Tazalyq

Jeksenbi, 10 maýsym 2012 0:25

Tazalyq. Uly babalar aldyndaǵy tazalyq. Biz ulylarymyzdyń ósıetterine tazalyqpen jaýap qatyp júrmiz be?

Qaı tazalyqty meńzep otyrsyń? – dedi baı dosym. – Sanıtarlyq tazalyq pa? Khe-khe…

Jeksenbi, 10 maýsym 2012 0:25

Tazalyq. Uly babalar aldyndaǵy tazalyq. Biz ulylarymyzdyń ósıetterine tazalyqpen jaýap qatyp júrmiz be?

Qaı tazalyqty meńzep otyrsyń? – dedi baı dosym. – Sanıtarlyq tazalyq pa? Khe-khe…

–       Tazalyq deısiń be? – dedi kedeı dosym. – Tazalyq qaldy ma qazir? Bar ma ózi ondaı nárse?

–       Meniń barlyq dúkenderim men kafelerimde tazalyq máselesi tolyq sheshilgen. О́rkenıetti elderdegideı. Amerıka men Italııanyń jáne nemisterdiń úlgisin ákelgenderdiń birimin. Tazalyq jóninde túk te kiná qoıa almaısyńdar, – dedi baı dosym. – О́kinishke qaraı, qalany tutas alǵanda tazalyq joq. Ásirese, bazarlar byqsyp-sasyp jatyr.

–       Túptiń túbinde adamzattyń óz qoqysyna ózi tunshyǵyp opat bolatyny besheneden belgili, – dep kirjıdi kedeı dosym. – Tabıǵı taza nárse osy deıtindeı túk joq qoı, túk te joq. Baıaǵyda bir saýsaǵymyzdy tikenek jyryp, qanap qalsa, topyraq seýip jibersek, jarty saǵatta qabyrshaq­tanyp, bir saǵatta jazylyp ketetin edi. Búginde topyraq seýip kórshi, álgi jarań asqynyp, aqyrynda saýsaǵyńdy kestirip tynasyń. Aryqtan da, ózennen de sý ishe almaısyń. Tek myna baılardyń baklashkaǵa quıyp satatyn sýyna qarap, telmiremiz endi. Aıta bersek, araq túgilim, spırt te taza emes.

–       Qudaıǵa shúkir, bulaqtar barshylyq qoı, taýdyń sýlary tap-taza, beker-bosqa taýsyla bermegin, – dedi baı dosym.

–       Bulaqtar da taza emes, – dedi kedeı dosym odan beter túnere túsip. – Sozaqtyń bulaqtaryna ýran aralasyp, Kentaýdyń qaınarlaryna temir men kómir aralasyp shyǵyp jatyr.

Eki dosymdy da sál-pál sabyrǵa shaqyryńqyraı ısharalap, qaı tazalyqty tilge tıek etpek ekendigimdi túsindirdim. Ádette: “Ol kisi – taza kisi”, – deıtinimiz ras qoı. Ras. “Iá-ıá, mynaý mınıstr mynadaı, anaý mınıstr anadaı, ózgelerge qaraǵanda ánebir oblystyń (qalanyń, aýdannyń) ákiminde tazalyq bar”, – dep qoıatyndar az emes. “Mynaý bastyq anaý bastyqtan asyp tústi ǵoı. Alý jaǵynan”, – deımiz taǵy da. “Nesin aıtasyń, sol bir eren tulǵanyń tula boıy tunyp turǵan tazalyq edi-aý”, – dep kúrsinemiz keıde.

–       E-e, solaı de, meńzep otyrǵanyń muqym-múlde basqa tazalyq eken dá, – dedi baı dosym oılanyńqyrap qalyp.

–       Solaı! Seni soıamyz endi, – dedi kedeı dosym alaqandaryn ysqylap. – “Baı dosym bar dep men júrmin. Qaı dosym bar dep sen júrsiń. Qatyp-semip men júrmin. Qatyq emip sen júrsiń” degendeıin, tazalyq bar ma sende, a?

–       Nege joq bolady? – dedi baı dosym. – Bar bizde de tazalyq.

–       Búgingi baılardyń bári dúnıesin adal jolmen arttyrǵan, aramzalyqpen, aılamen baıy­maǵan, aldaýmen aqsha tappaǵan deı almaspyn, – dedi kedeı dos. – Tazalyq qaıdan bolsyn sonda?!

–       Aılany Abaı atam da joqqa shyǵarmaıdy, – dedi baı dos. – Kezinde kredıtti paıdalanǵa­nym, aqsha aýysqan kezde shash-etekten tabysqa kenel­genim ras. Zaman aǵymyna ilespekke umtyl­dyq. Kúni-túni uıyqtamaı, rynoktyń zańdaryn zerttedik. Úırenbekke, úılespekke tyrysyp, tapqan-taıanǵanymyzdy únemdep, úsh-tórt márte shet elderge shyqtyq. Saǵan uqsap kijinbedim bireýge, kinálaspadym eshkimmen. “Túk tazalyq joq, araq túgilim, spırt te taza emes” dep shólmek­tiń túbine túspedim. Nesibemiz shyǵar, rızyǵymyz shyǵar, bala-shaǵamyzdyń berekesi bolar, alǵash­qyda ári-sári kúı keshsek te, birsin-birsin qatarǵa qo­sylyp, ilgerilegenderge ilesip kettik. Bıznes­menderdiń bel ortasyndamyn búginde. Árıne, tap-tazamyn, kirshiksizbin demeımin. Alaıda, tazalyq joq degendermen taǵy da kelise almaımyn.

–       Tazalyqtan tikeleı sen typ-tıpylsyń degen joqpyn, – dedi kedeı dos endi. – Jalpy, búgingi baılar týrasynda, tutastaı alyp aıtyp otyrmyn.

–       Barlyq baılardyń tazalyǵy úshin jaýap bere almaımyn, – dedi baı dos. – Biraq, bıznes­men­derdi, ásirese shaǵyn jáne orta bıznes ıelerin aq­taýǵa barmyn. Shaǵyn jáne orta bıznes ıeleri­niń basym kópshiliginde tazalyq tunyp turypty. О́kinishke qaraı, ázirshe olardy sol tazalyqtan taıdyratyn kúshter jetip-artylyp jatypty. Ál-ázir, ázirshe deı turalyq, salyq tóleýshiden salyq jınaýshy kóbirek. Baıaǵyda myna kisiniń bir áńgimesiniń keıipkeri, aǵa shopan “Agropromko­mıtet” degen aq úıdiń aldynda aq qalpaǵyn túsirip alyp: “Omaı-oı, oblystaǵy kúlli qoıshy sanynan oblagropromkomıtette shirenetin sheneýnikter eki-úsh ese kóp eken ǵoı”, – dep tańyrqaıtyn. Tóleý­shini tekserýshiler odan da kóp. Salyq jınaýshy­lar qalaı jınaıdy, qaıda jınaıdy, kimge jınaıdy? Tekserýshiler ne úshin tekseredi, kim úshin tekseredi? Mine, gáp qaıda? Rynoktyń buljymas zańy, bultartpas joly boıynsha qandaı eldiń, qaı memlekettiń bolsyn, eń aldymen óziniń iskerleri ilgerilemese, otandyq orta jáne shaǵyn bıznesshiler, ortasha dáýlet ıeleri kórkeımese, eldiń de, memlekettiń de kósegesi kógere qoımaıdy. Al biz, ál-ázir, ázirshe deı turalyqshy, shaǵyn já­ne orta bıznestiń jas óskinderin julyp tastaýǵa, julynyn úzip, jýadaı soldyrmaqqa qushtarmyz. Máselen, alma aǵashynyń kóshetin otyrǵyzasyz, ol kókteıdi, biraz ýaqyttan soń gúldep, túıindep, jemis salady, pisedi. О́kinishtisi sol, bizde pispeı jatyp, tipti túıindemeı turyp, salyq tóle dep dikeńdeı, aıyp salamyz dep aıqaılaý, tekseremiz dep tepsiný basym. Sóıtip, álgi alma aǵashy mezgi­linen buryn synyp tynady, qýrap qalady. Tipti, óıtpegen kúnde kásip ıesiniń tazalyǵyna daq túsip, bıznesi bógdeleý joldarǵa beıimdele bastaıdy.

–       Eı, uly baqytty padı-shahym! – dedi kedeı dos “Myń bir túndegi” Sháharızadanyń áýenine salýǵa tyrysyp. – Sizderge, ıakı baılarǵa salsa, bárine basqalar kináli, ózgeler kúnáhar bolyp shyǵady eken ǵoı?!

–       Olaı deme, ápendim! – dedi baı dos. – Áńgime tazalyq týraly órbigen soń, oıymdy ashyq bildirýim kerek te. “Chıp-chıstyımyn” dep, sen sekildi qýraı basyn syndyrmaı qarap otyrýdyń nesi tazalyq? Al áý basta bárimizdiń kelinshekteri­mizden kórikti bolǵan Sháharızadań tabanynan tozyp, Ábdijámil aǵamyzsha aıtsaq, “tyrylı aryq qara qatynǵa” aınalyp, Bishkekten taýar tasyp, Qytaı asyp, tamaǵyńdy toq qylyp júr emes pe? “Araq túgilim, spırt te taza emes” dep sen júrsiń kijinip. Osynyń da tazalyq pa? Eń bolmasa, baıaǵy, qala shetindegi aýlańda taýyq asyraýǵa shamań jeter edi ǵoı! Bolashaqta bizge Amerıkanyń Djonynan alatyn taýyǵymyzdan góri Jylandydaǵy Jamanbaıdyń taýyǵy áldeqaıda tıimdi bolmaq. Djonynyń taýyǵynan ár kezde ár bále shyǵyp-aq jatyr. Al ózimizdiń Jamanbaıdyń taýyǵy da tazaraq, nıeti de túzýirek.

–       Meniń araǵymda neń bar, spırtimde neń bar? Ary-beriden soń kelinshegimde neń bar? – dedi kedeı dos. – Sen bar ǵoı, baı bolsań – ózińe. Bar bolsań – ózińe. Men senen birdeńe surap júrgen joqpyn, bildiń be?!

–       Sen ashýlanbaǵyn, – dedi baı dos. – Baǵana, áńgime bastalardyń aldynda bárine shydaımyz dep ýaǵdalasqanbyz.

–       Joq, men ashýlanbaımyn, biraq pikirimdi, shyndyǵymdy ortaǵa salýǵa quqym bar, – dedi kedeı dos. – “Quldan da bir tilek” degendeı.

–       Ashýlanbasań, taǵy bir támsil sherteıin, búgin basymyz qosylyp qalǵan eken, – dedi baı dos. – Bir qazaq tazalyǵy shamaly tamynyń janyn­da, qırandy qorasynyń qasynda, qısaıǵan kúrkesiniń kóleńkesinde shalqalaı shánıip jatyp­ty. О́tip bara jatqan ózbek sálem berip: “Qazeke, neǵyp jatyrsyń?” – dese kerek. “Jatyrmyn”, – depti qazaq esinep. “Mal ósirip, egin ekpeı­misiń?” “Onda ne bolady?” “О́nim jınaısyń”. “О́nim jınasam, ne bolady?” “Satasyń bazarǵa”. “Satsam, ne bolady bazarǵa?” “Baı bolasyń”. “Baı bolǵasyn ne bolady?” “Ne bolýshy edi, – depti ózbek. – Jatasyń da shánıip”. Sonda, álgi qazekem: “Slýshaı, endi men neǵyp jatyrmyn?” – degen eken renish tanytyp. Seniki tap sondaı jatysqa uqsaıdy. Quı renji, quı renjime, biraq óz áreketińdi óziń jasamasań, kirjıip-kijingennen eshteńe shyqpaıdy.

–       Eptep-septep, taqyrypty túgeldeı maǵan aýdaryp barasyń, baıeke, – dedi kedeı dos. – Áý bastaǵy áńgime tazalyq týrasynda-tuǵyn. Sonymen, saıyp kelgende, menen góri sen tazasyń, tazalyqqa jaqynsyń, solaı ǵoı?

–       Solaı ma, olaı emes pe, ony qaıdam. Alaıda, tazalyqqa umtylatynym ras. Meniń fırmalarym da, barlyq dúkenderim de, kafelerim de, basqa bıznesim de áldebireýlerdiń aýzynan jyryp, nesibesin qyryp alyp jatqan joq. Nemese bilim ornyn ashyp bilimsizdikke, ǵylym ornyn ashyp ǵylymsyzdyqqa joıqyn jol berip, saýatsyzdyq seýip, dıplom satyp jatqan joqpyn. Baıysam, para alyp baıyp jatqan joqpyn. Satsam, ózim óndirgen az-kem ónimderimdi satam, sosyn alypsatarlyǵym jáne joq emes. Taý ishinde ózimniń taza bulaǵym bar. Keı jaǵdaılarda asyra siltegenimdi, shekten shyǵyńqyrap ketkenimdi sezingende, sol bastaýyma baryp, tirligimdi tarazylap, tazaryp qaıtam.

–       Al nege tazarý úshin dindarlarǵa, meshitterge barmaısyń? – dep kekesindileý keıip kórsetti kedeı dos.

–       Baıaǵyda, totalıtarlyq tar kezeń týǵanda bizdiń jurtty dinnen bezdirgen dúmsheler edi. Endi dinimizben shynaıy túrde qaıta tabysar tusta taǵy da sol dúmshe “dindarlar” kóp nárseni búldirip jatyr dep bilemin. Oblystaǵy meshitterimizdiń ózi de áli tazalyqqa jete almaı turǵan sekildi kórinedi. Bazbir “dindarlardan”, qarjyǵa talasyp, top-topqa bólinetinderden góri káýsar bulaqqa baryp, Jaratýshyǵa jalǵyz júgingendi jón sanaımyn.

–       Baıeke, Qudaıym saǵan kúnimdi túsirmeı-aq qoısyn, – dedi kedeı dos. – Alaıyn dep turǵan men joqpyn, bereıin dep turǵan sen de joqsyń. Támsildi biz de bilemiz. Dúmshe moldalar haqyndaǵy synyńa qulaq qoısam-daǵy, ishkish atym shyǵyp júrse-daǵy, men meshit jónindegi kózqarasyńa tipti qosylmaı­myn. Muhammed paıǵambarymyz óziniń hadısterinde meshitke bar, ımamǵa uıy, kóppen birge tazarýǵa umtyl deıdi emes pe? Alla-taǵala Jerdi jaratqanda, ol terbetilip, teńselip, shaıqala beripti. Jaratýshy Ie Jer betine taýlardy qoıyp, ázer toqtatypty. Sonda perishteler surapty: “Alla! Seniń jaratýyńda myna taýlardan myqty nárse bar ma?” Qudaı: “Temir kúshti, sebebi ol taýdy tesedi”. “Seniń jara­týyń­da temirden kúshti nárse bar ma?” “Bar, ol – ot, sebebi temirdi balqytady”. “Al, seniń jaratýyńda ot­tan kúshti ne bar?” “Sý bar, sebebi ol otty óshi­redi”. “Jaratqan Iem! Seniń qaraýyńda sýdan kúshti ne bar?” “Bar, ol – jel ǵoı, sýdy keptirip, aıdaýy­na júrgizedi”. “Qudireti kúshti Iemiz! Seniń jaratqan nárselerińniń ishinde jelden zory bar ma?” “Bar! – dedi sonda Alla-taǵala. – Ol – qaıy­rymdy da taza adam, eger taza kóńilmen qaıyr berse. Eger ol qaıyrdy oń qolymen berip, sol sátte sol qolyn jasyra alsa, jaratylǵan nárseniń bárinen kúshti!”

–       Báribir, sen sııaqtylarǵa da, myna memleket­tik qyzmette júrgen jazýshy dosyma da eshteńe bere almaımyn, – dep kúlimsiredi baı dos. – Keıbireýler sekildi jalpaq jurtqa jarııalamaı-aq, jandaıshap jýrnalısterdi jaldamaı-aq, balalar úılerine járdem beremin, dimkás jandarǵa demeýshilik jasaımyn, jetim-jesirlerge, araq ishpeıtin músápirlerge kómektesem. О́ıttim-búıttim dep eshkimge de aıtpaımyn. Týǵan aýylymnyń dárigerlik pýnkti men klýbyn jóndettim.

–       Osy ekeýmizdi aıtystyryp qoı-e-e-ep, rahattanyp, jambastap jatqan kisiniń maqsaty ne? – dedi kedeı dos.

–       Qaıdam, Shyńǵys Aıtmatov pen Qaltaı Mu­ha­medjanovtyń “Kóktóbedegi kezdesýiniń” keıip­kerlerine uqsap otyrmyz ǵoı, áıteýir, – dedi baı dos.

–       Tazalyq degen asyl qasıet aldymen aqyn-jazýshylarda tunyp turar deıtinmin, kitaptan kitap qoımaı oqıtynmyn. Oljas Súleımenov pen Shyńǵys Aıtmatovqa tabynatyn edim. Sóıtsem, adamǵa tabynbaý kerek eken ǵoı. Keshirek uqtym osyny. Qaıbir jyldary adamzattyń Aıtmatovy sýsyldaq Gorbachevke tym jaqyndańqyrap, sonyń sózin sóıleńkiredi emes pe? Sonda, shynym, osy, júdá, jaqtyrmadym. О́z basym Aıtmatovty alty patshadan artyq kórýshi em. Shyǵarmalaryna shyq jýyta almaspyn, alaıda Tórequluly Shyqańdy pende retinde Gorbachevtiń kesirinen sál-pál tómendetińkirep aldym kóńilimde. Oljas ta solaı, ánebir jyl qazaǵymnyń tilin biraz-biraz jasqap, jasytyńqyrap sóıledi ǵoı, jazdy ǵoı. Sóıtip, óleńine, ózge shyǵarmalaryna yqylasym baıaǵydaı bola tura, ózine kóńilim qalyńqyraǵany bar. Árıne, qos alyp ta ol qylyqtarynan tómendep, tazalyqtarynan aınyńqyrady deı almaımyn. Biraq, ózderi jazyp júrgendeı, eshkim de perishte emes eken dá. Aıtpaqshy, ekeýi de KSRO týraly kúrsinińkire-e-ep sóıleıdi-aı…

Kedeı dosym osyny aıtty.

Baı dosym búıdedi sonda:

–       Aqyn-jazýshylar jaıyndaǵy oıymyz bir jerden shyǵyp-aq turypty. Uıattaý bolsa da aıtaıyn, myna kisiniń kóńiline kelmesin (meni aıtyp otyr), biraz-biraz baı-qýattanǵan bıznesmender men basshylar bulardyń bárin beıshara kóretinge aınaldy. Áldebir ártis pe, aqyn-jazýshy ma nemese basqa bir óner adamy da, kele qalsa, salmaǵy bizge túsedi. Dereý demeýshilik jasańdar deıdi, salyq salady ákimqaralar. Durys-aq delik, túsinýge bolady, óner ógeısip qaldy, talanttylar turmysqa ıkemsiz keledi, naryq qyspaǵy qıyn tııýde. О́kinishke qaraı, álgindeı áleýmettik suranshaqtyqqa baılanysty beriletin áleýmettik emes syı-sııapattarǵa shynaıy daryndylar emes, taǵy da sol baıaǵy qulqynyn “mansap men matblaga” tesken kemtalant (A.Súleımenov) pysyqaılar ıe bolyp jatyr. Sondaıdy kórip, kúıkilene me, alty patshadan artyq kóremin demeı-aq qoıaıynshy, jarty patshadan kem sanamaıtyn sýretkerlerimizdiń de keıde ákimqaralar, óner ıesin beıshara kóretin baıshykeshter aldynda tektiliginen tanyp, tómenshik tartqanyn, noqtalanǵan buzaýdaı báıpekteıtinin baıqaǵanda, qaradaı qysylyp, jerge qaraısyń. Taza tazalyq joq eken-aý deısiń sonsoń baryp…

Osylaısha ol ekeýi biraz mańaıdy sharlasty, talaı-talaıdy barlasty.

Biz de birqydyrý oıǵa berildik. Taza tazalyq qaıdan bolsyn, ol Jaratqan Iege ǵana tán shyǵar. Sırek sýretkerlerdiń biri Dostoevskııdiń ózi: “Ár adamnyń júrek túkpirinde qylmysqa beıim bir sezim otyrady”, – deýge deıin barypty. Árıne, uly jazýshy osylaı aıtqan eken dep, dildegi tazalyqtan tana almaıdy adam balasy, qala berdi qazaq balasy. “Júrek túkpiri” degende Fedor kókemiz qazaq aıtatyn “myń qaltanyń” (júrektegi) bireýin ǵana meńzegen mánzeldes. Shyntýaıtynda, adamdaǵy árbir asyl qasıet tek tazalyqtyń topyraǵynda ǵana ósip-óner. Máselen, osygúni bárimiz de “rýh, rýh!” deımiz. Ol qudiretti qasıet te tazalyqqa negizdeledi, tazalyq bolsa ǵana qonady. Rýh tazalyǵy, rýhanı tazalyq degenderińiz – bir-birinen ajyraǵysyz dúnıeler. Nemese, “namys, namys!” deımiz. Namys ta tek tazalyqqa tán, onyń da irgetasy tazalyq bolmaǵy lázim. Áıtpese, jalǵan namys nege kerek? Bizdiń qazaqty qurtyp júrgen, jegi qurttaı jep, kemirip kele jatqan sol jalǵan namys emes pe? Taǵy da búginde: “Birlik kerek, birlik! Bólinbeıik, bólmeıik!” – dep jıi aıtatyndar barshylyq. Birlikke hám, bólinbeý-bólmeýshilikke hám tek tazalyq tuǵyr bolǵanda ǵana olar shyn máninde ǵumyrly bolmaq. Áıtpese, “bólinbeıik, bólmeıik!” dep alyp, bylaı buryla bere basqasha tirlikke kirisip kep ketetinder joq emes qoı. Bóline me bólinbeı me; bóle me, bólmeı me – ony álgindeı “qaıratkerlerdiń” tili emes dili aıtady; ishi men isi biledi. Halyq arasyn­daǵy: “Ish – shısha” degenińizdiń mánisi de osynda.

“О́tirikten tilin tyıa almaǵan adam aramdyqtan yndynyn tyıa almas. Men zııany tıer dep kúdikten­gen kisime – jyly júzben kúle qaraımyn. Munym – pishinimmen aıtqan ótirik. Adam balasy zııankes bolǵandyqtan, amalsyz talaı, osyndaı is isteledi…

Bárine qanaǵat qyl da, adal eńbek qyl”, – depti Shákárim qajy.

Tazalyq. Uly babalar aldyndaǵy tazalyq. Biz ulylarymyzdyń ósıetterine tazalyqpen jaýap qatyp júrmiz be? Ál-Farabı bylaı aıtypty: “Basshy, adam… alǵyr hám ańǵarympaz aqyl ıesi, ótkir sózge sheshen, óner-bilimge, ǵylymǵa qushtar, saýyqqumarlyqtan aýlaq bolmaqqa kerek; aqıqat pen aqıqatshyl adamdardy súıe bilmegi, jalǵandyq pen jaǵympazdardy jek kórmegi lázim-dúr”. Iá, uly babamyz Ál-Farabı “Qaıyrymdy qalanyń turǵyn­dary…” atty eńbeginde osylaı tolǵanypty. Oı túıe berińiz ózińiz. Qaıyrymdy qala tapqysy, onyń adamdarynan tazalyqty kóbirek kórgisi kelgen ǵoı babamyzdyń. Qul Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz she? Tazalyqtyń tekti úlgi-ónegesin ol kisi isimen de, sózi­men de birdeı egiz-qatar qasterleı bildi. “О́z dinińdegi kisini dos tut, ózge dindegi kisini de dushpan tutpany” meńzegen sol kisi. Tula boıy tunyp turǵan tazalyq-tuǵyn babamyzdyń. “Qul Qoja Ahmet, jeti jasta aldym sabaq. Segizimde dúnıe qyzyǵyn qoıdym talaq. Toǵyzymda bir Qudaıdy kóńilim qalap. Árqashan da Haqtan sabaq aldym, mine”, – deıdi Danalyq kitabynda. Mine, tazalyq! Árıne, eldiń bári, ekiniń biri, tipti mıllıonnyń biri mun­sha­lyq­ty tazalyqqa jete almas. Desek-taǵy árbir adamnan az ba, kóp pe, tipti tıtimdeı de bolsa, qunar­ly topyraq sııaqty, tazalyq qasıet tabylmaǵy jón ǵoı. О́ıtpegen kúnde ol adam degen atty aqtaı almaqshy emes.

Tazalyq. Tekti tulǵalar amanaty aldyndaǵy tazalyq. Ol qandaı mólsherde eken bizde? Mustafa Shoqaı túgel túrkiniń tektiligin, tutastyǵyn, tyl­sym­dyǵyn, tosyndyǵyn taza saqtaý úshin qany men janyn aıanbaı jumsady. Osy jolda ol Otanynan jyraqqa shyrqyraı shyǵandap, amalsyzdan alystap ketti. Osy kúngi oıranshyl opasyzdardaı, ospadarsyzdardaı bále men bılik qýyp emes, Túrkistannyń tazalyǵy úshin basyn báıgege tigip ketti. Mustafa muralary eline endi-endi ǵana etene jete bastady. Shoqaı jaqqan shamshyraq ár júrekte jarqyraýy lázim. Bulaı bolmaq úshin de myń-mıllıon júrekke tazalyq kerek. Álbette, kemeńger kúreskerlerdiń bári birdeı shet jurttarǵa kete bermeýi de kerek-ti. Ultymyzdyń rýhanı kósemderi Ahmet Baıtursynov, Turar Rysqulov, Sultanbek Qoja­nov, Názir Tórequlov totalıtarlyq tar qyspaqtyń qursaýynda júrip te týǵan halqyna qaltqysyz qyzmet etti. Ahmet Baıtursynov Lenınniń, Turar Rysqulov Stalınniń ózine qarsy shyqty. Mine, tekti tulǵalarymyzdyń tula boıy tunyp turǵan tazalyq edi deıtinimiz osydan.

Tazalyq. Turardaıyn tulǵanyń tazalyǵy. Onyń ózgelerden óte-móte ereksheligi sol, asa iri qyzmetterde boldy. Jıyrmadan jańa asqan kúıinde. Rysqulovtyń basyn báıgege tikpeı-aq qoıýyna, jaıbaraqat, rahat ǵumyr keship, typ-tynysh qana qyzmetin atqaryp, aıtqandy istep, aıdaǵanǵa kónip, iship-jep, shaıqap-tógip, qaraqan basy men azdaǵan aınalasynyń jaǵdaıyn jasap júre berýine ábden múmkindigi bar edi. Tazalyq, tutas tazalyq degen qıyn ǵoı, elim dep eńiregen Turar tazalyǵynan taıa almady, tektiliginen tana almady. 1920 jylǵy mamyrda Turar Rysqulov Lenınge “Túrkistan Respýblıkasy jaǵdaıynyń jospary týraly” baıandamasyn tapsyrdy. Onda esil er ulttardyń ózin-ózi bıleýi, túrki halyqtarynyń avtonomııasy máselelerin tabandy túrde alǵa qoıyp, jedel sheshý­di talap etti. Shyǵys elderine orys áskerin jiberý arqyly, revolıýsııany jeleý etip, basqynshylyq soǵys júrgizilip jatqanyn dáleldi-dáıekti, ashyq kórsetip, bul áreketterge úzildi-kesildi qarsylyq bildirdi. Ult aımaqtaryn basqarý úshin keńestik “general-gýbernatorlardy” taǵaıyn­daýdyń, jergi­likti ult qaıratkerlerin “ultshyl”, “fanat” dep aıyptaýshylyqtyń arǵy jaǵynda ne jatqanyn aıqyndap berdi. Aǵylshyn ımperıalızminiń “bólip al da bıleı ber” degen qaǵıdasyn kommýnıstik urandarmen búrkeı otyryp, “asa tabysty” iske asyryp jatqandaryn bet perdelerin sypyra baıandaı kele: “Álgi keńestik “general-gýbernator­lar” ózderine tıimdi bolý úshin jergilikti musylman­dardyń bılikqumar avantıýrıstik elementterin qoldap, olardy “ultshyldarǵa” qarsy aıdap salýda”, – dep jazdy Turar.

Turardyń túrki halyqtarynyń aldyndaǵy, týǵan ultynyń aldyndaǵy tazalyǵy osylaısha keremet kórinisin tapty. Osylaı bolǵannan keıin Rysqulov­ty Lenın qalaı maquldasyn, Stalın qaıdan jaqtyrsyn?! Turar tazalyǵy túnerip kelgen “Túrkkomıssııanyń” ózin titiretti-aý, qaıran-aı! Já, bul jaǵyn bizden basqa da birtalaı qalamgerler, tarıhshylar jazǵan, aıtqan. Al endi biz sol Turar­lardyń aldyndaǵy tazalyǵymyzdy qalaı saqtap júrippiz? Soǵan az-kem aıaldasaq, aıyp bolmas. Turar Rysqulovtyń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan negizgi shara 1994 jyldyń kúzinde Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Túlkibas (Túrkibasy) jerinde, Alataý men Qarataýdyń túıisken tórinde, Aqsý-Jabaǵyly qoryǵyna kireberis tegistikte ótip edi. Nebir jaqsylar men jaısańdar, iri laýazymdy kisiler, shet eldik meımandar qatysqan. Baıandamany, ózge kisilerdiń pikirlerin aıtpaǵanda, sol kezdegi Ulttyq Ǵylym akademııamyzdyń prezıdenti Kenjeǵalı Saǵadıev syndy bilimpaz tulǵamyzdyń: “Turar Rysqulov – ulttyq kósem, túrki halyqtary­nyń ortaq kósemi. Turar Rysqulov týraly jaqsy aıtyp jatyrmyz, biraq áli de jetkize almaı júrmiz. Úndistan úshin Javaharlal Nerý, Túrkııa úshin Atatúrik, Qytaı úshin Sýn Iаt Sen qandaı alyp tulǵalar bolsa, biz úshin Turar – sondaı tulǵa. Onyń túrki úshin, jurty úshin, ulty úshin sińirgen eńbegi de, eren erligi de, qaldyrǵan murasy da, oı-sana deńgeıi de osynaý alyptarmen tereze teńestiredi”, – degen sózderi talaılardyń kókeıinde saqtalyp keledi. Osyndaı oılardy Táńirtaýdyń kókke órlegen shyńdary da, ataqty Aqsý-Jabaǵyly betkeıleri de rahattana simirip, sińirip edi. Alaıda, ardaqty azamatymyzdyń shyǵarmalary tolyqqandy túrde basylyp shyqpady. On jyldaı ýaqyt ótti, Turar muralaryn zertteý salasy ilgerilemeı-aq qoıdy. Sol toqsan tórttiń kúzinde Túrkibasynyń ortalyǵynda Turar Rysqulovqa arnalǵan murajaı úıi ashylyp edi. Eskileý bolǵanmen, eki qabatty, súıegi myqty, syrly úı negizinen Ábdinaǵym Begmanov syndy syr­baz da isker jigittiń kúsh-jigerimen satyp alynǵan bolatyn. Amal neshik, sol úı sodan beri qýnap, qulpyryp, ishki-syrtqy mán-mazmuny nyǵaıyp ketpektiń ornyna, júdep-jadap, syry da, syny da túsip tur, jádigerlikteri de kóp asa tolyqtyrylǵan joq. Tipti osydan biraz jyl buryn tóbesinen sý ótip, bir buryshy oıylyp, opyrylyp túskenine ne dersiz?! Aýdanda Turar Rysqulovqa arnap qor qury­lyp edi, onyń basynda júrgenderde jylpostyq basymyraq bolǵan syńaıly. Jeke turmystaryn jóndep alǵan desedi, al murajaı tozyp barady. Mine, keıbirimizdiń Turardaıyn tulǵalardyń tazaly­ǵyna qatqan jaýabymyzdyń sıqy osy shamalas.

Ho-o-osh, bul oblys pen aýdan aýmaǵyndaǵy “aýmaq-saýmaqtarymyz” delik. Endi respýblıkaǵa joǵarylaıyqshy. Osydan on jylǵa jýyq ýaqyt buryn el gazeti “Egemen Qazaqstan”: “Mıllıondaǵan halyqty ajal aýzynan, asharshylyqtan arashalap aman alyp qalǵan azamattyń aldyndaǵy teńizdeı paryzdyń tamshydaı bóligi osymen óteldi deıik (Sherhan Murtazanyń romanyn aıtyp otyr). Salmaq áli alda… Shyqpaı tom-tom kitaby jatyr. Ol týraly kóp serııaly kórkem fılm de kórermenin kóp kúttirmeı qylań berer. Iá, ázirge bul – sóz. Qor sony is júzine asyrýǵa tastaı bekingen”, – dep jazǵan eken (1993 jylǵy 1 shilde). Turar Rysqulov atyndaǵy respýblıkalyq qordyń qurylǵany týraly súıinshi suraǵan osy maqalany oqyp otyrsaq, qordyń tusaýyn Sherhan Murtaza kesken eken. “Sol Turarǵa búgin halqy ne jaqsylyq jasaıdy? Jaqsylyǵyn nemen qaıtarady?” – degen eken. Turar Rysqulov atyndaǵy respýblıkalyq qordyń ashylý rásimine Farıza Ońǵarsynova, Asanbaı Asqarov, Myrzataı Joldasbekov, Nurlan Orazalın, Hasen Oraltaı qatysyp, sóz sóılep, oǵan úles qosatyndyqtaryn bildirgen eken.

Qaıda endi sol qoryńyz?! “Tastaı bekingeni”

qaıda?

Tom-tom kitaptary káne?

Kóp serııaly kórkem fılm she?

Maǵlumdalǵan ýaǵdalar oryndalar kún týar ma?

Bizdiń búgingi keıbir “tazalyǵymyzdyń” sıqy osyndaı…

Al olar – Ahmet, Turar, Álıhan, Mustafa, Názir, Sultanbek, Júsipbek, Maǵjan, Jansha.. Qandaı taza boldy deseńizshi!

Tazalyq. Ult aldyndaǵy tazalyq. Bul týrasynda biraz baıan etkendeımiz. Tam-tumdap bolsa-daǵy.

Tazalyq. Dos aldyndaǵy tazalyq she? Qandaı keremet deseńizshi?! Ahmet pen Turardyń dostyǵy. Dostyq aldyndaǵy tazalyqtary. Turar men Muhtar Áýezovtiń dostyǵy. Turar Rysqulovtyń bolashaq kemeńger sýretkerge qanshalyqty kómek jasaǵany, jaǵdaı týǵyzǵany jáne sol uly qamqorlyǵyn tıtteı de mindetsinbegeni – barshaǵa málim. Tazalyqtyń tamasha úlgisindeı Ǵabekeń, Sultan Orazalınovsha aıtqanda, “tabıǵatynan qara jerdiń kemesindeı salmaqty, sabyrly jaratylǵan, ar-uıatyna daq salmaı adal júrip, bul tirlikte kisilik qasıetin bıik ustap ótken jan” Ǵabıden Mustafın bylaı degen eken: “Sarybala degen atty tańdaýymnyń da sebebi bar. 1925 jyly Qyzylordaǵa barǵanymda Turar Rysqulovtyń jaqsylyǵyn kóp kórdim. Alǵashqy jazǵan habarlarymdy, bolmashy óleń, fele­tonymdy osy kisi qarap, Beıimbetke joldap otyratyn. Turar meni Sarybala deýshi edi. Proto­tıpime at izdegende osy esim oıǵa tústi” (“Egemen Qazaqstan”, 2002 jylǵy 31 shilde).

Mine, tazalyqqa – tazalyq degenińiz osy. Tazalyǵy tunyp turmasa, kez kelgen qalam ıesi tap osylaı aǵynan jarylyp, adalyn alǵa tartpaıdy. Tekti tulǵalardyń tazalyǵyna tań qalmasqa bolmas. Olardyń ózara dostyǵy ǵajap-aq! Qanshama ázázilder ot jaqsa da, ibilister ósek tasyp shaǵystyrsa da, asyl qasıetterinen aınymaǵan. Ǵabekeńniń – Ǵabıden Mustafınniń ózindeı qarapaıym, ózindeı salmaqty da asyl sózinen osyny ańǵaramyz. Áne, Maǵjan aqynǵa: “Ne, Muhtar týraly qurtatyn fakti beresiń, ne óziń qurısyń”, – degende, jany jalaý bop jelbiregen, júregi alaý bop elbiregen shaıyr: “Alashtyń asyly Muhtardy satqansha, ózim qurban bolaıyn”, – dedi qasqaıyp. Al sazger-zerger Ǵabıt: “Beıimbet jaý bolsa, men de jaýmyn”, – dedi. Tazalyqtyń qandaı bolatynyn bilgińiz kelse, bizdiń Shymkent shaharyndaǵy Ybyraı qajy Ysmaıylulyna qol berip, suhbat qurǵaısyz. Osynaý bir ǵajaıyp jan búkil ultymyz sońǵy jyldarǵa deıin jete tanyńqyraı almaı, jeteli tabysyńqyraı almaı, biraq saǵyna, sarǵaıa ańsap kútken uly tulǵa Názir Tórequ­lov atyndaǵy qor quryp, bálkim bir ınstıtýt, tipti akademııa tyndyra almas tirlikterdi istedi. Tashkenttiń, Máskeýdiń, Sankt-Peterbýrgtiń, Orynbordyń ǵana emes, alystaǵy shet elderdiń arhıvterine ózi bardy nemese narqasqa, taza izdenýshilerdi jiberdi. Segiz jyldyń kóleminde sansyz saparlarǵa shyqty, nátıjesinde Názir muralary tom-tom bolyp jına­lyp, shetinen jaryqqa shyǵyp, jurtymen, ultymen tabysa bastady. Minekıińiz, Názir qoryn tazalyq­tyń biregeı úlgisi deıtinimiz sondyqtan. Qordy qalaı quryp, qalaı jumys istetýge bolatynyn, dańǵazasyz, daýryqpasyz ǵana, úndemeı ǵana úlken ister atqarý múmkin ekendigin mináıi ǵana minezimen, shynaıy beınetimen dáleldep júrgen Ybyraı qajyny Alla-taǵala ońdaǵaı, uly aǵalar­dyń árýaǵy qoldaǵaı. Názir Tórequlov týraly qazynalardyń qolǵa tolaıym-tutas tıetin kúni de alys emes, alaıda, tazalyqty tý etken aqjúrek azamat, qaıtpas qajyr ıesi – qajy Ybyraı kókemizge kóp-kóp kómek kerek, qoldaý qajet. Bir ózi bir ınstıtýt bolyp turǵan kisige nege qamqorlyq jasamasqa?!

Tazalyq joq degenniń jóni joq. Búginde Astanaǵa jıi baramyz. Bir vagonda elý-alpys adam bolsa, sonyń qyryqtan astamy alyp-ushyp, Astanaǵa qarap qatty qýanady. Iаǵnı, olar – taza adamdar. Bizdiń mekeme sosıologııalyq zertteý júrgizedi. Táýelsizdigimizge ár júz adamnyń jetpis segizi qatty qýanady eken. Júzdiń jetpis segizi taza! Solaı dep bilemiz biz.

“Tazalyq joq, taza adamdar da joq”, – degenge qosylmaımyn óz basym. Bizdiń aýylda bir astar­syz sóz aıtpas aqsaqal bar-tuǵyn. О́zi mátel oına­typ, jumbaq jasyryp, qartyńmen de, jasyńmen de qaljyńdasa berer edi. Sol kisi: “Bolsa da, bolmasa da bolatyndar bar”, “Bolmaı-aq qoısa da bolatyndar bar”, “Bolmaǵanda bolmaıtyndar bar”, – dep, “bolý” men “bolmaýǵa” baılanysty­ryp birtalaı mánis bildiretin-di. “Bolmaǵanda bol­maıtyndar bar” degeni tap sol tazalyǵy tunyp turǵan tulǵalarǵa arnalatyn. Keı retterde aınala­myzda ǵumyr keship kele jatqan taza adamdar, talapshyl jandar, bálkim bireýlerge onsha unaı da bermeıtin aǵalar men apalar haqynda oı kesh­ken­de sol qarııanyń qaǵıdalaryna súıenetinimiz ras. Máselen, óz oblysymyzdaǵy meniń keıbir kókelerim (Mekeń, Ásekeń, Ádekeń, Rahań, Mákeń, Ybekeń, Tókeń, Ydekeń, Ábekeń, Qabekeń, t.t.) bolmaǵanda, nebir shyndyqtar aıtylmaı qalyp qoıar edi. Nebir sózdiń atalary ajalynan buryn ólip keter edi. Júzdegen, myńdaǵan shákirtter shyndyqty betke aıtýdan taısaqtap qalatyn qarabaıyrlar qataryn qazirgiden bes-beter kóbeıter edi. Shirengen sheneýnikter men ár deńgeı-dárejedegi ákimqaralar ótkir-ótkir syn-eskertpelerdi estimes edi, aıarlar, kóńilderi kórso­qyrlanǵan baılar jáne obyrlar men jebirler, jalqaýlar men jabylar esirgen ústine esirer edi… Tazalyq ataýly búgingiden beter tozyp, azaıa túser me edi? Osylaısha soza berýge bolar. Alaıda, artyq aıtqandy o kisiler onsha jarata qoımaıdy. Jalpy, bul kisilerdiń jaratpaıtyn jaǵdaıattary az emes, “qyrsyqtyǵy” da jetip-arty­lyp jatyr. Ásekeń, Ybekeń­derdiń, Tókeń, Ydekeń, Ábekeń, Nákeń, Sákeń, Mekeńderdiń, Rahańdar­dyń, Mákeń, Qabekeńderdiń bárin bolmasa-daǵy birqataryn “noqtaǵa basy syımaıtyn­dar” sapynan desek, artyq emes-aý. Baıqasańyz, zaman da, qoǵam da, adam da ózgerip, bazbir tustarynda azyńqy­rap, aınyńqyrap baryp, ishinara túzelip, keı retterde birjola buzylyp tynyp jatyr emes pe? Al biraq, bizdiń “bolmaǵanda bolmaıtyn” kókelerimiz qaı zamanda da qadir-qasıetterinen, ıakı ózderine “ólshengen” tazalyqta­rynan tanǵan emes, onsha ózgergen emes. “Qaı minez kisiniń qasıeti bolsa, sory da sol minezdiń tarapynan kele­tuǵynyn” arǵy-bergi zamandarda bir emes, birtalaı danyshpandar aıtyp ta, jazyp ta, shegendep te, shegelep te ketken eken. Tazalyq minez, tazalyq qasıet te sondaı ǵoı. Birtalaılar­dyń baǵy hám sory bolyp kele jatqany – aqıqat. Sondaı minezderiniń, tazalyqtarynyń áldebir qyrlary solǵyn tartsa, o kisiler, árıne, basqa bireýlerge aınalar da kete barar. О́kpek jel soqsyn, ólkek jel essin, báribir, “noqtaǵa basy syımaıtyndar” týra sóılep, týǵandaryna jaqpas. Sondyqtan da ondaı kisilerdi jaqtyratyndar da bar, jaqtyr­maıtyndar jáne kóp. Jaqtyrmaýshy­lardyń ese­leı artyq bolmaǵy bek bálkim. “О́l­shenip bergen ómirde sonshama shynshyl bolmaı-aq, sonshama shamshyl bolmaı-aq jurt qatarly júre bermeı me?” – desetinder bar. “Qyrsyqtyǵy da óziniń, áıt­pese aýzyna túsetin oljadan aıyryla ma adam?!” – desetinder de joq emes. “Báribir, olar qoǵamdy jóndep, adamdy túzete almaıdy ǵoı”, – desetinder de jetkilikti. Alaıda, meniń kókelerim mánzeldester, tazalyǵy basymyraq tektiler bolmasa: ánebireýler aıaǵyn kimnen tartar edi?! “Ýa, zamana, bórisiń; Kedeıdiń shyqpas tórisiń!” – dep Maılyqoja atamyz aıtqandaıyn, qoǵamdy jónge salý, adamdy tezge salý qıyn shyǵar, alaıda aıarlar az da bolsa aıaq tartý úshin taǵy da tazalyq kerek. Aryǵan saıyn tyń jortar (Qaztýǵan) aǵa­lar, taza tilek jastar aman bolǵaı deısiń sondaıda.

Sondaı aǵalarǵa, Atyraýdan Altaıǵa deıingi, Arqadan Alataýǵa deıingi aralyqtarda, endikter men boılyqtarda myńdap sanalatyn aǵataılary­myz ben apataılarymyzǵa, kórikti de kórkemnıet jastarǵa aıtqyzsaq, qazaq degen sózdiń ózi tazalyq degen uǵymdy bildirmek. Qazaq – qashannan taza ult. Qany da taza, jany da taza. Keshegisi de taza, búgingisi de taza, keleshegi de taza. Qazaqtyń qan-qasap qyrǵyndardan quryp ketpeı, azaısa-daǵy aman qalǵany – nıetiniń tazalyǵynda, salt-dástúrleriniń taza saqtalýynda. Salt saqtalmasa, dástúr damytylmasa, qazekem de saqtalmas edi. Esepshilerdiń málimetterine qaraǵanda, qazaq shirkin qyryp-joıýshylardyń kesepatyna uryn­baǵanda, qazir bes-alty ese kóp bolar edi. Búgingi bir qazaqtyń ornynda jer betinde jeti qazaq júretuǵyn edi. Sondyqtan, qazirgi tiri bir qazaq jeti qazaqtyń jaýapkershiligin arqalaýy lázim. Jaýapkershilik degennen shyǵady ǵoı. Sol asa dilgir jaýapkershiliktiń ózi – tazalyqtyń topyra­ǵynda ónip-ósetin jaǵdaıat. Tal boıyńyzda tazalyq mólsheri qanshalyqty bolsa, jaýapkershilik te sonshalyqty deńgeıde kórinis berip, kóktemek.

Jasyryp ne keregi bar, tazalyq týraly sózge mysqylmen, mazaqy pıǵylmen qaraıtyndar hám jetip-artylady. “Myna miskin ne tantyp tur-áı?” – deıtindeı, bóten planetadan “tálińkimen“ túskendeı túksıetinder de joq emes. Báribir, taza­lyqtyń aty – tazalyq. Qasańdanǵan, qatal da qat­qyl kezeńderde, báribir, adam balasy, onyń ishinde, ásirese bizdiń qazekem óziniń qanynda bar, janyn­da bar, tegindegi tazalyq syndy asyl qa­sıet­ti ańsaıdy, saǵynady, izdeıdi, tabady, tabyna­dy. Tazalyqqa talpynady, tazarýǵa umtylady.

El bárin de biledi. Barshasyn kóredi. Barlyǵyn sezedi. Astanańyz ben Almatyńyzdan bastap aýylǵa deıingi, ár kóshe men podezge deıingi úlkendi-kishili basshylaryńyz da, qosshylaryńyz da, memleketińizdegi kúlli is-áreket te, alýan túrli korporasııa, kompanııa, AAQ, JAQ, JShS, fırmalaryńyz ben myńǵyrǵan mekemelerińiz, t.t. t.b. – bári tarazyǵa túspeı turmas. Kóptiń kóńili – aına, ishi – shısha. Kóksandyq kórsetedi, myń­ǵyr­ǵan kóp gazet jazady, radıo aıtady. Olardan buryn-aq qazekemniń qulaqtanyp qoıatynyn joqqa shyǵara almaısyń. Tipti kóksandyǵyńyzdyń, kóp gazetińizdiń, talaı-talaı radıońyzdyń qaısysynda qanshalyqty tazalyq bar ekenin, qaısysynda qaı mólsherde jıirkenishti jamandyq ketip bara jatqanyn taldaıtyndar tabylar. Tıisti oryndarda emes, el ishinde, halyqtyń kenishinde.

ndi, jańaǵy jáıtke, bir qazaq – jeti qazaqtyń júgin artyp, jaýapkershiligin arqalap, paryzyn atqarmaǵy tıis degen qaǵıdamyzǵa qaıta oralaıyqshy. Kezeneıli kezeńderde joıylyp ketken jeti qazaqtyń ornynda búginde jer basyp júrgen jalǵyz qazaqtyń, ásirese, qazir qarabaıyr, qansyz-sólsiz, jaýapkershiliksiz, Júsipbekshe aıtqanda, jabaıy, “kádimgi” kisi bolyp qalmaqqa haqysy joq. Júsipbek Aımaýytov bir oıyn tazalyqqa, ult tazalyǵyna súıeı kele bylaı deıdi: “Aqyl kóziniń aýdany tar kisi adamshylyqqa paıda keltire almaıdy. Adamshylyqqa paıda keltire almaǵan kisi ahlaǵy álsiz, jabaıy, “kádimgi” kisi bolmaq”.

Adamshylyq ta, adaldyq ta, qanaǵat ta tazalyqtyń topyraǵynda ǵana ósip-ónedi.

Tap-taza, tolyq tazagerlikke jetpeseńiz-daǵy, tal boıyńyzda tazalyqtyń “topyraǵy” qalaı da bolmaqqa kerek.

Tazalyqqa umtyl, qazaq! Bir-birińe, ózdi-ózińe, sonsoń ózgege taza bolmaq úshin. Jaratylysyńnan ja­zylǵan jaqsy qasıetińnen aıyrylyp, qasqa jol­dan qaıyrylyp qalmaý úshin. Jahandandy­rý­dyń jaman jaǵyna jurttan buryn jutylmaý úshin.

Tazar, qazaq! Táýelsizdikke qaltqysyz qyzmet etý úshin.
Marhabat BAIǴUT,
jazýshy.

Shymkent.

28 tamyz 2002 jyl.