqy kúnderinen beride eshteńe tıe qoımas. Basqa tapsyrystar da júıkeni qurtar ánsheıin iske aınala ma dep qorqamyn».
Qanysh Imantaıuly men Taısııa Alekseevna erli-zaıypty atanyp, bir shańyraq­tyń astynda 38 jyl birge turyp, úsh perzent súıip (tuńǵyshy Aryslan kishkentaı kezinde opat bolǵan soń Meıiz jáne Marııam atty qyzdary bolǵan), baqytty ǵumyr keshken. Súıikti erinen 63 jasynda jesir qalǵan Taısııa Sátbaeva (eriniń famılııasyna ol kisi 1944 jyly aýysqan) 12 jyl ómirin ǵulama ǵalymnyń artynda qalǵan ǵylymı mol murany, is qaǵazdaryn ǵylymı júıeleý isine arnap, «Akademık Q.I Sátbaev» atty estelikter jınaǵyn, 5 tomdyq tańdamaly eńbekterin shyǵarýǵa, beıitiniń ústine záýlim qulpytas jáne Ǵylym akademııasynyń bas ǵımaratynda keýdemúsinin qoıýda, Qarsaqbaı men Baıanaýylda murajaılaryn ashý men solardy muraǵattarmen jabdyqtaýda eresen qaırat-jiger ańǵartqany – Qazaqstan qaýymyna jaqsy málim. Taısııa Alekseevna 1976 jyly 6 sáýirde dúnıeden qaıtty.
Medeý SÁRSEKE, jazýshy.
Semeı.