Meniń paıymdaýymsha, túrkologııa ǵylymynda jańa dáýir bastaldy.
Bul dáýir kúlli túrki álemine qatysy bar «Uly dalada», basqasha aıtqanda, ata-babalarymyz tarıhı-geografııalyq Eýrazııa keńistiginde ejelden beri qonys tepken, ata qonysty qasıet tutqan, tarıhı ata-jurtty kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, qorǵap kele jatqan qazirgi túrki elderiniń sana-sezimine, ulttyq bolmys-tanymyna ǵasyrlar boıǵy syrtqy yqpal arqyly jaǵymsyz túsinik tańylsa da, túrkilerdiń oı-sanasynda saqtalyp qalǵan ańyzdar arqyly «Áı, Dónenbaı, esińdi jı» dep, túrki áleminiń Aıtmatovy qaıta eske salǵan jańa túrki dáýiri bastaldy dep aıtqym keldi. Bul dáýirdiń Uly dalanyń erekshe tulǵasy, «erkin qulany» − Maǵjannyń, qazaq týǵandardyń Uly dalasynan bastaý alyp jatqanyna óte qýandym.
Qyryq jylǵa jýyq ejelgi Uly dalany, tarıhı Altaı aımaǵyn tanyp bilý maqsatymen kóp jerdi aralap kórdim. Kórgenderime tańǵalýmen qatar, «nege kórgen-bilgenderim bizdiń tarıh kitaptarynda joq» degen saýal mazalaı bastady... «Nege solaı?» degen suraq, syry ashylmaǵan qupııa máseleler qazirgi túrkologııa ǵylymynda óte kóp. Kórgenimizden kórmegenimiz, bilgenimizden bilmegenimiz kóp.
Mine, týra osy kezde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, asa mártebeli Nursultan Nazarbaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 21 qarasha kúngi sanynda jarııalanǵan «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy túrkologııa ǵylymynyń damý tarıhyndaǵy erekshe betburys, óz tarıhymyzǵa, óz ulttyq bolmysymyzǵa qaıta oralý dep ataýǵa bolady.
Prezıdent Nursultan Nazarbaev qazaq halqynyń sana-sezimine, túsinigine saı, ǵylymı turǵydan naqtylanǵan, dáleldengen derekterge súıene otyryp, qazaq elinde qazaqtanýǵa jáne jalpy túrki elderin keshendi zertteýge baǵyttalǵan túrkologııalyq izdenisterdiń jańa baǵyttaryn kórsetip, ǵylymı-zertteýlerdi memleket pen halyqtyń múddesin qanaǵattandyrýǵa baǵyttady. Qazaqtaný ǵylymynyń, budan da tereńirek aıtar bolsaq, túrkologııa ǵylymynyń damýynda taza ulttyq jáne eldik turǵydan ǵylymı joldardy naqtylap, túrki elderinde damý, bilim men tálim-tárbıede durys baǵyt berýdiń jolyn aıqyn kórsetti.
Demek, búgingi túrkologııa, túrkitaný ǵylymynyń teorııalyq, metodologııalyq negizderin, maqsattaryn jańǵyrtýdyń, túrki tarıhyn, materıaldyq jáne rýhanı mádenıetti jańasha zertteýlermen tolyqtyrý kerektigin kórsetti.
Nursultan Nazarbaev maqalasynda «Dúnıejúzilik túrkologııa kongresin» ótkizý tapsyrmasyn berdi, túrkologııanyń eń túıtkildi máseleleriniń talqylanýy qajettigin jáne qabyldanatyn nátıjelerin belgilep berdi.
Jalpy, túrki elderiniń tarıhynda bulaı bolyp pa edi? Joq, bolǵan emes. 40 jyldan astam ýaqyttan beri túrki álemin tanýǵa tyrysyp baqqan men jáne maǵan uqsas áriptesterim áıteýir ár jerden qarajat izdep, bıshara kúı keship júrgenimiz... Ǵylymnyń «bıshara dıýanasynan» qandaı aıyrmashylyǵymyz bar?
Mine, Qazaqstan Prezıdenti túrkologııa ǵylymyn tereńdetýdiń, jańǵyrtýdyń jańa esigin ashty. Ǵalymdardyń baǵy janyp, júzderine kúlki uıalaıtyn mezgil keldi dep oılaımyn.
Maqalada qamtylǵan máselelerdi zertteý arqyly tarıhtyń kóp syry ashyla túspek. Túrki halyqtarynyń altyn besigi − atajurtymyzdyń mezgil jáne mekendegi órkenıetin ǵylymı turǵydan dáleldeıtin bolamyz.
Bul máselelerdiń barlyǵyna toqtalý, solardy qamtý shaǵyn maqalada múmkin emes. Sol sebepti jeke basym kýá bolǵan jaıttar men derekterdi ǵana osy rette aıta ketken abzal.
Ejelgi tanym boıynsha, 1987 jyldyń 29 qazany Mońǵolııanyń Ýlaan-Goom aımaǵy. Saıdyń etegindegi úsh kıiz úıde turatyn mońǵoldardyń úıi. Syrttaǵy aýa 30 gradýs sýyq. Úıdiń ıesi − egdeleý kelgen áıel kisi. Maǵan oshaqqa ot jaǵyp, qazan asyp, sút pisirdi. Shynyǵa toltyryp, sút quıyp berdi. Iship kórdim. О́te dámdi sút eken. Iship jatqanyma qyzyqqan syńaı tanytyp, «sútke talqan salyp bereıin, dámdi bolady» dedi. «Jaqsy» degendeı basymdy ızedim. Keregeniń basynda laqtyń terisinen jasalǵan kishkentaı tulyptaǵy talqandy alyp, aldymen tyshqandarǵa berdi. Mońǵol tilinde bir nárselerdi aıtyp, tyshqanǵa talqan bergen qasyqqa talqannan taǵy salyp, men iship jatqan sútke salyp, aralastyryp, qaıtadan maǵan berdi. Bundaıdy buryn oqyǵan bolatynmyn. Shydap, sútti ishtim... Oqyǵanym, bilgenim úshin esh nárse bolǵan joq.
Tamyrlas Altaı elderi tabıǵatpen úılesimde ómir súredi, halyqtarymyzdyń osy turǵydan ortaq túsinigi bolǵan. Qazaq pen qyrǵyzdardyń aýyldarynda tabıǵatqa, jándikter men janýarlar dúnıesine asa qurmetpen qaraıdy. Biraq keıingi býyndarda bul túsinikter ýaqyt ótken saıyn ózgeriske túsip jatyr. Batystyqtardyń kózqarastarynyń basymdyǵy men yqpaldary anyq baıqalyp qalyp jatyr.
Taǵy bir mysal keltire ketelik, qazaq pen qyrǵyzdar kóship ketip bara jatqanda qonystaryn árdaıym qaldyqtardan tazalap ketetin. Tabıǵatqa degen qurmet nemese qazirgideı aıtqanda ekologııaǵa uqypty qaraǵan. Burynǵylar men qazirgi adamdardyń tabıǵatqa degen kózqarasy múldem ózgergen eken...
2011-2013 jyldary, osydan buryn da birneshe joly Altaı Respýblıkasynda, Ońtústik Sibir aımaqtarynda ǵylymı ekspedısııada júrgende altaı týǵandarymyzdyń «jer ıesi, taý ıesi, sý ıesi, kól ıesi, bulaq ıesi» dep tabıǵatqa degen qurmetiniń osy kúnge deıin saqtalǵandyǵy júregimizdi bir jylytyp saldy.
Elbasynyń tikeleı óziniń qoldaýymen qurylǵan Halyqaralyq Túrki akademııasyna eń jaýapty zertteýler men uıymdastyrý jumystary berildi. Akademııa Elbasynyń maqalasyndaǵy baǵdarlamalardy júzege asyratyn bolady. Demek, Túrki akademııasyn qurǵan memleketter de osydan keıin osy uıymnyń tolyqqandy jumys isteýine qamqorlyqtaryn aıamaýy kerek dep esepteımin.
Kúlli Uly dala keńistiginde prototúrk babalarymyz, 2-3 myńynshy jyldardy qamtyǵan túrki atalarymyz qaldyrǵan mádenı qundylyqtar óte kóp. Tarıhı Altaı aımaǵynda, qazirgi Qazaqstandaǵy Tamǵaly petroglıfteri, Qyrǵyzstandaǵy Saımaly-Tash, Sýýk-Dóbó petroglıfteri, Altaı Respýblıkasyndaǵy Kalbak-Tash petroglıfteri 7000-10000 jyldar burynǵy babalarymyzdyń jalpy ómirin sıpattaıdy. Biraq sol rettegi, túrki dáýirindegi ata-babalarymyzdyń mádenıeti búginge deıin olardy jasaǵandardyń attarymen emes, skıfterdiń, saqtardyń mádenıetteri, Afanasev mádenıeti, Tashtyk mádenıeti, Pazyryq mádenıeti, Chaa-Tas mádenıeti degen sııaqty ondaǵan ataýlar arqyly ǵylymda tanylyp, belgili bolyp kele jatyr. Al osy mádenıetti dúnıege ákelgen elderdi eýrosentrızm kúni búginge deıin tanymaıdy. Bálkim ǵalamat órkenıetti jasaǵandardyń túrkiler ekendigine sengileri kelmeı jatqan shyǵar...
Saıan-Altaıǵa ǵylymı ekspedısııalar uıymdastyryp, Ortalyq Azııa keńistiginde ondaǵan jyldar boıy qydyryp, ejelgi atalarymyz qurǵan memleketter kezinde qoldanylǵan ejelgi túrki jazba eskertkishterin nemese Orhon-Enıseı jazba eskertkishterin áriptesterim, shákirtterimmen birge zerttep júrgende naqty túrkologııanyń bastaýynyń ózimizde ekendigine kózim jetti. Osy jazýdy, onyń álipbıin, jazý erejelerin sol dáýirdegi túrki tiliniń tabıǵatyn naqty kórsetkendigine, túrki ǵalymdaryna basymdy ıip, taǵzym etip kelemin.
Eýrosentrızm uǵymy boıynsha Orhon-Enıseı rýna jazýy dep atalyp kelgen ejelgi túrki jazý tili 4-5 túrki qaǵanatynyń basshy, qaǵan, handarynyń bılik júrgizgen ádebı tili bolǵandyǵyn bilýimiz kerek. Bul jazýdy qarapaıym halyq ta bilgen. Bulaı aıtýymyzǵa dálel retinde Enıseı jazba eskertkishterindegi jazý ádisteriniń biryńǵaı bolmaǵandyǵyn, jalpy, erejelerdi saqtamaǵandyqtarynan kórýge bolady.
Elbasy «Arhıv – 2025» baǵdarlamasyn júzege asyrý tapsyrmasyn berdi. Meniń oıymsha, bul − eń durys sheshim. Sebebi, arhıv degen túsinikti, odan da tereńirek qaraıtyn bolsaq, túrki halyqtarynyń Uly dala keńistiginde qaldyryp ketken mádenı qundylyqtaryn túrki arhıviniń tórinen oryn alýy kerek dep esepteımin.
Osynyń mysaly retinde birneshe jyldan beri ejelgi ata-babalarymyzdan mıras bolyp bizge jetken tarıhı-mádenı eskertkishterdiń galereıasyn jobalap, arhıtektorlarǵa eskızin jasattym. Bul joba negizinde ortaq qundylyqtarymyz – kóne túrki jazba eskertkishter, kóne túrki músin tastardyń kóshirmesin shoǵyrlandyrǵan galereıa árbir túrki memleketiniń elordasynda ornatylsa, olardy kúlli túrki jurtshylyǵy, jastar óz kózderimen kórse, túrki elderi qurǵan alyp qaǵanattardyń mádenıetimen álem elderi de tanysa degen oılarym júzege aspaı kele jatyr.
Bálkim bul jobanyń taǵdyry Astanaǵa buıyrǵan shyǵar dep Elbasynyń maqalasynan keıin ishimnen tilek tiledim.
Árbir eldiń tarıhy – onyń kelesheginiń shamshyraǵy.
Kadyralı Konkobaev,
túrkolog-ǵalym, professor
