JAŃA MÚMKINDIKTERGE JOL AShADY

Bıylǵy Joldaýynda Elbasy “Qa­zaqstan-2030” damý strategııa­sy men onyń birinshi onjyldyq nátıjesin bylaı qorytyndylady: - Ishki jalpy ónimniń kólemi 2000 jylmen salystyrǵanda 2008 jyly eki esege artty; -  ortasha aılyq jalaqy – 5 esege, al zeınetaqynyń ortasha mólsheri –  3 esege ósti; - ómir súrýdiń eń tómengi deń­geıinen az tabysy bar halyqtyń úlesi –  4 esege, ıaǵnı 50 paıyzdan 12 paıyzǵa deıin azaıdy; - ómir jasynyń uzaqtyǵy 65-ten 68 jasqa deıin ulǵaısa, ana ólimi eki esege azaıyp, bala týý bir jarym  esege ósti; - 652 mektep pen 463 den­saýlyq saqtaý nysany salyndy. Osy jetistikti Birikken Ulttar Uıymy da moıyndap, Qazaq­standy adam áleýetiniń joǵary deńgeıi bar elderdiń qataryna qosyp otyr. Joldaýda Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damýyna múmkindik beretin  bes basty baǵyt aıqyn­dal­ǵan. Birinshiden, ekonomıkany daǵda­rystan keıingi damýǵa ázirleý máse­lesi tur.  Ol úshin Elbasy bıznes-ortany jaqsartý, qarjy sektoryn nyǵaıtý jáne senimdi quqyqtyq ortany qalyp­tastyrý kerektigin qadap aıtty. 1.1.  Damyǵan kásipkerlik sek­tor kez kelgen memlekettiń jáne onyń básekege qabilettiliginiń negizin qalaıdy. Depýtattar tarapynan ótken jyly qoldanystaǵy zańnamaǵa jeke kásipkerlik máseleleri boıyn­sha ózgerister engizildi. Onyń bas­ty maqsaty – tekserýlerdiń jalpy sanyn azaıtý jáne bıznes­ke ákimshilik qysymdardy tómen­detý. Jalpy alǵanda, osy zań  memle­kettiń áleýmettik-ekono­mıkalyq damýyna oń yqpalyn tıgizedi dep kútilýde. Dúnıejúzilik bank “Bıznesti júrgizý” atty zertteýler júrgizedi.  2008 jyly Qazaqstannyń reı­tıngi 181 eldiń ishinde 70-orynda bo­la­tyn, al 2007 jyly 80-orynda  edi. О́tken jylǵy zertteýlerdiń nátıjesinde Qazaqstan 183 eldiń ishinde 63-orynda, Qyrǵyzstan 41, О́zbekstan 92-orynda,  Reseı 120-orynda, Belorýssııa 58-orynda. Sıngapýr osy reıtıng boıynsha tórt jyl qatarynan birinshi orynda keledi. Bıznes ortany jaqsartý maq­sa­­tynda ótken aıda qoldanystaǵy zańnamalarǵa zańdy tulǵalardy mem­lekettik tirkeý máseleleri boıynsha ózgerister engizildi. Bul zańnyń maqsaty – “Kásiporyndy ashý” ındıkatory boıynsha Dúnıe­­júzilik bank reıtıngisinde Qazaq­stannyń ustanymyn odan ári jaqsartý bolyp tabylady. Zańmen ádilet organdarynda bıznesti ashýda shaǵyn kásipkerlik sýbekti­lerin tirkeý ýaqyty bir jumys kúnine deıin, al qalǵan zańdy tulǵalardy tirkeý ýaqyty 10 jumys kúninen 7 jumys kúnine deıin qys­qar­tyldy jáne taǵy da basqa jeńildikter kózdeldi. Zań­namaǵa engizilgen ózgerister Qazaq­stannyń bızneske qatysty reı­tıngisin budan keıin de ózge­rýine yqpal etedi dep oılaımyz. Elbasy taǵy da bir naqty maq­sat­ty alǵa qoıdy. Ol qolaıly bız­­nes ortasy bar 50 eldiń qata­ryna ený maqsaty. Osyǵan oraı my­nadaı jumystar atqarylýy tıis. “Bıznestiń jol kartasy” dep ataǵan óńirlerde kásipkerlikti damytýdyń biryńǵaı bıýdjettik baǵdarlamasy engiziledi. Sondyq­tan biz nesıeler boıynsha paıyz­dyq stavkalardy sýbsıdııalaý, shaǵyn jáne orta bızneske ne­sıeni ishinara kepildendirý, bıznes júrgizýge ser­vıstik qoldaý kórse­tý, mamandardy qaıta daıarlaý jáne olardyń bilik­tiligin arttyrý, jastar praktıkasy men áleýmettik jumys oryndaryn ashý bóliginde qoldanystaǵy zańna­malarǵa ózgerister engizýimiz qajet. О́ńirlerdi damytý el ekonomı­ka­­sy­nyń negizin qalaıdy. Qazirgi kez­de óńirlerdiń ekonomıkasyn damy­tý úshin  ekonomıkalyq ósý orta­lyqtaryn qurý qajet. Osyǵan baı­lanysty, batysta munaı-gaz sek­tory, hımııa ónerkásibi, jabdyq­tar óndirisi men kólikti damytý qolǵa alynatyn bolady. Ortalyqta, soltústikte, ońtústik pen shyǵysta ken metallýrgııa kesheni, atom jáne hımııa óner­kásibi, agrarlyq ın­dýstrııany damytý qajet. Odan basqa, Alma­ty jáne Astana qala­laryn da damytý kózdelip otyr. О́ńirler­degi ınvestısııalyq saıasat máselesi basty nazarda  bolady. Qazirgi tańda 7 áleýmettik-kásip­kerlik korporasııalar jumys isteıdi. Olardyń mıssııasy  óńir­de­gi báse­ke­ge qabiletti óndiristerdi damytýǵa yqpal etý. Odan basqa, óńirdiń áleýmettik jobalaryn iske asyrý men  ondaǵy halyqtyń ómir súrý deń­geıin jaqsartý edi. Korpo­rasııalar qurylǵannan beri biraz ýaqyt ótti. Alaıda, 7 korpora­sııanyń 3-niń jumysy damyp, nátıjeli bolyp otyr, al qalǵan­dary uıymdastyrýshylyq máseleni sheshýmen kele jatyr. Endigi jerde, olar “bıznesti damytý jónindegi óńirlik korpora­sııalar” dep atalyp, jergilikti atqarýshy organdarǵa beriletin bolady. Bul korporasııa­lar ákimderdiń basshylyǵymen óńir­lerdiń ekonomıkasyn damytýǵa úles qosady degen úmitimiz bar. 1.2. Elimizdiń qarjy júıesi turaqty bolýy qajet. Qarjy júıe­siniń turaqty bolýynan Jol­daýdaǵy kózdelgen barlyq jospar­lardyń iske asyrylýy táýeldi bolady. Atap aıtqanda, básekege qabi­letti Almaty qarjy ortalyǵynyń da jumysy jandanady. Osy maq­sattarda qoldanystaǵy “Konses­sııalar týraly” Zańǵa tıisti ózgeris­ter engiziletin bolady, onda erekshe quqyqtyq mártebesi bar jobalyq uıymdar qurý kózdeledi. Odan basqa, Ekonomıkalyq aı­maq­tar týraly jańa zań qabyldaý josparlanyp otyr. 1.3. Bızneske qoldaý kórsetýde azamattar men kásipkerlik sýbek­tileriniń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý máselesi de  nazardan tys qalmaýy tıis. Senim­di quqyqtyq ortanyń bar bolýy ishki jáne syrtqy ınvestısııalar tartýda mańyzdy bolyp keledi. Osy maqsatta sot júıesiniń ashyq­tyǵyn nyǵaıtý, zańnamany jetildirý, halyqtyń quqyqtyq má­­denı deńgeıin arttyrý kózdeledi. Ekinshiden, jedel ındýstrııa­landyrý jáne ınfraqurylymdy damytý esebinen ekonomıkanyń turaqty ósýine qol jetkizý má­selesi tur. Menedjmentti halyqaralyq damytýdyń álemdik básekege qabilettiligin zertteý jónindegi ortalyqtyń 2009 jylǵy esebinde  Qazaqstannyń básekege qabilet­tiligi reıtıngisi ótken jylmen salys­tyr­ǵanda 3 ustanymǵa kóterilip, 36-shy orynǵa shyqty. Reıtıng ná­tıjeleri Qazaqstan­nyń daǵdarysqa qarsy  saıasaty­nyń durystyǵyn rastaıdy. Joldaýda Elbasy ekonomı­kany daǵdarystan keıin damy­týdaǵy mindetterdi atap aıtty. Ekonomıkany damytýda ınno­vasııalar, serpindi bastamalar men jańa tehnologııalar endirý mańyz­dy bolyp keledi.  Joldaýdy iske asyrý úshin eńbek ónimdiligin arttyrý maqsatynda ınnovasııa­lyq qyzmet týraly zańnamany jetil­dirý qajet. Elimizde ınnova­sııalyq qyzmet týraly derbes zań joq. “Innovasııalyq qyzmetti memle­kettik qoldaý týraly” qoldanys­taǵy Zańda tek qana Ulttyq ınno­vasııalyq qorǵa ǵana memlekettik qoldaý kórsetilip keldi.  Odan basqa, ǵylym men óndiristiń ózara baılanysyn qurý, tehnoparkterdi utymdy paıdala­nýdy sheshý barysynda talpynys­tar boldy. Byltyrǵy jyly qol­danystaǵy zańnamaǵa engizilgen ózgertýlerde ınnovasııalyq qyz­met sýbek­tileriniń sheńberi ul­ǵaıtyldy. Innovasııalyq grant­tar berý arqyly ınnova­sııalyq jobalardy qarjylandy­rýdyń pármendi tetikteri qarasty­ryldy. Bıylǵy Joldaýda osy maqsat­tarǵa qomaqty qarjy bólinip otyr. Osy qarajattardy ıgerý úshin qoldanystaǵy zańnamaǵa tıisti ózgerister engizý kerek. Al “Ǵylym týraly” zańnyń jobasy tezirek qaraýdy qajet etedi. 2005 jyldan bastap Ulttyq ınnovasııalyq júıeni qurý jáne damytý baǵdarlamasy qabyldanǵan bolatyn. Statıstıkalyq málimetterge súıensek, jalpy ishki ónimniń qurylymyndaǵy ınnovasııalyq ónimderdiń úlesi 2005 jyly 1,58 paıyzdy, 2006 jyly 1,53 paıyz­dy, 2007 jyly 1,19 paıyzdy, 2008 jyly 0,7 paıyzdy quraıdy. Inno­vasııalyq turǵyda belsendi kásip­oryndar barlyq kásiporyn­dar sanynyń tek qana 4 paıyzyn quraıdy. Búginde ınnovasııany damytý salasynda birqatar qolaısyz jaǵ­daılar oryn alyp otyr. Olar jaıly Esep komıtetiniń aqparaty bar. 2010 jyldan bastap “ındýs­trııalyq besjyldyq” bastalady. Osy baǵyt boıynsha eldi 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan jedel ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damy­týdyń mem­lekettik baǵdarlamasy men  Qazaqstandy ındýstrııalan­dyrýdyń kar­tasyn júzege asyrý kerek. Kar­tadaǵy 162 jobaǵa ınvestısııanyń jalpy kólemi 6,5 trıllıon teńgeni quraıdy. Kartada Batys Qazaqstan ob­ly­synda 8 jobany  salý qarasty­ryl­ǵan, oǵan tartylatyn ınvestı­sııanyń kólemi 18 mlrd. 746 mln. teńgeni quraıdy. Atap aıtqanda, respýblıkalyq deńgeıde qýattylyǵy jylyna 7400 tonna zyǵyr maıyn shyǵara­tyn maıly daqyldardy qaıta óńdeý zaýyty, Oral qalalyq jylý energııa stansasy, jylyna 2073 tonna et beretin damyǵan ınfra­qu­ry­lymy bar zamanaýı mal bor­da­qylaý alańy, óńirlik deńgeıde  500 mal basyna arnalǵan sút-taýarly ferma salý, “Bıýller” fır­masy­nyń dıirmen keshenin salý, mııa tamyryn qaıta óńdeý sehyn salý jáne jumysyn uıym­das­tyrý,  gaz aıdaıtyn agregattar men gazdy-týrbınaly elektr stansalaryn ázirleý jáne daı­yn­daý kózdelgen. Jaqyn arada respýblıkalyq bıýdjetke tıisti ózgerister engizý kózdelip otyr. Odan basqa, qoldanystaǵy zań­namaǵa qazaqstandyq qamtý máse­leleri bóliginde ózgerister engizildi. Osy ózgerister el ekonomıkasyna oń yqpal etip otyr. Eldi ınfraqurylymdyq damy­týda energetıka, kólik jáne tele­kommýnıkasııa salalaryn jań­ǵyr­týǵa basty kóńil bólinetin bolady. Olar ekonomıkany jedel ártarap­tandyrýǵa jáne elimizge sheteldik ınvestısııalardy tartýǵa yqpal etedi dep kútilýde. Ártaraptandyrýdyń basty seg­menti - ol agroónerkásiptik keshendi damytý. О́tken jyly bul salaǵa  bu­ryn-sońdy bolmaǵan kómek kór­setildi. Indýstrııalyq bes jyl­dyqta agroónerkásiptik ke­shen­de ónimdilikti eki esege arttyrý kózdelip otyr. Odan basqa, sheshi­letin másele – ol azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Osy maqsatta eldiń ǵylymı tehnolo­gııalyq damýynyń 2020 jylǵa deıingi salaaralyq jospary ázirlenetin bolady. Úshinshiden, adam kapıtalynyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin bolashaqqa belsendi ınves­tısııalaý  máselesi tur. Adam resýrstarynyń sany men sapasy kez kelgen eldiń bolasha­ǵyn aıqyndaıtyn asa mańyzdy faktor bolyp tabylatyndyǵy bárimizge málim. О́z kezeginde, adam kapıtaly ınnovasııanyń jáne ekonomı­kanyń tıimdiligin arttyrýdyń bas­ty qozǵaýshysy. Osy maqsatta zań­namaǵa tıisti ózgerister engiziledi. Tórtinshiden, qazaqstandyq­tardy sapaly áleýmettik jáne turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmet­ter­men qamta­masyz etý jónindegi másele. Osyǵan baılanysty, áleý­mettik salaǵa qatysty másele­ler qatarynda turǵyn úı, ıaǵnı halyq­ty baspanamen qamtamasyz etý máselesi tur. О́tken jyly úlestik qurylysqa qatysý­shylardyń quqyqtaryn qorǵaýda tıisti zańmen naqty mehanızm qurylǵan bolatyn. Osy maqsatta qoldanys­taǵy zańnamaǵa turǵyn úı-kom­mýnaldyq sala máseleleri boıyn­sha  ózgerister engizilgen bolatyn. Joldaýdaǵy basty ózgeris – ol  halyqty turǵyn úımen qam­tamasyz etýde Turǵyn úı qurylys jınaq bankisi arqyly jańa ádis engizý bolyp tabylady. Bolashaq­ta, salymshylar turǵyn úı qu­ny­nyń bir bóligin bankide jınap, qym­bat emes  nesıe alatyn bolady. 2011 jyly turǵyn úı-kommý­naldyq sharýashylyqty keń aý­qym­dy jańǵyrtýdyń 2020 jylǵa arnalǵan jospary ázirlenedi. Túıindeı kelgende, Qazaq­stannyń jańa múmkindikteri tek qana elimizde ultaralyq kelisim saqtalǵanda ǵana oryn alady. Joldaýdy júzege asyrý árkimniń derbes mindeti bolyp tabylatyn­dyqtan, ony iske asyrýda barsha­myzǵa sáttilik tileımin. Nurlyǵaıym JOLDASBAEVA, Senattyń Ekonomıkalyq jáne óńirlik saıasat  komıtetiniń tóraıymy. SAILAÝShYLAR SENIMIN AQTAÝ – BASTY BORYSh Árbir adamnyń atqarǵan isi­niń jemisti bolyp, ıgi nátıjege qol jetkizýi onyń kúndelikti ómir tynysyn tereń ańǵarýymen tyǵyz baılanysty. Alǵa qoıǵan maqsatyn júzege asyrý jolynda jasaǵan qadamy halyqtyń kóńi­linen shyǵyp, qoldaýǵa ıe bolyp jatsa, bul onyń eńbegine beril­gen  bıik baǵa bolyp tabylady. Osy bir talap turǵysynan qaraǵanda zań shyǵarýshy­lyq qyzmet únemi izdenis ústinde keledi. Sondyqtan da nurotandyq depýtattar toqsan saıyn elimizdiń aımaqtaryna arnaıy saparǵa shyǵyp, kópshilikpen kezdesýler uıymdastyrady. Mundaı basqosýlar kezin­de saılaýshylar ózderi jaýap izdep júrgen san qıly saýal­dardy ortaǵa salyp, shyn kóńilden pikir alysady. El adamdarynyń alǵa tartqan máseleleri tek qana qabyldanyp jatqan zańdar sapasyna qatysty emes, kúndelikti ómirdiń san salaly qyryn qamtıdy. Ádet­tegi­deı, mundaı kezdesýlerde halyqty áleýmettik qorǵaý, eńbekpen, zeınetaqymen qamtamasyz etý, jala­qyny ósirý, densaýlyq saqtaý, aýyl sharýashylyǵy problemalary, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq­qa qatysty suraqtar qoıylady. Osyndaı júzdesý barysynda halyq qalaýlylary birinshi kezekte nazar aýdarýǵa tıisti mańyzdy máselelerdi aıqyndaýǵa múmkindik týady. Depýtattar óńirlerden oralǵan soń fraksııa múshe­l­eri saılaýshylar kótergen barlyq problemalarǵa taldaý jasap, memlekettik deńgeıdegi sheshimdi talap etetinderin óz jumystaryndaǵy aýqymdy mindet retinde alǵa qoıady. Olardy sheshý isine Úkimettiń nazaryn aýdarý úshin sapar qorytyndysy boıynsha daıyndalǵan problemalardy jınaqtap, Premer-Mınıstr men basqa da laýazymdy tulǵalarynyń atyna saýal salý tájirıbesi qolǵa alynǵan. Mysaly, 2009 jyldyń aıaǵynda fraksııa atqarǵan jumystardyń qorytyndysy boıynsha sheshimin tabýy tıis birqatar naqty problemalar Úkimettiń aldyna batyl qoıyldy. Sonyń nátıjesinde eldiń barlyq óńir­­lerine tán shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyn­daryn nesıeleýge, ınflıasııalyq úderisterdiń teris saldarlaryn joıýǵa, bilim berý, densaýlyq saqtaý, turǵyn úıge qatysty jáne aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy problemalarǵa basa nazar aýdaryldy. Úkimet qabyldaǵan sharalardyń nátıjeleri boıyn­sha saılaýshylardy habardar etý maqsatynda atqaryl­ǵan sharalar baspasóz betinde jarııalanyp, kóterilgen problemalardy sheshý aıaǵyna deıin jetki­zilý úshin parlamenttik baqylaý odan ári de júrgizi­lip otyrylady. Osy oraıda qordalanyp qalǵan kópte­gen máseleler Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jyl­ǵa deıingi Strategııalyq damý josparynda kórinis tapty. Tutastaı alǵanda, sońǵy bir jyldyń ózinde barlyq baǵyttar boıynsha aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jumystar atqaryldy. Biraq munymen barlyq másele tolyq sheshimin tapty deýge bolmaıdy. Máselen, áli kúnge deıin 260 myń bala balalar baqshasynyń kezeginde turǵandyǵy osynyń aıqyn aıǵaǵy. Sondyqtan bul ıgilikti bastama alda da jalǵasýy tıis. Elbasymyz óziniń 2010 jylǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda  osy problemaǵa erekshe mańyz berip,  tıisti oryndar aldyna naqty mindetter qoıdy. Mektep jasyna deıingi uıymdar jelisi 2010-2012 jyl­dary 217 myń orynǵa, 2013 jyly 34,6 myń oryn­ǵa kóbeıedi. Al, 2009-2015 jyldary mektep jasyna deıingi mekemeler sanyn  335-ke arttyrý kózdelýde. О́tken jyldyń oraq naýqany respýblıkamyz úshin berekeli bolǵandyǵy belgili. 2009 jyldyń astyǵyn satyp alý úshin memlekettik resýrstarǵa Úkimet bıýdje­tinen 11,2 mlrd. teńge bólindi. Ústimizdegi jyldyń 22 qańtaryna 620,8 myń tonna astyq satyp alyndy. 2009 jylǵy 27 qazandaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń tapsyrmasyna sáıkes, “Azyq-túlik kelisim-shart kor­porasııasy” AQ aýyl sharýashylyǵy taýar óndirý­shilerinen 2,0 mln. tonna astyq satyp alýda. Ústimizdegi jyldyń 16 qańtaryna  satyp alynǵan astyq kólemi 814,9 myń tonnaǵa jetti. Ekonomıkany modernızasııalaý jónindegi memle­kettik komıssııanyń sheshimine sáıkes, korporasııa Ulttyq qordan qaryzǵa berilgen qarajat esebinen 3 mln.tonnaǵa deıin astyq satyp alady. Ústimizdegi jyldyń 15 qańtarynda bul kórsetkish 2,6 mln.tonnany qurady. Turǵyn úı-kommýnaldyq sala júıesinde kondomınıým obektilerin basqarý nysandaryn jetildirýge baılanysty qaıta qurý júrgizýge, qolda bar turǵyn úı qoryn kútý men jańartý úshin qarjy tetigin anyqtaýǵa baǵyttalǵan “Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý tý­raly” Zań qabyldandy. Zańda qarastyrylǵan sharalar kóp pá­terli úıdi ustaýǵa, kúrdeli jón­deýge  josparly túrde birtindep qarajat jınaýǵa jáne olardyń jumsalýynyń ashyqtyǵyn qam­tamasyz etýge múmkindik beredi. Turǵyn úılerdegi lıftiler jumysy syn kótermeıtin jaǵdaıda. Ákimdikter men kásipkerler lıftilerdi jóndeý men kútimin qarjylandyrýdy óz menshikterine alýǵa ázir. Biraq, “Turǵyn úı qatynas­tary týraly” Zań normalaryna sáıkes, lıftiler kon-do­mınıým obektileriniń ortaq múligine jatqyzylyp, páter ıeleriniń ortaq múligi bolyp tabylady. Bul lıftilerdi kommýnaldyq sharýashylyq nemese jeke menshik qurylymdardyń menshigine berýge kedergi keltirip otyr. Osy másele Úkimettiń 2010 jylǵa arnalǵan zań jobalaryn ázirleý josparyna engizilgen jáne ony “Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine turǵyn úı qatynastary men turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly”  Zań jobasyn pysyqtaý barysynda sheshý usynylyp otyr. “Birinshi baılyq – densaýlyq” deıdi halyq danalyǵy. Egemen elimizde    densaýlyq saqtaý sala­syn­da atqarylyp jatqan sharalar óte qomaqty. Búgingi zamana talabyna saı medısınalyq ortalyqtar qatary jyl sanap kóbeıip keledi. Aqysyz medısınalyq kómektiń kepildi kólemi  sheńberinde satyp alynyp otyrǵan dári-dármektiń baǵasyn retteý jóninde arnaıy tapsyrma berildi. Barlyq medısınalyq mekemelerde medısınalyq qyzmet aıasyn keńeıtip, emdelýshilerdiń quqyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan ishki baqylaý qyzmeti quryldy. Búgingi kúnge bul qyzmet barlyq medısınalyq mekemeler bazasynda jumys jasaýda. Medısınalyq qyzmetterdiń sapasyn basqarýdyń ekinshi júıesi – táýelsiz sarapshylar ınstıtýty bolyp tabylady. Olar emdelýshilerdiń qajet kólemde tıisti medısınalyq qyzmet alý quqyqtaryn qamtamasyz etý maqsatynda jeke jáne zańdy tulǵalardyń atqaryp otyrǵan qyzmetine táýelsiz saraptamalar júrgizedi. Emdelýshilerdiń qaýipsizdigi men quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda  óńirlik densaýlyq saqtaý basqarmalary­nyń janynan emdelýshilerdiń quqyǵyn qorǵaý jónindegi qoǵamdyq komıtetter uıymdastyrý isi de qarastyrylǵan. Bul kúnde qazynaly Qazaqstan búkil álemge tán ǵalamdyq daǵdarystyń qıyndyqtaryn eńserip, damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Qazaqstan Respýblı­kasy Prezıdentiniń halyqqa arnaǵan bıylǵy Jol­daýynda eńse kótergen el aldyndaǵy taıaýdaǵy on jyl ishinde atqarylýǵa tıisti  mańyzdy mindetter aı­qyndaldy. Depýtattardyń “Nur Otan” HDP fraksııasyna múshe bolyp tabylýy olardyń el aldyndaǵy, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyra túsedi. Osyny tereń sezingen halyq qalaýlylary saılaýshylar múdde­sine qyzmet etýdi ózderiniń basty boryshy dep biledi. Dinmuhamed  HAMETOV, “Nur Otan” HDP-nyń Parlament Májilisindegi fraksııasy apparatynyń konsýltanty. Aıtaıyn degenim... QART ANA SURAÝY QANAǴATTANDYRYLA MA? Erzat ÁLZAQOV, Májilis depýtaty. Shoıbekov Baýyrjandy “Aýdı-80” markaly kóligimen mert etken ishki ister organy qyzmetkeri máıitti morgtan alyp, orys zıratyna kómip tastaǵan kinási dáleldengenimen, quqyq qorǵaý organdary bul isti ashýǵa múmkindik bermeı otyrǵan kórinedi. Osy aqpan aıynyń 4-14 juldyzy aralyǵynda óńirlerde saılaýshylarmen kezdesý barysynda meniń qoǵamdyq qabyldaýymda bolyp, óziniń jalǵyz ulynyń ólimine jaýapty kúdiktini izdestirý kezinde quqyq qorǵaý organdarynan ádildik taba almaǵan N.Jumashevanyń janaıqaıyn jetkizgim kelip otyr. Qaıǵyryp, ádildik izdegen ana osydan bes jyl buryn uly Shoıbekov Baýyrjandy “Aýdı-80” markaly kóligimen mert etken ishki ister organy qyzmetkeriniń kinási dáleldengenimen, quqyq qorǵaý organdary bul isti ashýǵa múmkindik bermeı otyrǵandyǵyn alǵa tartady. Iаǵnı, 2005 jyldyń 13 tamyzynda osy atalǵan qylmys oryn alady, alaıda osy qylmysqa qatysty azamattyń jergilikti ishki ister organynda basshylyq qyzmette isteýine baılanysty bul atalǵan oqıǵa der kezinde ashylmaıdy. Qaıtys bolǵan azamattyń máıitin kúdikti ózi qorǵashtap Túrkistan qalalyq morgyna jasyryp qoıady. Ol jerge Shoıbekov Baýyrjannyń máıitin izdep kelgen týystaryna onyń máıitiniń ol jerde joq ekenin aıtqyzdyryp shyǵaryp salady. Keıin kúdikti máıitti morgtan alyp orys zıratyna kómip tastaıdy. Ulynyń máıitin tabý úshin ashynǵan ana artynan 8 aı izdeý salyp áreń tabady. Onda da ulynyń máıitiniń eshqandaı jýrnalǵa nómirlenbegen, tirkelmegendiginen birneshe máıitti qazýǵa týra kelgen. Osy iske baılanysty birneshe kýágerler bolsa da, jalǵyz ulynyń ólimine sebepker bolǵan kúdiktiniń osy kúnge deıin bostandyqta júrgenin qart ana úlken qynjylyspen aıtady. Osy kóterilip otyrǵan máseleni Ishki ister mınıstrligi muqııat qarap, nátıjeleri boıynsha zańda kórsetilgen merzimde maǵan jáne aryz ıelerine jaýap berýin suraımyn. SENATORLAR SAÝAL JOLDADY Senattyń osy beısenbidegi ke­zekti jalpy otyrysynda 26 depý­tattyq saýal jarııalanǵan bolatyn. Olar Úkimet basshysy men birqatar mınıstrlerge arnaldy. Depýtattyq saýaldarda elimizdiń áleýmettik jaǵdaılaryn jaqsartýǵa qatysty máseleler kóterildi. 2006 jylǵy 24 maýsymda Ázir­baıjan, Qazaqstan, Qyrǵyz res­pýblıkalary, Reseı Federasııasy, Tájikstan, Túrkimenstan jáne О́z­bekstan respýblıkalary arasynda esirtki quraldary, psıhotroptyq zattar jáne prekýrsorlardyń zań­syz aınalymymen kúres jóninde Ortalyq Azııadaǵy О́ńirlik aqpa­rat­tyq úılestirý ortalyǵyn qurý týraly kelisim jasalǵan bolatyn. Kelisim 2009 jylǵy 22 naýryzda kúshine endi. Osyǵan baılanysty depýtat Berik Imashev Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mı­nıs­tri K.Másimovten uıymdaǵy Ortalyqtyń ereksheligine oraı ke­li­sim talaptaryn saqtaý úshin Úki­mettiń qaýlysyn qabyldaýdy ótinedi. Depýtat Qýanysh Aıtahanov Premer-Mınıstr K.Másimovtiń atyna depýtattyq saýal joldady. Oǵan Ońtústik Qazaqstan oblysy­nyń  Shymkent qalasy men Túr­kis­tan, Arys, Kentaý, Saryaǵash, Saıram, Tóle bı, Ordabasy aýdandarynan kelgen 200-den astam turǵyndardyń ótinish-hattary sebep bolǵany aıtyldy. Olardyń kezinde paıyzdyq ústemesi joǵary ıpotekalyq jáne tutynýshylyq maqsatqa  nesıe alǵandyqtaryn, alaıda, álemdik daǵdarystyń áserinen jaǵdaılarynyń nasharlap ketkendigin, endi ıpotekalyq jáne tutynýshylyq nesıelerin tóleı almaı otyrǵandyǵyn aıtyp, atalǵan másele boıynsha kómek kórsetýdi suraıdy. Q.Aıtahanovtyń Premer-Mınıstr K.Másimovtiń atyna jol­daǵan taǵy bir saýalynda Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy densaýlyq saqtaý mekemeleriniń qurylysy týraly másele kóterildi. Ońtústik Qazaqstan oblysynda halyq sa­ny­ kóp jáne halyqtyń tabıǵı ósý qar­qyny óte joǵary. Alaıda, oblysta densaý­lyq saqtaý salasy boıynsha bıýd­jet­ten bóli­netin qarjy bir adamǵa shaqqanda respýblıkanyń orta kórsetkishinen 20 paıyzǵa, al ha­lyqqa tegin be­riletin medısı­nalyq kómektiń ke­pildik kólemi 30 paıyz­ǵa az. Bas­tapqy medısınalyq kó­mek kórsetý obektileriniń mate­rıal­dyq-teh­nıkalyq bazasy tómen bolyp otyr. Qazirgi kezde oblysta­ǵy qu­ry­lysy 2008 jyly bastalyp keıin­nen qarjy jetispeýdiń sal­darynan sekvestrlengen 4 densaý­lyq saqtaý obektileriniń quryly­sy ótkir turǵan máselelerdiń birine aınalyp otyr. Sondyqtan osy nysandardy qurylysyn júrgizý úshin 2010 jyly 2 000 000 myń teńge qarjy kerek ekeni aıtylǵan. Senator Qýanysh Sultanov Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Pre­mer-Mınıstri K.Másimovtiń aty­na depýtattyq saýalynda Almaty oblysynyń Qytaımen shekaralas Panfılov  aýdanynyń birneshe eldi  mekenderinde, aýdan ortalyǵy – Jarkent qalasynda bıyl ádet­te­gi­den tys orasan kóp qar jaýǵa­ny, odan sý tasqyny bastalyp, myń­daǵan úılerge qaýip tónip turǵany aıtyldy. Turǵyn úıler, eldi mekender zardapqa ushyrasa, memleket kómek kórsetýge májbúr bolady. Sondyqtan Panfılov aýdanyna naqty kómek kórsetýdi ótinedi. Sonymen qatar, Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl oblystaryna qar kóp túsýine baılanysty osyn­daı sý tasqyny qaýpi bar ekeni, onyń aldyn alý sharalaryn nazar­da ustaý qajettigi aıtylady. Kó­keı­kesti máseleni kótergen bul saýal­ǵa sonymen qatar Senat depý­taty N.Nurmanbetov te qol qoıdy. 2010 jyly qazaqtyń áıgili kompozıtory ári dırıjeri, dáý­lesker dombyrashy, Qazaqstannyń halyq ártisi, Qazaqstan Respýblı­kasy Memlekettik syılyǵynyń ıegeri, KSRO-nyń halyq ártisi, “Halyq Qaharmany” Nurǵısa Tilendıevtiń týǵanyna 85 jyl tolady. Dara dırıjerlik jáne uıymdastyrýshylyq qabiletimen de tanylyp, dúnıe júzine áıgili  “Otyrar sazy” ulttyq aspaptyq orkestrin uıymdastyrýǵa kóp eńbek sińirip, otandyq óner tarıhynda  óshpes iz qaldyrdy. Ult maqtany­shyna aınalǵan tulǵanyń mádenıe­ti­mizdi damytýǵa sińirgen erekshe eńbegin eskere otyryp jáne onyń esimin tarıhta qaldyrý maqsatyn­da  Almaty qalasynda kompozıtor­dyń qurmetine eskertkish ornatýǵa jáne turǵan úıin murajaıǵa aı­naldyrýǵa Úkimet tarapynan qol­daý kórsetip, respýblıkalyq bıýd­jetten qajetti qarajat bólýińizdi suraımyz, — delingen depýtat Aqan Bıjanov Premer-Mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýa­lynda. Bul saýalǵa bir top depýtattar qol qoıǵan. Depýtat A.Bıjanovtyń taǵy bir saýaly “Munaıaspap” aksıonerlik qoǵamyndaǵy mamandar daıarlaý isine qatysty týyndaǵan másele­ler­di sheshýge arnalyp otyr. Onda depýtat Memlekettik hatshy – Syrt­qy ister mınıstri Qanat Saý­da­baevtan osy máselege oraı dıp­lo­­matııalyq arnalar arqyly jár­dem­desýdi ótinedi. Depýtat Tólegen Muhamedjanov Jambyl atyndaǵy Qazaq memle­ket­tik fılarmonııasynyń betke tu­tar maqtanyshy bolyp tabylatyn B. Baıqadamov atyndaǵy memleket­tik hor kapellasyna “Akademııa­lyq” deńgeıdi berý múmkindigin qarasty­rýdy surap, Mádenıet jáne aqpa­rat mınıstri M.Qul-Muham­med­­tiń atyna depýtattyq saýal jol­dady. Mınıstrge Aqmola obly­sy­nyń Jaqsy aýdanyndaǵy Kalı­nın, Qaıraqty, Ishım aýyldyq okrýgte­ri men Kıev jáne Tarasovka aýyl­darynda “Habar”, “Qazaq­stan”, “ORT - Evrazııa”, “El Arna” telearnalarynyń habary sapasy­nyń tómendigi depýtat Serik Aıaǵa­novtyń saýaly da joldandy. Depýtat Iýrıı Kýbaıchýktyń saýalynda metan gazyn óndirýge qosymsha energııa resýrsy retinde aýqymdy turǵyda nazar aýdarýdy usynady. Senator bul salany damytý bizdiń elimizdiń ekonomıka­syn qarqyndy damytý joldary­nyń biri bolatynyna senim artady. Depýtat Svetlana Jalmaǵam­betova otyrysta birneshe saýal jol­dady. Onyń el Úkimetiniń basshysy­na joldaǵan saýalynda 2009 jylǵy astyqtyń satylýy men tasymalyn jedeldetý sharalaryn qabyldaý qajettigi týraly aıtyl­dy. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıs­tri Aqylbek Kúrishbaevqa joldaǵan saýalynda asyl tuqymdy mal sha­rýashylyǵyn sýbsıdııalaý tetikte­rin qaıta qaraýdy usynady. Saýal­da sýbsıdııalaý tetikterin birte-birte ózgertýdi, ótpeli kezeń merzi­min qarastyrý týraly aıtyldy. Bul saýalǵa senatorlar S.Aıaǵanov, S.Eńsegenov, J.Nur­ǵalıev ta qol qoıǵan. Svetlana Jalmaǵambetovanyń Kólik jáne kommýnıkasııa mınıs­tri Á.Qusaıynovqa joldaǵan taǵy bir saýalynda Aqmola oblysyn­daǵy Qorǵaljyn aýylyna deıingi jol qurylysyn sapaly aıaqtaý qajettigi jáne Astanadan Aqmol aýylyna deıingi jol bóligin keńeıtý qajettigin ótinedi. Depýtattar saýaldarynda el ómiri men áleýmettik-ekonomıka­lyq jaǵdaıdy jaqsartý jóninde osyndaı mańyzdy máseleler kóterildi. Depýtattyq saýaldarǵa sholýdy aldaǵy maqalalarymyzda taǵy da jalǵastyratyn bolamyz. Serik QARAJAN, jýrnalıst.