Qazaqstannyń halyq sany az, jer aýmaǵy óte keń. Jerimizdiń basym bóligin shabyndyqtar men jaıylymdar quraıdy. Mal sharýashylyǵyn damytpaıynsha, sol jaıylymnyń qyzyǵyn kóre almaıtynymyz anyq. Mal baǵý – qazaqtyń ata kásibi. Endi osy kásipti jańa zaman talaptaryna beıimdeýimiz kerek. Sonda myńdaǵan jyl boıy shuǵyldanyp kele jatqan ejelgi kásip jańa qyrynan damı túsetini anyq. Jyldan-jylǵa sany artyp kele jatqan adamzat qaýymynyń tabıǵı jáne sapaly azyq-túlik ónimderine suranysy da ýaqyt ótken saıyn óse túsýde. Bul bizdiń elimiz úshin zor ekonomıkalyq múmkindik deýge bolady.
Mal ónimderiniń eksporty degende, aldymen aýyzǵa sıyr eti iligedi. Sebebi sıyr etin ótkizý naryǵy jylqy men qoı etine qaraǵanda, áldeqaıda aýqymdy. Kórshiles Reseıdiń ózi jylyna júzdegen myń tonna sıyr etin shetelderden satyp alyp otyr. Sıyr etin búkil álem halqy tutynady. Sondyqtan ony eksporttaýdy damytý baǵytynda elimizde shetelden asyl tuqymdy sıyrlar ákelip, iri qaranyń sapasyn arttyrý, sol arqyly et eksportyn sanaýly jyldarda 60 myń tonnaǵa deıin jetkizý jóninde iri baǵdarlama qabyldanǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, bul baǵdarlama belgilengen merzimde júzege asyrylmady. Degenmen, et eksportyn az ýaqyt ishinde damytýǵa áserin tıgizgeni anyq. Qolda bar derekterge qarasaq, sońǵy bes-alty jyl kóleminde elimizden eksporttalǵan sıyr etiniń kólemi sońǵy jyldary 1-2 myń tonnadan 12-15 myń tonnaǵa deıin kóterilgen kórinedi. Degenmen, ony 60 myń tonnaǵa jetkizýdiń aýyly áli alysta.
Árıne, bıik meje qoıylyp otyrǵan kezde syrttan asyl tuqymdy sıyr satyp ákelip, elimizdegi iri qaranyń tuqymyn asyldandyrý isi bir esepten qoldaýǵa laıyq shara. Degenmen, bul istiń tıimdiligine toqtalǵanda ony qoldaıtyndarmen qatar, qoldamaıtyn adamdar da bar. Qalaı bolǵanda da elde burynnan bar, ábden jersindirilgen asyl tuqymdy maldy saqtap, seleksııalyq jumysty jiti júrgizý arqyly onyń sapasyn arttyrý – mal sharýashylyǵymen shuǵyldanatyn kez kelgen el úshin basty mindet. Baryńdy baǵalaı bilý – zaman synynan ótip kele jatqan eń tıimdi tásilderdiń biri. Demek, syrttan mal ımporttaýmen qatar, ózimizde burynnan bar asyl tuqymdy maldy kóbeıtý isin nazardan tys qaldyrmaý kerek.
Otandyq asyl tuqymdy iri qara týraly aıtqanda, aldymen 1930 jyldardan bastap ósirile bastaǵan qazaqtyń aqbas sıyry eske túsedi. Aqbas sıyr – Qazaqstannyń mal sharýashylyǵynyń brendteriniń biri. Asyl tuqymdy iri qara ishinde eń keń taraǵany da, sharýashylyqtarǵa kóbirek paıda ákelgeni de – aqbas sıyr. Aqbas sıyr basyn kóbeıtip, etin eksporttaý mal sharýashylyǵyn damytý baǵytyna da saı keledi.
О́kinishke qaraı, elimizdiń maqtanyshyna aınalǵan aqbas sıyrdyń sany jyl sanap azaıyp barady. 1992 jyly 1 mıllıon 16 myń bas sıyr bolsa, 2018 jyly 271 myń basqa deıin, ıaǵnı 3,7 ese azaıyp ketkeni osyny kórsetedi. Elimizdegi iri qaranyń jalpy sany 1990 jyldardyń basynda 10 mıllıonǵa jetipti. Mal sharýashylyǵyndaǵy daǵdarys barynsha beleń alǵan 2000 jyly 4 mıllıon basqa deıin quldyrap baryp, 2018 jyly 7 mıllıondyq deńgeıge qaıta kóterilgen eken.
Keńes ókimeti kezinde barynsha tııanaqty júrgiziletin seleksııalyq jumystardyń toqyraýy, mal tuqymyn asyldandyrý isiniń nazardan tys qalýy osy asyl tuqymdy mal basynyń azaıyp ketýine sebep bolǵany túsinikti. Aqbas sıyr etti mal bolyp esepteletindikten, elimizde osy mal túri birinshi kezekte bazar sóresine shyǵaryldy, al soıylǵan maldyń ornyn toltyryp otyrý oılastyrylǵan joq. Endi kelip sondaı asyl tuqymdy sıyrlardy shetelderden qymbatqa satyp alýǵa májbúrmiz. Shetelden ákelingen mal jersine me, ónimi qalaı bolady? Ol jaǵy da ázirge belgisiz.
Bul oraıda, basty úmit – jeke sharýashylyqtarda. Shetelden satyp alynyp jatqan maldyń barlyǵynyń ıesi jeke sharýalar. «О́zim degende ógiz qara kúshim bar» degendeı, jeke sharýalar qolynda baryn is qylatynyna senýge bolady. Alaıda jeke sektorda júrgizilip jatqan seleksııalyq jumystar, mal tuqymdaryn asyldandyrý máselesi ǵylymı talaptarǵa qanshalyqty sáıkes keledi? Ony áli anyqtaı túsý kerek.
Jalpy, bir bas asyl tuqymdy mal ósirý úshin 20-30 jyl ýaqyt kerek eken. Ǵalymdar men mal ıeleri úlken kúsh-jiger jumsap, osynsha ýaqyt boıy úzdiksiz jumys istemeıinshe, nátıje shyǵarý qıyn. Qazaqtyń asyl tuqymdy aqbas sıyry da osyndaı uzaq jylǵy eńbekpen ósirilgen-di. Bul týraly Qazaqtyń aqbas tuqymy respýblıkalyq palatasynyń atqarýshy dırektory, professor Qabyl Isabekov:
– Qazaqstannyń jergilikti iri qara malynyń tuqymyn jappaı jaqsartý jumystary 1931-1932 jyldary gereford tuqymynyń buqashyqtaryn elimizge ákelýden bastaldy. Barlyǵy 800-den astam buqashyq ákelindi. Onyń 644 basy – ýrýgvaılyq, qalǵany – aǵylshyndyq boldy. Sóıtip Qazaqstandaǵy jergilikti maldy gereford buqalarymen býdandastyrýdan 1933 jyly alǵashqy býdandar paıda boldy. Birqatar keńsharlarda birinshi, ekinshi jáne úshinshi qatardaǵy býdandar 1936 jáne 1939 jyldary alyndy. 1949 jyly KSRO Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń komıssııasy sharýashylyqtarda jańa tuqymdy shyǵarý barysymen muqııat tanysyp, alynǵan jańa maldy jeke tuqym retinde tanýǵa bolatynyn aıtty. KSRO Mınıstrler Keńesi 1950 jyldyń mamyrynda jańa tuqymdy bekitip, ony «Qazaqtyń aqbas tuqymy» dep atady. Osy tuqymnyń avtorlary dep tanylǵan N.Ǵalıakberov, M.Gordıenko, B.Mýsın, A.Lanına, Iа.Stepanenko, V.Sýbbotın, B.Baı, K.Jývasov, P.Melnıchenko, J.Chıkımbaev, A.Hlatın, Ý.Mýsın jáne basqalar KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe boldy, – deıdi.
Mine, osylaısha jańa tuqymnyń paıda bolýyna jıyrma jyl ýaqyt jumsalǵan. Professor Qabyl Isabekov basqa tuqymdarmen salystyrǵanda, qazaqtyń aqbas tuqymynyń bıologııalyq artyqshylyqtary aıqyn kórinetinin aıtady. Atap aıtqanda, aqbas sıyr jaıylym men azyq talǵamaıdy, jem-shóbi mol bolsa tirileı salmaǵy da asa joǵary, óz tóli esebinen kóbeıýge beıim, tabıǵı ortaǵa tez úırenedi, uzaq jolǵa shydamdy, tuıaǵy berik... Mine, osyndaı qasıetteriniń nátıjesinde qazaqtyń aqbas sıyry ondaǵan jyl ishinde elimizde eń kóp taraǵan etti sıyr tuqymyna aınaldy. Respýblıkada 1300-den astam agroqurylym aqbasty ósirýmen aınalysty, oǵan degen suranystyń joǵarylyǵyn osydan-aq baıqaýǵa bolady.
О́kinishke qaraı, búginde otandyq mal sharýashylyǵynyń brendine, maqtanyshyna aınalǵan asyl tuqymdy sıyr sany óte az. Qazir qolda bary 271 myń bas qana, 2017 jyly satylǵan asyl tuqymdy aqbas sıyr sany 34 myń 746 basqa jetipti. Demek tabıǵı jaıylymdarda semirý, tirideı salmaq qosý qabileti óte joǵary, basqa tuqymdarmen salystyrǵanda, jerimizge beıimdelgish qasıetiniń myǵym ekendigi ábden dáleldengen qazaqtyń asyl tuqymdy aqbas sıyryn kóbeıtýge kóńil bóletin ýaqyt keldi.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
