– «Shyńǵyrlaý – orystanǵan óńir, qazaqylyǵy az aımaq» degen tujyrym Keńes ókimeti jyldary qalyptasyp qalǵany ras. Biraq táýelsizdik tańy atqaly jaǵdaı ózgerdi. Halyqtyń sanasy jańǵyrdy. Búginde aýdan halqynyń 90%-y – jergilikti ult ókilderi. Kezinde Lebedovka, Konstantınovka, Novopetrovka, Poltavka, Lýbenka atalǵan eldi mekender túgelimen tarıhı ataýyn qaıtaryp aldy. Biz búgin ańyz bolǵan Aqqumy, Toryatbasy, Qyzemshek, Sarqyrama syndy jeti keremeti bar, abyz Asan qaıǵy baba týǵan Shyńǵyrlaýmyz! – dep maqtanamyz, – deıdi Shyńǵyrlaý aýdanynyń ákimi Albert Esalıev.
Albert Temirbolatulynyń maqtansa maqtanatyndaı jóni bar. Aýdanda ulttyq tanymdy, tarıhı sanany jańǵyrtýǵa arnalǵan jumys júıeli júrip keledi. О́tken jyly Qazaqstan halqynyń tilderi kúnine jáne Astananyń 20 jyldyǵyna arnalǵan til festıvali aıasynda «О́ńirdiń onomastıkalyq kelbetin ulttyq tanymǵa sáıkestendirý jumysyn belsendi júrgizgen «Úzdik aýdan ákimi» atalymymen de Shyńǵyrlaý aýdanynyń ákimi Albert Esalıev marapattaldy.
– Buryn eldi mekenderdiń ataýyn ózgertý, tarıhı qalpyna keltirý isi ońaı bolatyn: jergilikti halyqtyń qoldaýyn alǵan soń aýdan ákimi men aýdandyq máslıhat hatshysynyń ortaq sheshimin oblysqa joldaıtynbyz. Sóıtip oblys ákimi men oblystyq máslıhat hatshysynyń ortaq sheshimimen aýyl ataýy ózgere qoıatyn. Biz Shyńǵyrlaý aýdanyndaǵy Lebedovka aýylyna – Segizsaı, Konstantınovkaǵa – Aqqudyq, Novopetrovkaǵa – Qaraǵash, Marksızmge – Toryatbasy, Pravdaǵa – Urysaı ataýyn osylaı bekittik. 186 kóshe ataýy ózgertildi, – dep eske alady sol kezderi Shyńǵyrlaý aýdandyq ishki saıasat, mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń bas mamany bolyp qyzmet atqarǵan, búginde Shyńǵyrlaý aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Tilegen Qalıev.
Qazir eldi mekender ataýyn ózgertý týraly sheshim Astanada, respýblıkalyq deńgeıde qabyldanatyn boldy. Sonyń ózinde Shyńǵyrlaý otarlyq kezeńniń kýásindeı bolǵan Poltavka, Belogor, Lýbenka ataýlaryn tıisinshe Ardaq, Aqtaý, Aqshat dep ózgertip úlgerdi. Munyń bári tarıhı, jer bederine, el uǵymyna sáıkes keletin, jergilikti turǵyndardyń kóńilinen shyqqan ataýlar ekenin aıta keteıik.
Jaqynda Shyńǵyrlaý aýdanynyń ortalyǵynda áıgili abyz Asan qaıǵyǵa eskertkish ornatyldy. Ol týraly aqparat «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalandy.
Árıne, Asan qaıǵy beınesi bar qazaqqa ortaq tulǵa ǵoı. Degenmen shyńǵyrlaýlyqtar jelmaıasyna minip, Jeruıyq izdegen Asan babany ózgeden jaqyn tartady. Onyń sebebi de bar: eski jyrlarda, el jadynda qalǵan tolǵaýlarda Asan qaıǵynyń otany, jaılaǵan jeri – Shyńǵyrlaý, Toryatbasy delinetin derek kezdesedi. «Qarǵaboıly Qaztýǵan» jyrynyń:
Asan qaıǵy kóshken jer
Shyńǵyrlaý, Toryatbasy edi,
Qyzemshekti Saryshoqy
Osy sýdyń qasy edi.
Asan qaıǵy týǵannyń
Bólingen jeri osy edi...» – degen joldary Shyńǵyrlaýdaǵy eskertkishke qashap jazylǵany da sondyqtan.
Jaqynda Shyńǵyrlaýda Asan qaıǵy esimine baılanysty taǵy bir úlken shara ótti. «Asan qaıǵy aıaldaǵan aıaýly meken – Shyńǵyrlaý!» atty aımaqtyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıymdastyrylyp, oǵan jergilikti ǵalymdardan bólek Aqtóbe, Atyraý, Mańǵystaý óńirinen tarıhshylar shaqyryldy. Ǵylymı-praktıkalyq konferensııa barysynda «dala fılosofy» atanǵan babanyń shyǵarmashylyǵyndaǵy patrıotızm, el birligi, el tynyshtyǵy máseleleri Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasymen ushtasyp jatty.
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, gýmanıtarlyq ǵylymdar magıstri Aınur Eshnııazova Asan qaıǵyny adamzattyq deńgeıdegi Býdda Gaýtama tulǵasymen salystyra sýrettese, jergilikti jýrnalıst Qarshyǵa Elemesov «Asan qaıǵy babamyzdyń Shyńǵyrlaýǵa qatysy týraly» baıandamasy da kásibı ǵalymdardy tereń izdenisimen tánti etti. Batys Qazaqstan ınnovasııalyq-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń ǵylymı jumystar jónindegi prorektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Murat Sabyr keıbir uǵymdarǵa, ásirese «Qaıǵy» sóziniń maǵynasyna taldaý jasady. M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aǵılásh Nııazǵalıeva «Asan qaıǵy shyǵarmalarynyń tili» taqyrybynda sóılese, Shahmardan Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjenerıng ýnıversıteti qazaq fılologııasy kafedrasynyń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Álııa Jetkizgenova «Asan qaıǵy boljamdaryndaǵy aqparattar men tarıhı-mádenı sıpattar» týraly taqyrypqa toqtaldy. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń Batys Qazaqstan oblysy fılıaly dırektorynyń orynbasary, tilshi-ǵalym Bolat Jeksenǵalıevtiń ulttyq til men ulttyq jazý týraly tujyrymdary da kóptiń kóńilinen shyqty.
Shyńǵyrlaý aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qyzmetkeri Qarshyǵa Elemesov osylaı deıdi. Bul pikirmen kelispeýge bolmaıdy.
Keńes ókimeti jyldarynda Oral oblysynyń shekaralyq aýdandarynda birde-bir aýdandyq mýzeı bolmapty. Biren-saran ashylǵan mýzeıdiń ózi Uly Otan soǵysy tarıhynan ári tereńge barmady.
Prezıdenttiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy jarııalanǵan tusta, Qazaqstanda rýhanı silkinis bolǵany ras. Sol silkinistiń bir nátıjesi – Shyńǵyrlaý aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ashylýy der edik.
Búginde Shyńǵyrlaý aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ashylǵanyna bir jyldaı ýaqyt boldy. Az ýaqyt ishinde munda 1500-deı jádiger jınastyrylǵan eken.
– Jádigerlerdiń árisi es bilmes eski zamandardan jetken zil súıekteri, neolıt dáýiriniń tas quraldary, qola, jez, temir zattar, tot jep, topyraq tozdyrǵan qarýlar arheologııalyq bólimdi tolyqtyryp otyr. Tarıh bóliminde Shyńǵyrlaý jerinde bolǵan oqıǵalar, 1836-1938 jyldardaǵy halyq-azattyq kóterilisinen qalǵan kóne qarý-jaraqtar, «Rýhanı jańǵyrý» atalatyn kelesi bólimde halyqtyq bolmys, dástúr, qolóner turǵysynda kóptegen jádigerler jınaqtalǵan, – deıdi bizdi jádigerlermen tanystyrǵan Qarshyǵa Elemesov.
Bir ereksheligi, mýzeıdegi ár jádiger janynda arnaıy QR-kod qoıylǵan eken. Osy kod arqyly jalpy mýzeıdiń jáne ár jádigerdiń tolyq tarıhymen tanysýǵa bolady.
– Mýzeı jádigerleriniń kópshiligin jergilikti halyqtan jınadyq. Shynyn aıtsaq, el ishinde de qundy buıym qalmaǵan. Shyńǵyrlaý jeri ejelden adamdar qonystanǵan, zertteýshiler nazaryna erte ilikken, 1960 jyldardan bastap arheologııalyq qazba jumystary júıeli júrgizilgen óńir ǵoı. Biraq osy qazba jumystarynan birde-bir buıym aýdan aýmaǵynda qalmapty, – dep ókinedi mýzeı dırektory Tilegen Qalıev.
Reti kelgende aıta keteıik, Shyńǵyrlaýda Segizsaı dep atalatyn ǵajaıyp óńir bar. Ǵylymda Lebedovka ataýymen enip ketken osy bir shaǵyn alqapta birneshe júz oba – saq-sarmat-savromattar keshenderi saqtalǵan. Osy jerde 1964 jyldan bastap Máskeý, Chelıabi, Orynbor, t.b. búkilodaqtyq ekspedısııalar kelip, jyl saıyn qazba jumystaryn júrgizgen. Segizsaıdan tabylǵan talaı qundy jádiger sóıtip jan-jaqqa áketilgen. Bul jóninde «Sarmattar sarqytyndaı Segizsaı» degen maqalamyz «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan bolatyn.
– Endi bulaı bolmaıdy. Biz Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetimen bes jylǵa memorandýmǵa qol qoıyp otyrmyz. Osy memorandým negizinde ýnıversıtet Shyńǵyrlaý aýdanynda ornalasqan túrli ǵasyrlardyń obalary men úıikterine arheologııalyq zertteý jumystaryn júrgizedi. Qazba jumystary kezinde tabylǵan jádigerler Shyńǵyrlaý aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qoryna tapsyrylady, – deıdi Shyńǵyrlaý aýdanynyń ákimi Albert Esalıev.
Budan bólek, Tilegen Qalıev bıylǵy mamyr aıynda Segizsaıda dalalyq semınar ótkizý josparlanyp otyrǵanyn aıtady.
– 1964 jyldan bastap Shyńǵyrlaý aýdany aýmaǵynda arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizgen qazir kózi tiri ǵalymdardy izdep taýyp, telefon arqyly sóılesip jatyrmyz. Qazirdiń ózinde Chelıabi, Volgograd, Orynbor, Máskeý qalalarymen habarlasyp, aldyn ala kelisip otyrmyz. Sóıtip biz buǵan deıin jasalǵan zertteý jumystarynyń nátıjesin tolyǵyraq bilip, sol kezde tabylǵan qundy jádigerlerdiń eń bolmasa kóshirmesin jasaǵymyz keledi. Bul jospardy aýdan basshylyǵy qoldap otyr, – deıdi Tilegen Kenjetaıuly.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
