Aıakózge Dostoevskııden kelgen hat
Jeksenbi, 26 tamyz 2012 15:06
Árıne, uly jazýshy F.M.Dostoevskııge qatysty nárseniń bári de qundy ǵoı. Al bul hattyń bizge erekshe baǵaly bolatyny, onda uly ǵalymymyz Shoqan Ýálıhanov, shalǵaıdaǵy qazaq jeri týraly maǵlumattar bar.
Hatty kim jazbasyn, onda sol kezeńniń qarapaıym kórinisi men mezgil, minezi belgi berip qalady. Ýaqyt óte kele qarapaıym hat derekteri adamı, tarıhı tanymdardy tereńirek túsinýge túrtki bolýy ábden múmkin.
Jeksenbi, 26 tamyz 2012 15:06
Árıne, uly jazýshy F.M.Dostoevskııge qatysty nárseniń bári de qundy ǵoı. Al bul hattyń bizge erekshe baǵaly bolatyny, onda uly ǵalymymyz Shoqan Ýálıhanov, shalǵaıdaǵy qazaq jeri týraly maǵlumattar bar.
Hatty kim jazbasyn, onda sol kezeńniń qarapaıym kórinisi men mezgil, minezi belgi berip qalady. Ýaqyt óte kele qarapaıym hat derekteri adamı, tarıhı tanymdardy tereńirek túsinýge túrtki bolýy ábden múmkin.
Eýropada hatqa erekshe nazar aýdarǵan halyqtar — aǵylshyndar men fransýzdar. Atap aıtqanda, fransýzdardyń hatqa uqyptylyǵy qazaq jurtyna da paıdasy tıgen sátteri bar. HIH ǵasyrdyń ortasynda qazaq dalasynda aıdaýda bolǵan polıak revolıýsıoneri A.Iаnýshkevıch hattarynyń 1861 jyly Parıjde “Qazaq dalasyndaǵy sapardyń kúndelikteri men hattary” atty taqyryppen kitap bolyp basylýy qazir asa qundy derekterge aınalyp otyr.
Hat demekshi, uly aqynnyń Abaı Qunanbaevtyń Ombydaǵy kadet korpýsynda oqyp júrgen inisi Halıollaǵa (Qunanbaıdyń Aıǵyz degen áıelinen týǵan uly) 1866 jyly 8 naýryzda jáne Shákárim Qudaıberdıevtiń 1931 jyly 3 qańtarda jazýshy Sábıt Muqanovqa jazǵan hattary oıǵa eriksiz oralady. Bul eki hat ta Aıakózde jazylyp, ekeýi de tıisti sol adamdarǵa Aıakózden jóneltilgen. Halqymyzdyń tolaǵaı tulǵaly qos perzentteriniń qoldarynan shyqqan bul hattardyń mazmuny men olardyń jazylý sebepterin dál qazir baıandaýdan aýlaqpyz. Sebebi, ol jádigerlerdiń tolyq mátinderi sońǵy qyryq jyldyń ar jaq, ber jaǵynda bir retten bolsa da, jarııalanyp úlgerdi. Al hattardyń asyl túpnusqasyna kelsek, Abaı haty búginde Peterbýrgtegi Kúnshyǵys halyqtaryn zertteý ınstıtýtynyń kitaphanasynda máńgilik saqtaýda jatsa, Shákárim hatynyń túpnusqasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq memlekettik arhıvindegi Sábıt Muqanovtyń jeke arhıvtik qory quramynda saqtaýda tur.
Endi negizgi áńgimemiz — F.M.Dostoevskııden Aıakózge kelgen bir hat jaıyna kósheıik. 1859 jyly 23 qazanda orystyń áıgili jazýshysynyń qolymen jazylǵan hat Aıakózge kelipti. Ol Artem Ivanovıch Geıbovıch degenge joldanypty. Barshaǵa málim, bolashaq uly jazýshy F.M.Dostoevskıı (1821-1881) kezinde “petrashevskııshilerdiń isi” dep atalǵan Reseıdegi samoderjavıelik qurylysty ózgertýge tyrysqan jastardyń jasyryn uıymyna qatysqany úshin ólim jazasyna kesilip (1849), artynan bul jaza uzaq merzimdi katorgalyq jumyspen aýystyrylǵan, aıaǵynda ol qatardaǵy soldat ta bolǵan. Aıdaý men súrginniń eń sońǵy bes jylyn (1854-1859) F.M.Dostoevskııdiń Semeıde áskerı qyzmette ótkizgeni taǵy ras. Semeı qalasyndaǵy jyldar onyń ómirindegi eleýli kezeń bolyp tabylady. Qatań katorgalyq jumys pen túrmelik tas qamaý Semeıge aýystyrylǵan soń báseńsıdi. Qatardaǵy soldattan ol eki jyldan keıin ýnter-ofıser, odan soń ile-shala bir jylǵa jetpeı praporshık shenine ıe bolady. Ol munda talaı tanystar men qımas dostar tabady. Tipti ol tuńǵysh ret úılenedi.
Mine, F.M.Dostoevskııdiń jeke basyndaǵy osyndaı óreli ózgerister men jaǵymdy jaqsylyqtarynyń bastaýlarynda Artem Ivanovıch Geıbovıch degen kisi turady. Uly jazýshy Semeıde ornalasqan sibirlik jetinshi batalonnyń birinshi rotasyna qatardaǵy soldat bolyp qabyldanǵan sátten onyń osy rota komandıri kapıtan A.Geıbovıch arasynda qatań áskerı tártippen qatar izgi nıetti adamgershilik nyshandary qalyptasa bastady. Jyl ótken saıyn bul arnaly adal dostyqqa ulasady.
Osy ornyqty ofıser otyz jasqa deıin-aq “Beısharalar” atty roman men árqaısysy bir-bir roman júgin arqalaýǵa turarlyq “Úıbıke”, “Aq kúnder”, “Egizdiń syńary” syndy povester jazyp, bastyryp úlgergen F.M.Dostoevskııdiń jazý ónerindegi tabıǵı talantyn jete túsinip, onyń bul baǵyttaǵy umtylystaryna bóget jasamady. Qaıta ony qozǵaýshy retinde jazýshyny ol soldat kazarmasynan shyǵaryp, bólek páterde turýyna jaǵdaı týdyrady. О́ziniń úı kitaphanasyndaǵy ádebıetterdi oqýyna da múmkindik jasady. Az da bolsa, áskerı sheniniń joǵarylaýyna yqpal etedi. Aqyrynda F.M.Dostoevskııdiń kezekten tys áskerı qyzmetinen bosanýyna jol ashady. Sóıtip, Dostoevskıı 1859 jyly 2 shildede óz otbasymen “jan-jaqty aıaýshylyqqa bólenip”, Moskva men Peterbýrgke barýǵa quqy joq, tek qalyń eli Reseıdiń bir pushpaǵy Tver qalasynda ǵana turý úshin Semeıden birjola attanyp ketedi.
Sodan týra úsh aı ótkende, ıaǵnı, 1859 jyly qyrkúıek aıynyń basynda kapıtan Artem Ivanovıch Geıbovıchtiń de Semeı qalasymen qosh aıtysýyna týra keldi. Sebebi, ol sol kezdegi Batys-Sibir general-gýbernatorlyǵyna qarasty Semeı oblysyndaǵy Aıakóz okrýginiń áskerı garnızon bastyǵy bolyp taǵaıyndalǵan edi. Turaqtary birinen-biri aıtarlyqtaı qashyqtyqta bolsa da, bolashaq uly jazýshy men orys armııasynyń osy bir ofıseri arasyndaǵy qalyptasqan shynaıy dostyq odan ári de jalǵasyn tapqan. Árıne, bul hat arqyly júzege asqan. A.Geıbovıch ózine joldaǵan joǵarydaǵy F.M.Dostoevskııdiń hatyn jańa orynǵa barǵannan keıingi ekinshi aıda-aq alyp úlgergen. Budan ańǵarǵanymyzdaı, jazýshy qıyn kúnderde ózine qamqorlyq iltıpatyn kórsetken A.Geıbovıchti umytpaǵan, qaıta barynsha qadyr tutqan.
Endi F.M.Dostoevskıı hatynyń keıbir tustaryn túpnusqa tilinde sóıletip kórelik: “Dobreıshıı ı nezabvennyı, drýg nash, blagorodneıshıı Artem Ivanovıch, ne staný pered Vamı opravdyvatsıa v dolgom molchanıı, no eslı pered Vamı vınovat, to klıanýs bez vıny!.. Nıkogda ne zabýdý nashego poslednego dnıa rastavanııa, kogda (govorıa mımohodom) ıa porıadochno pochokalsıa so vsemı” — dese, odan ári taǵy da: “… mne tak vse ponıatno Semıpalatınskoe, ı to kak Vy nas prınımalı, kak radýshno my soshlıs v poslednee vremıa”, — dep aǵynan jaryldy.
Odan ári F.M.Dostoevskıı hatynda ózderiniń jańa qonysqa qandaı qıynshylyqtarmen jetkenderin, Tver qalasynyń súreńsizdigin, qymbatshylyqtyń shyrqap turǵanyn, qala teatrynyń túkke turǵysyzdyǵyn ashyna baıandaıdy. F.M.Dostoevskııdiń bul hatynda halqymyzdyń uly ǵalymy Sh.Ýálıhanov týraly tolyqqandy tanymdyq bir derek qosa bar. Ol bylaı dep jazady. “Valıhanov obıavıl mne, chto ego trebýıýt v Peterbýrg ı chto cherez mesıas on týda edet”.
Hat ıesiniń osylaı dep jazýyn tómendegishe túsindirýge bolady. F.M.Dostoevskıı Tverge kóship bara jatyp, qujattaryn retteýmen úsh táýlik Ombyda (hatta bul da aıtylady) aıaldasa kerek. Mine, osy kúnderde sonda qyzmet istep júrgen, óziniń qazaq jerinde qalyp bara jatqan qımas dosy Sh.Ýálıhanovpen talaı júrekjardy áńgimeler qurǵan bolar. Endeshe joǵarydaǵy derek Qashqarııa sapary týraly óziniń Peterbýrgte esep berý sharýasy kútip turǵanyn sol kezdesýdiń birinde Shoqan aýzynan shyqqany basy artyq túsindirmeni qajet etpesi anyq. Budan taǵy bir ańǵararymyz, A.Geıbovıch Sh.Ýálıhanovty buǵan deıin de biletinge saıady. Sebebi, A.Geıbovıchke bilmeıtin adamy týraly F.M.Dostoevskııdiń jazýy eshbir qısynǵa kelmeıdi. Shoqanmen A.Geıbovıchtiń tanysýyna uly jazýshynyń ózi dáneker bolǵan desek, asyra aıtqandyq emes. Onyń áskerı oqý ornyn oıdaǵydaı bitirip, Batys Sibir general-gýbernatory keńsesinde jaýapty ister atqaryp júrgen, áli jıyrma beske tolmaǵan jas ofıser Shoqandy ara-kidik issaparmen Semeı qalasyna kelgende, óz bastyǵy A.Geıbovıchke tanystyrýy ábden múmkin, kóńilge qonar boljam.
Hatyn F.M.Dostoevskıı bylaısha aıaqtaıdy: “Vot Vam drýjeskaıa ınstrýksııa: v pervom je pısme vashem ývedomte nas, vo-pervyh, ob Aıagýze, o vashıh znakomyh ı voobshe o jıte podrobnee, kakıe lıýdı, kakıe lısa. Vo-vtoryh, kak ý Vas po slýjbe voobshe. V-tretıh, podrobnee obo vsem vashem semeıstve, ı v osobennostı o Zınaıde Artemovne ı Lızavete Nıkıtıshne”.
A.Geıbovıch jazýshy dosyna jaýap hatyn birshama keshiktirip, alty aıdan keıin, ıaǵnı, 1860 jyly 25 naýryzda jazyp jóneltedi. Hattyń mazmunyna, naqtylyǵyna qaraǵanda, ony jazǵan adamnyń zııalylyǵyna esh kúmán týǵyzbaısyz. Oqısyń da ılanasyń. Tipti, onymen birge bolǵandaı sezinesiń. A.Geıbovıch aldymen jaýaptaryn júıelep, tarmaqtap baıandaıdy. Bes tarmaqtan turatyn jaýaptarynda ol jańa oryndaǵy turmys-tirshiligin, qatty sýyqtan bir qysta eki ret páter aýystyrǵanyn, úlken qyzy Mashany (Marııany) turmysqa uzatqanyn, jazýshyǵa ózi biletin tanys, beıtanystardyń qaıda jáne ne istep jatqandaryn baıyppen baıandaıdy. Aıakóz óńirinde kúzde jeldiń, qysta borannyń jıi bolatynyn da habarlaıdy. Okrýg ortalyǵy Aıakóz qalasynyń endigi jerde Sergıopol degen atpen atalaryn da hatynda túsindirip ketedi.
Sóıtse de, hatta A.Geıbovıchtiń F.M.Dostoevskııge degen súıispenshiligi barynsha jotalana kórinis beretindikten, oqyrman nazary soǵan aýdarylatyny da túsinikti. Olaı bolsa, A.Geıbovıch haty da sol syrdy aqtaryp kórsin…
“Blagorodneıshıı dobreıshıı Fedor Mıhaılovıch, prınoshý Vam ıskrennee chývstvo moeı blagodarnostı za Vashı blagodeıanııa, kotorymı blagodarnaıa dýsha Vasha tak preıspolnena, chto v otdalennostı pomnıte ı ne perestaete osypat Vashımı mılostıamı.
Mıloı, dobroı ı neosenennoı Mare Dmıtrıvne s glýbochaıshım pochtenıem selýıý rýký ı donoshý, chto vse veshı podarennye mne kak ımı, tak ı vamı sohranıaıýtsıa ý menıa v selostnostı ı berejlıvostı”.
Mine, osyndaı hat joldarynan A.Geıbovıchtiń orystyń uly jazýshysyna degen taza júrek lúpilin, jan álemin ońaı túsinemiz. Hattyń sońǵy sózderi shynaıy ystyq yqylaspen aıaqtalady. Hatqa taǵy kóz júgirtelik. “Itak, pojelav vam vsego horoshego, veselıa, blagopolýchııa, zdorovıa ı mnogıh let, ostaıýs s ıstınnym ývajenıem ı predannostıý Vash pokornyı slýga Artem Ivanovıch. 25 marta 1860 goda, gorod Sergıopol”.
Osy bir eki adam arasyndaǵy keshken jaıdy hatqa túsirý, ony sary altyndaı áspettep saqtaı bilý jaqsy dástúrdi alǵa tartady.
Al A.Geıbovıch hatynyń kóshirmesi bul kúnderde F.M.Dostoevskııdiń Peterbýrgtegi, Moskvadaǵy, Tverdegi jáne Semeıdegi murajaılarynyń qabyrǵalarynan laıyqty oryn alǵan. Sóıtip, jazýshy ómirinen bir úzik syr shertip tur. Bul, saıyp kelgende, búgingi tirlik qamynan basqa, beıqamdyqqa quntsyzdyqqa boı aldyrmaý kez kelgen nárseniń ıgilikti orny bar ekenin mezgeıtin qajetti qubylystar.
Ǵabıt ZULHAROV.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Aıakóz qalasy.
27 aqpan 2002 jyl.
