Ýnıversıtettiń tarıhy elimizdiń mańyzdy kezeńderimen tyǵyz baılanysty. Onyń qurylýy ulttyq kadrlardy daıarlaý máselesin sheshýge baǵyttalǵan bolatyn. Osy mindetterdi júzege asyrýda ýnıversıtettiń alǵashqy rektory Fedot Olıkov eleýli ról atqardy. О́tken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynyń sońynda Qazaq memlekettik ýnıversıteti quramynda bes fakýltet jáne qazaq jastaryna arnalǵan daıyndyq bólimi jumys istedi. Soǵys jyldarynda Reseı, Ýkraına jáne Belorýssııanyń iri ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men zerthanalary QazMÝ-ge aýystyryldy. Sonyń nátıjesinde Qazaq ýnıversıtetinde hımııa, astronomııa, fızıka, tarıh jáne tiltaný salalary boıynsha jańa ǵylymı mektepter ashylyp, irgeli ǵylymı orta qalyptasa bastady. Soǵystan keıingi jyldarda QazMÝ respýblıkanyń óndiristik-ekonomıkalyq jáne áleýmettik-gýmanıtarlyq salalaryna joǵary bilikti kadrlar daıarlaýdyń jetekshi ortalyǵyna aınaldy. Sol jyldarda ýnıversıtetti basqarǵan Ivan Lýkıanes, Tólegen Tájibaev, Asqar Zakarın jáne Temirbaı Darqanbaev syndy qaıratker-tulǵalar ýnıversıtettiń bilim berý baǵyty men ǵylymı-zertteý salasyn jetildirýde aıryqsha qyzmet atqardy. Osy tusta kafedralardy belgili tulǵalar Ermuhan Bekmahanov, Ábiken Bekturov, Konstantın Persıdskıı sııaqty bedeldi ǵalymdar basqardy. Ýnıversıtet aýdıtorııalarynda esimderi álemge tanymal Muhtar Áýezov pen Qanysh Sátbaev syndy áıgili ǵalym-akademıkter leksııa oqyǵanyn búginde maqtanyshpen eske alamyz. 1960-1980 jyldary ýnıversıtetti basqarǵan rektorlar Asqar Zakarın, О́mirbek Joldasbekov, Edil Erǵojınniń uıymdastyrýshylyq qabiletteri nátıjesinde QazMÝ odaqtyń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynyń birine aınaldy. Sol kezeńde ýnıversıtet shetelderge bilimdi kadrlar daıarlaý jumystaryn jolǵa qoıa bastady. Atap aıtarlyq jaıt, tanymal ǵalym jáne bilikti uıymdastyrýshy О́.Joldasbekovtiń basshylyǵymen «QazUÝ qalashyǵy» biregeı oqý ǵımarattary men turǵyndyq keshender qurylysynyń alǵashqy kezeńi bastaldy. 1991 jyly ýnıversıtet adamzattyń ekinshi ustazy atanǵan, túrki áleminiń uly oıshyly Ábý Nasyr ál-Farabı esimin ıelendi. 2001 jyly elimizdiń alǵashqy ulttyq ýnıversıteti mártebesin aldy. Osy kezeńde barlyq mamandyq halyqaralyq talaptarǵa saı «bakalavrıat-magıstratýra» boıynsha eki satyly bilim berý júıesine kóshirilip, ýnıversıtettiń quramynda ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men tehnologııalyq parkin qurý jóninde mańyzdy is-sharalar atqaryldy. Bul jetistikterge qol jetkizýde rektorlar Meıirhan Ábdildın jáne Kópjasar Náribaevtyń qajyrly eńbekterin erekshe atap ótken jón. 2003 jyly QazUÝ Ortalyq Azııa joǵary oqý oryndary arasynan alǵashqy bolyp Bolonıa qalasyndaǵy Ýnıversıtetterdiń Uly Hartııasyna qol qoıý arqyly eýropalyq bilim berý keńistigine kirdi. Al 2006 jyly joǵary bilim berýdegi sapa salasyndaǵy jetistikteri úshin Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti syılyǵynyń laýreaty atandy. Birqatar oqý baǵdarlamalaryna halyqaralyq sertıfıkattaý júrgizildi. Osy kezde QazUÝ qalashyǵyn keńeıtý men kórkeıtýdiń ekinshi qurylys kezeńi bastaldy. Sol kezde ýnıversıtetti basqarǵan Tólegen Qojamqulov pen Baqytjan Jumaǵulov osy sharalardyń barlyǵyn júzege asyrýǵa úlken úles qosty.
Qazirgi kezeńde QazUÝ-dyń basty maqsaty – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti alǵa qoıǵan álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýge óz úlesin qosý jáne álemniń eń úzdik 200 ýnıversıtetiniń sanatyna ený. Elbasy atap kórsetkendeı, búginde ýaqyt talabyna saı, ýnıversıtetter adam kapıtalyn qalyptastyrýdyń sýbektisi retinde jańǵyrtý úderisteriniń jáne eldiń ınnovasııalyq damýynyń kósh basynda bolýy tıis. Osyǵan oraı, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ elimizdiń bilim berý flagmany retinde, jańa býyn ýnıversıtetiniń – «4.0 Ýnıversıtet» modelin jasap, halyqaralyq qaýymdastyqqa usynyp otyr. Bul model «Al Farabi Unirversity Smart City» tujyrymdamasy boıynsha júzege asyrylýda. Bul joba uly oıshyl ál-Farabı ıdeıalary negizinde joǵary tehnologııalyq jáne rýhanı-adamgershilik platformalarynyń sımbıozyn quraıdy. Klasterlik turǵydan keshendi qurylymdyq modernızasııalaý jáne nátıjelerge negizdelgen basqarý júıelerin engizý negizinde ýnıversıtettiń tórt mańyzdy mıssııasyn tıimdi túrde júzege asyrýǵa yqpal etti. Bul – sapaly bilim berýdi, tereń ǵylymı-zertteýler júrgizýdi, jańa ınnovasııalardy óndiriske engizýdi jáne joǵary bilimdi-bilikti mamandardy elin, adamzatty súıgen tulǵalar retinde rýhanı-adamgershilik tárbıe arqyly qalyptastyrýdy kózdeıdi. QazUÝ BUU-nyń «Akademııalyq yqpal» baǵdarlamasynyń turaqty damý jónindegi ǵalamdyq habyn qatarynan úsh merzim basqarýda. BUU-nyń Nıý-Iorktegi shtab páterinde ótken О́rkenıetter Alıansy forýmynda QazUÝ tanystyrǵan «4.0 Ýnıversıtet» modeli álemdik deńgeıde keńinen taratýǵa usynyldy. Bul joba, sonymen qatar Izraıl, Aýstrııa, Egıpet, Reseı, Belarýs syndy elder arqyly halyqaralyq qoǵamdastyqta qoldaý tapty. Qazirgi kezeńde sheteldik jáne qazaqstandyq joǵary oqý oryndary QazUÝ-dyń barlyq bıznes-úderisterin avtomattandyrýǵa, kampýstyń ınfraqurylymyn basqarýǵa arnalǵan taldamaly júıede «Big Data» bultty tehnologııalardy engizýge negizdelgen sıfrly ýnıversıtet modelin qabyldaýda. Ýnıversıtet jobasy «Maıkrosoft» kompanııasynyń tarapynan joǵary baǵalanyp, kompanııa QazUÝ tájirıbesi týraly fılm túsirip, óz saıttaryna jarııalady. Qazaqstandyq bilim berý júıesi úshin mańyzdy oqıǵa – Qazaqstannyń Ulttyq ashyq bilim berý platformasynyń iske qosylýy. Ýnıversıtettiń onlaın kýrstary qazaqstandyq jáne sheteldik oqý oryndarynyń stýdentteri tarapynan úlken suranysqa ıe bolýda. Ýnıversıtet «4.0 ındýstrııasyna» mamandar daıarlaý maqsatyndaǵy bilim berý úderisine «E-kommersııa», «Big data», «Jasandy ıntellekt», «Zattar ǵalamtory» sııaqty jańa oqý baǵdarlamalary qosyldy. Búkil postkeńestik elder aýmaǵynda tuńǵysh ret Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy jáne Benhalıf (Katar) ýnıversıtetimen birlesken QazUÝ-dyń Islamdyq qarjy jónindegi baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Álemdik iri joǵary tehnologııalyq korporasııalar – «Hewlett-Packard», «Cisco», «Konisa Minolta», «Samsung», «Alcatel», «Microsoft», «Huawei» ýnıversıtettiń bilim berý isine belsendi túrde atsalysyp, ózderiniń ǵylymı-bilim berý ortalyqtaryn ashty. QazUÝ – bilim berýdiń barlyq deńgeılerinde aǵylshyn tilinde oqytýdy alǵashqy bolyp bastap, búgingi tańda ýnıversıtet mamandyqtarynyń 70% -dan astamy aǵylshyn tilinde oqytylady. Osyǵan sáıkes QazUÝ-da elimiz boıynsha eń kóp sheteldik stýdentter bilim alýda. QazUÝ – álemniń ozyq úlgidegi úzdik ýnıversıtetterimen 70-ten astam qosdıplomdyq baǵdarlamalardy júzege asyrdy.
Ǵylym, bilim berý jáne ınnovasııalyq óndiris ıntegrasııasy nátıjesinde, QazUÝ tanymal álemdik zertteý ýnıversıtetteri qatarynda. Ýnıversıtet joǵary tehnologııalar aýmaǵyn quryp, aldyńǵy qatarly tehnologııalyq sheshimderdi daıarlaý men ınnovasııalyq ónimderdi óndiriske engizý platformasyna aınaldy. Osy baǵyttaǵy izdenister Ońtústik Koreıa, Reseı jáne Qazaqstannyń ǵylymı-jobalyq uıymdaryn tartý arqyly júzege asyrylyp, «R&IID» ınnovasııalyq-óndiristik konsorsıýmy quryldy. Buǵan «Qazmyrysh», «Qazaqmys», «Kazhrom» jáne «Úlbi metallýrgııa zaýyty» sııaqty iri ónerkásiptik kásiporyndary qatysýda. Ýnıversıtette qurylǵan ǵylymı-tehnologııalyq park, ınnovasııalyq prosester ortalyǵy men «Jasyl tehnologııalar» ortalyǵy zamanaýı ınjenerlik jáne ǵylymdy qajet etetin tehnologııalardyń klasterin qalyptastyryp otyr. «EKSPO-2017» ıdeıalaryn júzege asyrý maqsatynda «Jasyl tehnologııalar» ortalyǵy «jasyl energetıka» boıynsha ınnovasııalyq jobalardy iske asyryp, jańa formasııa mamandaryn daıarlaýda. Osynyń negizinde ýnıversıtet «Jasyl kópir urpaqtan-urpaqqa» atty halyqaralyq jobasyn iske asyrýda. Bul joba Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Jasyl kópir» bastamasyn qoldaý maqsatynda QazUÝ tarapynan Brazılııada ótken RIO+20 halyqaralyq forýmynda usynyldy jáne jan-jaqty qoldaý tapty. Qytaı Ǵylym akademııasymen birlese otyryp Jerdi qashyqtyqtan zondtaý ortalyǵy ashyldy. QazUÝ postkeńestik elder aýmaǵyndaǵy sanaýly ýnıversıtet ishinen tarıhta tuńǵysh ret «Ál-Farabı-1» jáne «Ál-Farabı-2» alǵashqy qazaqstandyq nanospýtnıkterin ǵaryshqa shyǵardy. Osynyń nátıjesinde ýnıversıtette ǵaryshtyq tehnologııa salasynda qýatty klaster damýda. QazUÝ «Jańa Jibek joly» ýnıversıtetteri Alıansynyń IT-tehnologııalar parkin ashý arqyly álemdegi 130-dan astam ýnıversıtetterdi biriktirgen IT-tehnologııalardy damytýdyń jańa perspektıvasyn jolǵa qoıdy. Onyń negizin Elbasynyń tikeleı qoldaýymen Qytaı Halyq Respýblıkasy úkimettik granty boıynsha alynǵan QazUÝ-dyń sýperkompıýteri quraıtyn bolady. Álemdik medısınalyq bilim berýdiń kóshbasshysy Ońtústik Koreıanyń aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarymen áriptestik ornata otyryp, QazUÝ ınnovasııalyq medısınalyq-bıologııalyq klasterdiń ǵylymı-zertteýler júrgizý, bilim berý jáne klınıkalyq-dıagnostıkalyq bazasyn daıyndady. Bul isterdiń zańdy jalǵasy retinde elimizde kópbeıindi ýnıversıtetter tarıhynda alǵash ret medısına fakýltetin ashty. Memleket basshysynyń qoldaýymen QazUÝ-dyń senimdi basqarýyna Almaty qalasynyń №1 emhanasy berildi. Munda medısınalyq bilim berý, ǵylym men tájirıbeni tolyqqandy ıntegrasııalaý aıasynda jańa tehnologııalardy qoldaný arqyly halyqaralyq talaptarǵa saı keletin joǵary sapaly medısınalyq qyzmetter kórsetiledi.
Joǵaryda atalǵan jańashyl jobalardyń barlyǵy ýnıversıtette biregeı ınnovasııalyq-tehnologııalyq platformasynyń negizin qalady. Atap ótetin bir jaıt, sońǵy úsh jylda ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardyń sany eki esege ósti. Ǵylymdy qarjylandyrýdyń jalpy somasy 5 mıllıard teńgege jetti, onyń 20%-y sharýashylyq kelisimshart boıynsha jumys isteıdi. QazUÝ «Scopus» jáne «Web of Science» jetekshi halyqaralyq derekqorlaryna kiretin ǵylymı jýrnaldardaǵy jarııalanymdar sany boıynsha Qazaqstan joǵary oqý oryndary arasynda kósh bastap otyr. Búgingi tańda qazaqstandyq avtorlardyń halyqaralyq joǵary reıtıngtik ǵylymı jýrnaldardaǵy ár besinshi basylymy QazUÝ ǵalymdarynyń úlesine tıesili. Ýnıversıtettiń úsh ǵylymı jýrnaly halyqaralyq ǵylymı-ólshemdik derekter qoryna engizilgen. Stýdentter boıyndaǵy kásipkerlik bastamalardy oıatý maqsatynda ýnıversıtet stýdentterge ózindik bıznes-ıdeıalaryn júzege asyryp, start up kompanııalardy, stýdenttik bıznes-ınkýbatorlardy jan-jaqty damytyp otyr. Qazirgi ýaqytta ýnıversıtette 14 stýdenttik bıznes-ınkýbator bar, onda 80-nen astam stýdenttik ınnovasııalyq jobalar iske asyrylýda. Jyl saıyn stýdenttik ǵylymdy qoldaý úshin ǵylymı-zertteýlerge beriletin qarjynyń 10 paıyzy bólinedi. QazUÝ-da alǵashqy qazaqstandyq postdoktorantýra baǵdarlamasynyń ashylýy – ǵalamdyq ǵylym men bilim berý keńistiginde básekege qabiletti ǵylymı mektepterdi qalyptastyrýdaǵy mańyzdy qadam.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda jáne Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń basty tujyrymdaryn ustanym tutqan ulttyq ýnıversıtettiń mańyzdy mindeti – tek básekege qabiletti kadrlardy daıarlaý ǵana emes, sonymen birge elimizdiń erteńgi tulǵalaryna aınalar jas urpaqtyń rýhanı bolmysyn qalyptastyrý. Ál-Farabı atap ótkendeı: «Tárbıesiz berilgen bilim, adamzattyń qas jaýy» degen oıdyń negizinde stýdentterdiń boıynda bilim men tárbıe qatar ushtastyrylýda. Sondyqtan ınnovasııalyq-tehnologııalyq platformamen qatar, «4.0 Ýnıversıtet» modeliniń sheńberinde rýhanı-adamgershilik tárbıe berý isi belsendi túrde damýda. Ýnıversıtettiń jańa korporatıvtik ıdeologııasy men serpindi áleýmettik jobalary jańa sapaly tárbıeniń tıimdiligin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. QazUÝ-da «Sanaly urpaq» jobasynyń keńsesin, «Azamattyq baqylaý» qoǵamdyq qabyldaý bólimin, sybaılas jemqorlyqqa qarsy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn biriktirgen zertteýler men bilim berý ortalyǵy quryldy. Osy ortalyq jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrýda Qazaqstandaǵy jetekshi orynǵa aınaldy. QazUÝ-da daryndy stýdentterdi jan-jaqty túrde qoldaýǵa erekshe mán berilip keledi. Mysaly, sońǵy úsh jylda, ýnıversıtetke 350 mıllıonnan astam qarjyny quraıtyn syrttan 1300 demeýshilik shákirtaqy tartyldy. Jyl saıyn myńnan astam áleýmettik jaǵdaıy tómen toptaǵy úzdik oqyǵan stýdentterge oqý aqysyn tóleýde jeńildikter beriledi. Alǵashqy bolyp ashylǵan, álemde teńdesi joq, biregeı «Keremet» stýdentterge qyzmet kórsetý ortalyǵynda stýdentter kampýstan shyqpaı-aq, 500-den astam bilim berý, áleýmettik, mádenı jáne demalys qyzmetterin paıdalana alady, sonyń ishinde alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek jáne densaýlyq dıagnostıkasy da bar. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti ǵımarattarynyń ınfraqurylym kólemi sońǵy 5 jylda 40% - ǵa ósti, onyń kóp bóligi memlekettik-jekeshelik áriptestik qaǵıdattaryna sáıkes turǵyzylǵan. Bul, atap aıtqanda, jas ǵalymdar úıi, «Keremet» stýdentterge qyzmet kórsetý ortalyǵy, júzý basseıni, jańa kitaphana ǵımaraty, t.b. Bıyl ýnıversıtette memlekettik-jekeshelik áriptestik ádisimen Qazaqstandaǵy eń iri, qazirgi zamanǵa saı, yńǵaıly da jaıly 1287 oryndyq jataqhana qurylysy bastalady.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda BUU О́rkenıetter alıansymen birlesip «Qaıyrymdy qoǵam azamattaryn qalyptastyrý. Qazirgi zamanǵy ýnıversıtetterdiń mıssııasy» atty halyqaralyq jobasy qarqyndy túrde júzege asyrylýda. Álemniń jetekshi ýnıversıtetterinde, Gollandııa, Túrkııa, Italııa, Iordanııa, Qytaı, Egıpet jáne basqa da sheteldik ýnıversıtetterde ashylǵan QazUÝ-dyń ál-Farabı ǵylymı, bilim berý ortalyqtarynyń sany osy ýaqytta 10-ǵa jetti. Bul ortalyqtarda qazaq tili men mádenıeti, tarıhy keńinen oqytylýda jáne olardyń negizinde ýnıversıtettiń fılıaldaryn ashý jumystary júrgizilýde. Bir negizde ınnovasııalyq-tehnologııalyq jáne rýhanı-adamgershilik sıpattaǵy eki platformanyń qatar engizilýi óziniń sınergııalyq nátıjesin berýde. Oǵan dálel retinde ýnıversıtettiń QS halyqaralyq reıtıngisinde qarqyndy túrde alǵa jyljýyn aıtýǵa bolady. Sońǵy jyldary ýnıversıtet halyqaralyq QS reıtıngisinde 350 pozısııaǵa kóterilip, búginde 220-orynǵa ıe bolyp otyr. QazUÝ postkeńestik elder aýmaǵynda M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinen keıingi ekinshi orynda tur. Bul jetistikke halyqaralyq qoǵamdastyq «Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ fenomeni» degen joǵary baǵa berdi. «UI Green Metric Ranking of World Universities» jahandyq reıtıngisinde QazUÝ 172-oryn alyp, úzdik 200 ekologııalyq ýnıversıtetteri qatarynda óz pozısııasyn nyǵaıta tústi. Sonymen qatar álem memleketteri boıynsha júrgizilip jatqan bedeldi eýropalyq «ARES» reıtıngisiniń málimetteri boıynsha QazUÝ AA pozısııasyna ıe bolyp, jetekshi eýropalyq joǵary oqý oryndarynyń qataryna kóterildi.
Mereıtoılyq jyl QazUÝ úshin halyqaralyq aýqymdaǵy mańyzdy oqıǵalarǵa toly bolmaq. 2019 jyly ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti joǵary deńgeıdegi álemdik úsh mańyzdy iri is-sharany ótkizýdi josparlap otyr. Atap aıtar bolsaq, «Adamı mura jáne joǵary tehnologııalar úılesimi negizinde jetilý» atty QS World Wide-2019 dúnıejúzilik kórme-konferensııasy, Jibek joly ýnıversıtetteri jelisiniń Bas Assambleıasy jáne Áleýmettik jaýapkershilik ýnıversıtetteri álemdik jelisi úshin halyqaralyq Workshop. Merekelik jylda QazUÝ-da bilim men ǵylymnyń barlyq salasy boıynsha myńǵa jýyq akademııalyq toptardyń kóshbasshylary, aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarynyń basshylary men álemniń eń tanymal ǵalymdary bas qosady. Bul QazUÝ-dyń ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstan joǵary bilim berý júıesiniń álemdik bıik kórsetkishi dep bilemiz. Elimizdiń jetekshi ýnıversıtetinde atalmysh is-sharalardy ótkizý – memlekettiń joǵary bilim berýdegi halyqaralyq bedelin, eksporttyq potensıalyn arttyra túsetini sózsiz. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ oqytýshy-professorlaryn, stýdentteri men barsha túlekterin Qazaqstannyń birinshi ýnıversıtetiniń búgingi 85 jyldyq mereıtoıymen quttyqtaımyn! Sonymen qatar Elbasy alǵa qoıǵan álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna kirý boıynsha mindetterdi oryndaýda óz úlesimizdi qosa otyryp, yntymaqty birligimizdiń arqasynda jańa belesterdi baǵyndyratynymyzǵa senim bildiremin.
Ǵalymqaıyr MUTANOV,
ál-Farabı atyndaǵy
QazUÝ rektory, akademık
