Qasıetimizdi qasterleıik, halaıyq

Jeksenbi, 9 jeltoqsan 2012 10:29

Qoǵam aýysqan saıyn onyń ózine tán qundylyqtar men tárbıe joldary ózgeretini belgili. Qazaq halqy ózine laıyq urpaq ósirýdi, onyń boıyna adaldyq, tazalyq, qoǵamnyń bolashaǵyna eńbek etýge qushtarlyq sııaqty minez-qulyqty darytýdy, ata-ana men dástúrdi syılaýdy áýelden-aq ózine murat tutqan. Alaıda ózgerip jatqan zaman, qoǵam jańalyqtary jas urpaqqa ár qıly yqpal etetini, sodan tárbıeniń mindetteri de kúrdelene túsetini aıqyn.

Jeksenbi, 9 jeltoqsan 2012 10:29

Qoǵam aýysqan saıyn onyń ózine tán qundylyqtar men tárbıe joldary ózgeretini belgili. Qazaq halqy ózine laıyq urpaq ósirýdi, onyń boıyna adaldyq, tazalyq, qoǵamnyń bolashaǵyna eńbek etýge qushtarlyq sııaqty minez-qulyqty darytýdy, ata-ana men dástúrdi syılaýdy áýelden-aq ózine murat tutqan. Alaıda ózgerip jatqan zaman, qoǵam jańalyqtary jas urpaqqa ár qıly yqpal etetini, sodan tárbıeniń mindetteri de kúrdelene túsetini aıqyn.

Jas urpaq boıynda adamdyq qundylyqty, otanshyldyqty, ultjandylyqty qalyptastyrý mindeti tur. Keshegi sosıalızmge tán uǵym-túsinikterden boı tartyp, táýelsizdik alǵan tusymyzda jastar boıynda paıda bolǵan oǵash qylyqtar muny anyq baıqatady. Bostandyq, táýelsizdik bizdi burynǵydaı tejemeı, sheteldermen tikeleı baılanysqa shyǵardy. Radıo, teledıdar, kıno ulttyq, tipti keńestik keńistikten shyǵyp ketti. Batys elderiniń jappaı mádenıeti yqpalyna tústi. Qylmysty oqıǵalar men atys-shabysqa qurylǵan, jalańash tán qyzyǵyn, nápsiqumarlyqty ýaǵyzdaıtyn fılmder áli de aldy-artyn barlap daǵdylanbaǵan, aqyl-oıy tolyspaǵan jastardy baýrap aldy. Kósheniń tárbıesi, jappaı kelgen jańa mádenıet yqpaly balalardy ata-ana yrqynan da shyǵaryp jiberdi. Onyń ústine ótpeli kezeńniń joqshylyǵyna baılanysty bala tárbıesine kóńil bólýge kóp jaǵdaıda múmkindigi kelmegen ata-analardyń, aǵa býyn urpaqtyń enjarlyǵy da yqpal etýde. Munyń keleńsiz nátıjesin qazirdiń ózinde-aq kórip jatyrmyz.

Jastar boıyndaǵy osyndaı qylyqtar, ásirese, qyzdar tárbıesinen anyq kórinedi. Qıynshylyqqa, jetimsizdikke shydamaı, ómir úshin kúreste tabandylyq tanyta almaı, kóbirek aqsha tabýdyń jolynda ar-namysyn qurban etip kóshege shyqqan jastar, jetim balalar úılerin toltyryp jatqan tastandy sábıler qaı qoǵamdy bolsyn kórkeıtpeıdi. Bul, ásirese, qazaq halqynyń ulttyq mentalıtetine jat. Syrttan kelgen modamen kıinip, sanyn jalańashtap júrý de, temeki, araq ishý de kóringen erkektiń kóz súzýine aparatyny jasyryn emes. Qazaq qyzyn erteden-aq osydan saqtandyrǵan. “Qyzǵa kim qyzyqpaıdy” dep qaraý áýelden-aq bar.

Adamdyq minezdiń osyndaı álsiz jaqtaryna ata-ana tárbıeni qarsy qoıǵan. Osydan baryp bizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdy súıegine sińire otyryp, tazalyq pen berik mahabbattyń ıesi qyzdar beınesi qalyptasqan. Olardy keıingi urpaq óz balalaryna ónege etip, dáriptep, jalǵastyrǵan. Qyz Jibektiń, Baıan sulýdyń, Qarashashtyń ádebı beıneleri tek sulýlyqtyń ǵana nyshany emes, aqyldy jardyń, qıynshylyqta tapqyrlyq, erligimen kózge túsken qaırattylyqtyń sımvolyndaı qalyptasqan. Halyq “qolań shash, qıǵash qas, aqylyna kórki saı” degen teńeýlerdiń barlyǵyn qyzdarǵa arnaǵan. Qyzdyń búkil músinin sýretteý, bilegin, qypsha belin, oımaq aýyz ekenin sıpattaý, ádeptiligi men júris-turysynyń sypaıylyǵyn ańǵartý da olardyń beınesin tolyqtyrǵan. Osymen búgingi qazaq qyzynyń kelbetin salystyryp qarasań, ulttyq dástúrden qanshama alystap ketkenimizdi kóremiz.

Árıne, qoǵam da, ómir de, adam da bir qalypty turmaıdy. Búgingi qyzǵa Jibek bol, Baıan bol, Qarashashtaı bol dep talap qoıý da qıyn. Másele sondaı qazaq qyzdarynyń boıyndaǵy ulttyq ádeptilikti, sulýlyqty, minezdilikti saqtap, jańǵyrta bilýde, jańa zaman jastaryna bilim berýde, rýhanı ósýine, ulttyq ádet-saltpen ushtastyra bilýinde. Halyqtyq pedagogıka máselesi, jastar tárbıesi – jalpy ulttyq tárbıeniń ishindegi eń kúrdelisi jáne qıyny. Ony uzaq jyldar joǵarǵy mektepte sabaq bere júrip, jastardy tárbıeleý isine atsalysqan bizder jaqsy bilemiz. Alpysynshy jyldary Qazaqtyń Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtynda (qazirgi ýnıversıtet) qyzmet istegen bir top ustaz-pedagog birigip, “Kel, qyzdar, syrlasaıyq” degen klýb uıymdastyrdyq. Sonda bizder qyzdardyń bilikti maman ǵana emes, tárbıeli, bolashaq ana bolýy qajettigine mán bergen edik. Árbir qyzdyń júris-turysyn, kıim kıiný, qurby-qurdastarymen, aınalasymen qarym-qatynasy – bári de arnaıy bilim berýmen birge biz olarǵa dúnıeqorlyqtan, rýshyldyqtan, jershildikten, t.b. teris uǵymnan góri, ult tatýlyǵyn, adamgershilik qasıetterin kóbirek aıtyp, boılaryna sińire otyryp, tárbıe ózegine aınaldyratynbyz. Oqý bitirip, aýylǵa baratyn jas ustazdardyń, bolashaq analardyń mádenıetti ýaǵyzdaýshy mindetterin baǵdarlaıtynbyz. Sol úshin ónegeli adamdarmen, zııaly qaýymmen, mádenıet, ádebıet qaıratkerlerimen kezdesýler uıymdastyrdyq. Jeke bir máseleniń tóńireginde (“Ana bolýǵa daıyndyq”, “Jar tańdaý”, “Bala tárbıesi” t.b.) arnaıy keshter ótkizetinbiz. Qyryq jyldaı qyzmet istegen bul klýb kezinde paıdaly qyzmet atqardy dep oılaımyn. Osy oraıda KazPI-diń ónegeli ustazdary Raıhan Jumaǵazyqyzy Erjanova men Bálııa Rahmetqyzy Aıtmanbetovalardyń biliktilikpen, erinbeı-jalyqpaı atqarǵan qyzmetterin eske alamyn. Olardan sol kezdegi jas muǵalimder, bizdiń ózimiz de kóp ónege aldyq. Olardyń minez-qulqyna, bilimdiligine, sabyrly ustazdyǵyna óz otbasymyzdyń tárbıesin, analarymyzdyń ónegeli isterin sabaqtastyryp, bárin jastarǵa úıretýge asyǵatynbyz. Búgin jaqsy shákirtterimniń jyly sózderin estigende, sol eńbegimizdiń ótelgeni dep oılaımyn.

Ustazdarymnan alǵan tárbıem, ózimniń keıingilerge kórsetken ónegem sońǵy jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Otbasy jáne áıelder isteri jónindegi ulttyq komıssııadaǵy qyzmetime de kóp paıdasyn tıgizip júrdi. Onda men “Balalar quqyǵy týraly”, “Adamgershilik, jynystyq tárbıe týraly” zańdar jobasyn daıyndaýǵa qatystym. Qazaq jastary tárbıesiniń búgingi problemalaryn talqyladyq. Qaı kezde bolsyn qıyn minezdi balalar bolady jáne olar jıi kezdesedi. Olardy sol jaǵdaıdan alyp shyǵý úshin ata-ana balasynyń qıqarlyǵyn ustazdyń moınyna artyp qoımaı, birge jumys jasaýy kerek. Mekteptegi balalardyń bilimimen birge ustaz ózine de talap qoıa otyryp, ata-ananyń kómegimen bolashaq urpaqtyń bilimdar, mádenıetti, tárbıeli bolýyn kózdeý kerek.

Qyz balanyń aldynda kútip turǵan ómir qandaı bolady? Ony boljaý qıyn. Sonyń qaısysyna bolsyn daıyn turý kerek. “Adam óz baqytyn ózi jasaıdy” dep tegin aıtylmaǵan. Jaqsy, ónegeli nárseni adam ómir boıy qabyldap, úırene berý qajet. “Júz jyl ómir súrseń, júz jyl úıren” degen de osydan shyqqan. Otbasynda erin syılap kórmegen áıel ózin de syılata almaıdy. Sen shákirtińniń tárbıeshisi ǵana emessiń, ózińniń de, aınalańnyń da tárbıeshisisiń. Muny men uzaq jyldar mádenıet pen ǵylymnyń, ádebıettiń úlken aǵalarynyń otbasymen aralasa júrip boıyma sińirdim.

Úlken analyq danalyǵy mol Sábıt Muqanovtyń jary Márııam apaıdyń ózi – bir mektep. Ǵabıdenniń jary Zeınel apaıdy, Ábdildanyń jary Sara apaıdy, Ǵalı Ormanovtyń jary Aıtbala apaıdy biz ǵana emes, búkil ádebıetshiler, zııaly qaýym ana tutatyn. Solardyń keń peıiliniń arqasynda Jazýshylar odaǵynda bolyp ótken ý-shýdyń bári ún-túnsiz tarap jatatyn. Olar bir erkektiń ǵana emes, búkil áleýmettiń babyn tabýshy edi. Jazýdan jalyqqan, sharshaǵan kezinde ádebıet máselelerin solardyń úıinde talqylaýdy uıymdastyryp, dostaryn, tilektesterin jınap otyratyn. Solarǵa ergen biz de aldy-artymyzǵa qarap, sońymyzdan bir áńgime shyǵyp qala ma dep qıpaqtap, qymsynyp júretinbiz. Sol apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldyn kesip ótpeı, qas-qabaqtaryna qaradyq. Keıin aralasa júrip, solardyń ólgeni rızalyǵyn aıtyp ketti, tirisi áli de batasyn beredi.

Bul – tárbıedegi ortanyń kúshi. Buǵan nazar aýdarmaı bolmaıdy. Qazir orta túgil, óz ata-anasynyń kóńilin aýlaı almaıtyn jastar kóbeıdi. Keıingi kezde qazaq ádetine jat, ózin ósirip, tárbıelegen ata-anasyn qarttar úıine aparyp tastaıtyndar kóbeıdi. “Qalada oqý oqyp jatyrmyn” dep, ata-anasynyń azyn-aýlaq yrzyǵyn shashyp, ózderi oqý emes, jyn-oınaqtyń ortasynda júrgen qyzdar men jigitter bizde az kezdespeıdi. Basynyń qaıda qalǵanyn bilmeı, baıansyz jar, baqytsyz ata-ana bolatyndar osylardan shyǵady. Qazaq: “Qyz ósse — eldiń kórki”, “Qyzǵa qyryq úıden tyıym” deýshi edi. Sol jelini búgin úzip alǵanymyz ókinishti. Ulttyq tárbıeniń negizi balaǵa ananyń sútimen, ana tilimen, besik jyrynyń áldıimen beriledi. Qulaǵyna ananyń tili men áldı-bópe yrǵaǵy sińip óspegen balanyń minez-qulqy qazaqsha qalyptaspaıdy. Olar basqa ortaǵa ıkemdelgish keledi. Meniń kóshede bir mashına toqtatyp mingenim bar. Júrgizýshi bala – qazaq eken. Qazaqsha táp-táýir sóıleıdi. Biraq mashınanyń ishin shýlatyp rok-mýzyka qoıypty. “Qaraǵym-aý, qazaqtyń balasysyń. Tiliń de jap-jaqsy, qazaqsha mýzyka nege qoımaısyń?” desem, álgi bala: “Oı, apa, qazaq mýzykasyn kim tyńdaıdy” degeni. Qazaq áni janyn terbemegen álgi balanyń jan dúnıesi qazaq dep kim aıtar?

Qazir mektepter men joǵary oqý ornynda oqyp júrgenderdiń kóbi-aq osy uǵymda. Olar qaladan úırengen shala-sharpy orysshasyn qosyp sóılep, qazaqshany belinen basyp búldirip barady. Kóshede toptalyp kele jatqan qazaq balalarynyń sózine qulaq tossań, osyny kóresiń. Qazaqsha gazet oqymaıdy, qazaq tilin damytý jóninde júrip jatqan áńgimelerden ózderin aýlaq ustaıdy. Qazaq radıosyn tyńdamaıdy. Sońǵy kezde Qazaq radıosy ult tili men ulttyq dástúrdi nasıhattaýda basqa buqaralyq aqparat quraldarynan kóp ilgeri ketti. Olar bul salada turaqty, júıeli habarlar taratýda. Radıodan beriletin án-kúıler jınaǵy ár úıde bolsa, ony úıde jıi tyńdaýdy uıymdastyra bilse, bul da ulttyq tárbıege, til damytý isine úlken paıda keltireri sózsiz.

Qazirgi jastardy buzatyn, teris jolǵa túsiretin jáıdiń biri – dúnıe qumarlyq. Naryq bireýdi baı etip, bireýlerdi kedeılendirdi. Baıyǵandar dúnıeniń qyzyǵyna túsip, qazaqtyń qarapaıym minezinen ajyrap barady. Bizde joǵary oqý ornynda oqıtyn balalardyń ishinde malynyp kıinip, qymbat tonyn súıretip, qolyndaǵy altyn júzigi men bilezigi jyltyrap, uıaly telefony syldyrap, qulaǵynda mýzyka tyńdaıtyny bar, sabaqqa mashınamen keletin jastar kóbeıip ketti. Osynyń bári óz eńbegimen tabylmaǵan nárseler ǵoı. Osyndaı modamen muǵalimderge qyr kórsetip júrgender sabaq oqymaıtyny da belgili. Keıingi kezde joǵary oqý oryndarynyń ustazdaryn orynsyz aıyptap, synaqqa, emtıhanǵa aqsha alady dep jıi aıtylady. Munyń negizi balalardyń sabaqqa qatyspaı, synaq pen emtıhanǵa aqsha berip ótýdi mashyqtanǵan ádetiniń saldary jáne olar ata-anasynan alǵan aqshasyn synaq pen emtıhan úshin berdim dep ótirik aıtady. Sóıtip, ata-ana balasynyń bilimin qadaǵalamaı, olardyń bolashaqta bilimsiz maman bolyp shyǵýyna jol beredi. Eger ustazdar tarapynan eskertý estise, dereý onyń ata-anasy basshylarǵa shaýyp, muǵalimderge qysym jasaı bastaıtyny da jasyryn emes. Osyndaı ata-ana ne oılaıdy? Qyzy men ulynyń keleshegin be, álde onyń búgin kóz aldaǵan jalǵan beınesine máz bola ma?

Keıde ata-ene men kelinderdiń kelise almaǵany jaıly áńgimeler jıi estiledi. Álgindeı kelinder qarapaıym ata-anamen syıysa ala ma? Qyzyna jalǵyz basty kúıeýge shyq, bıznesmenge shyq dep úıretetin analar da osylardan. Balasyn shyn jaqsy kórgen adam aldymen onyń tárbıeli bolýyn oılaýy kerek qoı. Ol otbasynan, aınalasynan, jaqsylyqqa úırensin, ózi de aınalasyna jaqsy­lyqtyń nuryn sepsin.

Jastarǵa aldymen adamdyq joly adal eńbekte, qarapaıymdy­lyqta, kisilikte ekenin úıretý kerek. Osyndaı tárbıe alǵan qyz bireýdiń edenin jýyp, úıin jınap berse de, adal qyzmetpen aqsha tabady. Kóringenniń qoınynda jatyp tapqan aram aqshaǵa ákelgen as ta aram. Balaly áıel ony bóbegine qalaı usynady. Men osyndaı bir minezin baıqap qalǵan kelinshekpen áńgimeleskende, onyń “Oı, apaı, jas balam bar, ony qalaı asyraımyn? Kúıeýim araq ishken soń qýyp jiberdim” degen jaýabyn estidim. Osy da aqtalý ma? Ashanada aspaz bol, shashtaraz bol – qyzmettiń úlken-kishisi joq, adal eńbektiń bári bir. “Biraq tez tabylatyn aqshaǵa qyzyǵyp, namysyńdy qorlaý, balańdy aram aspen asyraý adamdyq ar-uıatqa jaramsyz ekenin túsin”, – dedim.

Áıeldiń baqyty – ana bolý, ananyń baqyty – urpaq ósirý, tárbıeleý. Bala kóterip, bosaný, bala emizý – ananyń eń bir baqytty shaǵy. Alpys eki tamyryń ıip, jan-jaǵyńdaǵy dúnıeniń bárine maýjyraı qarap, bóbegińe ıigen kóńiliń analyq meıirimdi tasytady. Mekkege úsh ret arqalap aparǵan balasyna meniń bir túngi uıqymdy bólip emizgenime tatymady-aý degen ana osy shaǵyn esine alǵan bolar. Osyny aqtaıtyn bala bolsa… Ananyń osy uly qyzmetine arnalǵan jyrlar qazaq aqyndarynda qanshama! J.Moldaǵalıevtiń “Men qazaq áıeline qaıran qalam” deıtin bir óleńiniń ózinde qanshama keremet oılar tunyp tur. Qazaq qyzdary kórkem ádebıetti az oqıdy.

Osyny aıtqanda, men qazaq áıelderiniń, ásirese, qala turǵyndarynyń bir-eki balamen shektelip qalýyn eske alamyn. Munyń ózi urpaq úshin qaýipti. Orystarda “bir bala bala emes, eki bala jarty bala, úsh bala ǵana bala” degen sóz bar. Biren-saran bala kezdeısoq jaǵdaılarǵa dýshar bolyp, ata-ananyń urpaqsyz zarlap qalǵanyn talaı kórip te júrmiz. Men qazaq áıelderine týa berińder, balalaryń kóp bolsyn degim keledi. Jastaı týǵan bala ózińmen birge er jetip, keıingi baýyrlaryn ózderi tárbıelep ketedi. Kóp balaly otbasynda ósken balada ózimshildik, qyzǵanshaqtyq minez bolmaıdy, olar biriniń eskisin biri kıip ósedi.

Qazir balalardy ózara jarystyryp kıindirý, bárine sheteldiń modaly kıimderin áperý básekege aınaldy. Osy jaı balalardyń arasynda qyzǵanysh minez týdyratynyna, olar ózimshildikke tárbıelenetinine eshkim kóńil aýdarmaıdy. Tipti mashına minip, alshańdap júrgen balalar da az emes.

Qyz tárbıesi – bizdiń qoǵamymyzdyń negizgi ustanymdarynyń biri. Halyqtyń teń jartysynan kóbi áıelder. Olardyń tárbıeli bolýy óz bastary úshin ǵana emes, búkil qoǵamnyń rýhanı ómirine yqpal etedi. Ol ana bop, balalaryn tárbıeleýmen qosa, qoǵamdyq isterge aralasady. Sonyń bárindegi kemshilikter men jańsaqtyqtarǵa ana kózimen qaraıdy. Qazir poıyzdarda jolserikter – túgelimen qyzdar. Ushaqtardaǵy stıýardessalar – qyzdar. Olar aınalasyna ásemdiktiń, tazalyqtyń, sypaıylyqtyń dánin seýip júrýi kerek. Sonda qoǵam tazarady, ásemdikke bet burady, ana kóńilimen qaıta jańarady.

Qyz tárbıesi jóninde aıtqanda, men bizdiń qyzdar túgeldeı buzylyp ketti deýden aýlaqpyn. Jaqsy, aqyldy qyzdar bizde az emes. Sonymen qatar qoǵamnyń ótkinshi kezeńinde áli de turaqtanyp bolmaǵan minez-qulyqtardyń yrqyna túsip ketkenderi de bar. Másele – osylardyń tárbıesin jaqsartý jóninde.

Qyzdardyń jeńil jolǵa túsip ketýi týraly sóz etkende, biz jigitterdiń kinásin de joqqa shyǵarýǵa tıisti emespiz. Jas balalar men jigitterdi bylaı qoıǵanda, saqaly shyqqan azamattardyń ózi qyzdarǵa kóz súzip, reti kelse, qolyn, tizesin sıpalaýǵa áýes keletini bar. Solardyń kóbi – qyzdyń ákesi, qyzdyń aǵasy. О́z qyzyna bireý solaı qarap jatsa, qaıter edi. Mundaılar joǵarǵy mektep ustazdary arasynda jıi kezdesedi. Keıde avtobýsta, teatrda, kınoda jasy úlken kisilerdiń nemeresindeı qyzdardyń janynda yrjyńdap otyrǵanyn kóresiń. Solar qoǵamnyń sánin buzbaıtyn, qaıta ony nyǵaıta túsetin ádep, mádenıet degender baryn oılasa ǵoı. Adam jigittigimen emes, jaqsy minez-qulqymen, adamgershilik qyzyqtarymen kózge túsýge umtylsa ıgi.

Kóp jaǵdaıda otbasynyń buzylýyna áıeldiń minezsizdigi sebep bolatyny daýsyz. “Atyń jaman bolsa, satyp qutylarsyń, qatynyń jaman bolsa, qaıtip qutylarsyń” degen qazaq. Jardyń jaqsy bolýyna, tárbıesine qazaq halqy kóp kóńil bólgen. Jas kelindi ata-anasy qolynda ustap, tárbıelegen. Ábden qalybyna kelgen kezde ǵana otaý qyp bólip shyǵarǵan. Áıel tárbıesine onyń eri de eleýli úles qosqan. Sol tárbıeniń negizi birin biri súıýde, syılaýda ekeni belgili. Biraq bul jas kelinniń kúıeýiniń júris-turysyn ańdyp, onyń azamattyq quqyna shek qoıýmen esh baılanysty emes.

Qazir erkektiń eki-úsh áıel alýyna bolady dep áńgime tarap júr. Tipti taıaýda teledıdardan osy máselege baılanysty úlken pikir alysty. Mundaı áńgimeler qyzdardan, ásirese, kúıeýsiz otyryp qalǵan qyzdardan shyqqan. Olardy da túsiný kerek. Jalǵyz basty bop, nemese birer ákesiz balamen otyryp qalǵan áıelder ózine serik, balasyna áke izdeıdi. Biraq bul adamgershilik turǵydan oılastyrylmaǵan dúnıe. Bireýdiń jary saǵan qosymsha kúıeý bolyp jaryta ma, qosymsha kúıeý ómirlik serik bola ala ma? Qyzdar osyny nege oılamaıdy? Joq, olardy qyzyqtyratyny jigitterdiń materıaldyq kómegi ǵana sııaqty. Ásirese, eki-úsh áıel alý máselesin aqshaly bıznesmenderdiń kóterýin qalaı túsinemiz? Sonda olardyń otbasy, bala tárbıeleýdegi ortasy men qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin qaıda qoıady? Dese de olardyń báıbishe men toqal arasyndaǵy qyzǵanysh pen kúnshildik órti bolashaq urpaqtaryna qandaı tárbıe bermek? Al, sonyń esesine jetimder men qarttar úıine kómek berse, olardyń attary men ataq-dárejesi odan ármen bıikteı túspes pe edi. Árıne, bul máseleler áli de sheshimin tappaı ashyq qalyp otyr. Kóp áıel alýshylyqtyń áleýmettik ortasy bólek. Qunanbaıdyń tórt áıeli tórt aýyldy ustaǵan. Ár aýyldyń maly, malshylary, qora-qopsysy bolǵan. Sonyń bárin bir jerge jııýǵa bolmaıtyn bolǵan soń jáne árqaısysyn bir-birine qońsy qondyrmaı, táýelsiz ustaǵan. Ony Qunanbaıdyń jaǵdaıy kótergen. Keıde Abaıdyń kóp áıel alǵany, Sákenniń seriligi, Áýezovtiń áıelderi jaıly ár túrli alypqashty áńgimeler aıtylyp jatady. Ár qaısysynyń óz sebepteri ber. Sony túsinip, oı eliginen ótkizip, ádiletti baǵa berý kerek. Aqynnyń bári Abaı emes, seriniń bári Sáken emes. Olardy da óz ortasy tárbıeledi. Sondyqtan olar tárizdi uly tulǵalardyń qaıshylyqty jaqtaryn úlgi tutpaı, úlken aqyndyq, jazýshylyq ónegesin jastar boıyna durys túsindirip, dáriptep, úlgi tutýdy dástúrge aınaldyrý kerek. Men ózim ǵalym retinde ǵalym adamdarmen, aqyn-jazýshylarmen kóp jyl aralasa júrip, úlken tulǵalar ómiriniń usaq-túıegin termeı, ulylyǵyn tanytatyn qasıetterin kórýge úırengen adammyn. Búgin biz N.Tilendıev pen M.Maqataevtyń minez-qulqyndaǵy keıbir jaılardy eske almaı, uly kompozıtorlyǵyn, aqyndyǵyn úlgi tutamyz.

Ul týsa qazaq urpaǵym jalǵasady, otym óshpeıdi dep qýanǵan. Uldyń ómirde, otbasy dástúrinde óz orny bar. Uzatylǵan qyzdar baýyryna “at baılarym” dep kórisken. Qyz, qansha degenmen, jat jurttyq sanalǵan. Biraq el men eldiń arasyn jalǵastyrýda qyzdyń da orny úlken. Qazaq ańyzynda mynandaı bir úlgi bar. Bir aqsaqaldan “Ulyńyzdyń áıeli bosanyp ul týdy” dep súıinshi suraı keledi. Aqsaqal súıinshige bir qoı beredi. Ekinshi joly basqa bir ulynyń áıeli bosanyp, qyz týady. Aqsaqal onyń súıinshisine eki qoı beredi. Bir kúni balalary jınalyp qalǵanda, úlken uly muny ákesine ókpe qyp aıtady. “Meniń ulym sizdiń urpaǵyńyzdy jalǵastyrady, atyńyzdy óshirmeıdi. Al, siz qyzdyń súıinshisine eki qoı, maǵan bir qoı beresiz depti”. Sonda ákesi “Aı, qaraǵym-aı, seniń ulyń urpaq ekeni ras, osy úıge, uzasa osy aýylǵa ıe bolady, al qyz eki elge ortaq, eki aýyldyń arasyn jalǵastyrady, týystyrady ǵoı” degen eken. Munyń da bári ras. Ul týsa, bórkin aspanǵa atyp qýanǵan, eldiń qamqory bolady, jaý shapqanda qolyna naıza alyp, jerin qorǵaıdy deıtin uldardyń namysy aıaqqa taptalyp bara jatqanyna keıde janym aýyrady. Ul mártebesin bıik ustaý – ata-ananyń mindeti. Jigersiz, opasyz azamattardy ata-ana qyz tárbıesine qandaı jaýapkershilikpen qarasa oǵan bolashaq áke, jaqsy jar, el qamqorshysy etip tárbıe berý kerek. Ulyna azamat dep qarap, kelinine óz balasyndaı tárbıe berip, teń ustasa, sol mártebe bıikteı túsedi. Ulǵa ulsha, kelinge kelinshe qaraǵan abzal. Keıde jańa túsken kelinge “kelin” dep aıtpaımyn, “qyzym” dep aıtamyn dep jatady. Jaqsy kórip, syılaǵanynyń belgisi shyǵar, biraq “kelin” degen qasıetti sózdi umytýǵa bola ma? Ár nárse óz maǵynasynda, óz ornynda ardaqty, qazirgi kelin “kelin” bolyp tárbıe alsyn, kelinniń qyzmetin atqarsyn. Kelinniń tastaı batyp, sýdaı sińýi – ata men enege de, áke men sheshege de qýanysh.

Qazirgi jastar tárbıesiniń eń bir osal jeri – patrıottyq tárbıe. Otan súıý, halqyn qadirleý, jaqsy kórý sezimderin stýdentter men mektep oqýshylary arasynda, bizder burynǵy qalyptasqan ulttyq ıdeologııany jetildirip, nasıhattaı almaı kelemiz. Munyń bári bizdegi ıdeologııalyq jumystyń jetimsizdiginen. Ánuran qabyldadyq, biraq ony eshkim aıtpaıdy, mátinin de jatqa bilmeıdi. Memlekettik eltańbany, kók baıraǵymyzdy qadir tutý, syılaý degenmen de eshkimniń jumysy joq. Bul salada júrgizilip jatqan jumys ta mardymsyz. Taıaýda Y.Altynsarın atyndaǵy Bilim akademııasy júrgizgen sosıologııalyq anketanyń qorytyndysy muny anyq baıqatty.

Bizdiń ıdeologııamyz ata-babalarymyzdyń, eldiń salt-dástúri, adamgershilik ónegeleri arqyly, ańyzdary men jyrlarynda qalyptasqan. Dinı uǵym, salttyń da ıdeologııalyq máni, úıreteri bar. Tek osynyń bári progreske, qazaq halqynyń keleshegine qyzmet etse bolǵany. Al, keıde eski salt-dástúrdiń, dinı ýaǵyzdyń eskishil, kertartpa jaqtary ústem bop ketetin shaqtary baıqalady. Kelin boldyń eken – basyńa jaýlyq sal, ata-anańa kelinshe qyzmet et degen bir jaqty talaptar kezdesedi. Bizdiń atam-zamannan ulttyq ereksheligimiz – qyz bala tumshalanyp júrmegen, oramal salý – áıeldiktiń belgisi dep qaraǵan. О́lik jónelteýge áıelderdiń qatysýyna tyıym salady. Áıelder men qyzdardyń ata-anasymen qoshtasýyna qarsy bolý qandaı aqylǵa sııady? Osyndaı dástúrsymaqtardyń bárine syn kózimen qarap, qoǵamdyq damý, progress jolynan ysyrylyp qalyp qoımaýdy oılaý kerek. Din degen de úlken ǵylym salasy. Ony taný, bilý kerek. Aýyldyń shala moldalarynyń erejeleri din tanýdan múldem bólek. Din qaǵıdalary adamnyń kóńilinen shyqqan kezde ǵana ǵylymdyq, bilimdik, tárbıelik mán alady.

Osymen baılanysty dindi qudaı joly, haq joly dep túsinbeı, ony kúnkóriske aınaldyryp júrgen jastardy mysalǵa alaıyq. Kóshede jaldanyp, basqa dinderdiń ýaǵyzyn aıtyp, ádebıetin taratyp júrgen jastar qaı qudaıǵa jumys istep júr deısiz? Basqa dinge barǵany úshin, soǵan qyzmet istegisi kelgenderge sol din ókilderi aqsha tóleıdi. Qazirgi qıynshylyqtan qutylýdyń bir jolyn osydan izdegen keıbir jastar birtindep, sol dindi boıyna sińirip, nanymyna aınaldyryp alǵanyn sezbeı de qalady. Osy jaıynda keıingi jyldary jazylyp ta jatyr. Biraq oǵan tegeýrindi bóget jasaýdyń jolyn áli eshkim oılaǵan joq. Bul memlekettiń, ıslam dinin qorǵaýshylardyń, jalpy musylman qaýymynyń isi.

Osynyń bárin aıta otyryp, bolashaq urpaqty saýatty, bilimdi, ulttyq dástúrde tárbıeleýde ata-ananyń rólin kóterý, memlekettik mekemelerdiń qamqorlyǵyn arttyrý qajettigine nazar aýdarǵym keledi. Bul salada pedagogıka ǵylymy da tys qalmaýy kerek. Ulttyq ádet-ǵurypty, salt-sanany halyqtyq pedagogıka dep tanyp, sony búgingi ǵylym qaǵıdalarymen baılanystyryp damytý, ony nasıhattaý osy ǵylymnyń úlken mindeti. Sony ult tilimen tyǵyz birlikte júrgizý qajet. Sonda ǵana pedagogıka táýelsizdik jaǵdaıdaǵy ulan-ǵaıyr mindetin atqarady.

Men uzaq jyldar ekologııa degen ǵylym salasymen shuǵyldanyp kele jatqan adammyn. Sonda kózim jetkeni – qazaq dalasynda radıasııa taralmaǵan jer joq. Birqatar oblystardy araladym, iri óndiris oryndarynda boldym. Keńes kezinde elimiz úlken ındýstrııaly memleketke aınaldy. Biraq jer baılyǵynyń qunarlylyǵyn joǵaltyp aldyq. Mal aýrýy kóbeıdi, sany azaıdy. Bala týý kemip, olardyń ishinde aýrý balalar sany ósti. Bul – qazaqtyń bolashaǵyna zııanyn tıgizetin aýyr jaǵdaı. Mundaı kúıde urpaq ósirý, Qazaqstan halqyn taıaý jyldary 20 mıllıonǵa jetkizý, Prezıdent Joldaýynda kórsetilgen úlken baǵdarlamany iske asyrý úlken memlekettik qamqorlyqty qajet etedi.

Týǵan balany kútý, tárbıeleý de ońaı jumys emes. Olardy kıindirýge, oraýǵa paıdalanatyn materıaldardyń kóbi de sıntetıka. Sıntetıka degen aýa jibermeıtin, allergııalyq aýrýlardyń qozýyna sebep bolatyn, jas organızm úshin basqa da jaǵymsyz jaǵdaılar týdyratyn materıal. Ádemilep tigip, syrtyn jyltyratyp qoıǵan soń, tájirıbesiz ata-ana oǵan qyzyǵa qaraıdy. Halyqty sóıtip aldamaı, balalar kıimin taza maqta, júnnen toqylǵan zattardan, taza kezdemelerden tikse durys bolar edi. Buǵan sheteldiń arzan sporttyq, qytaı aıaq kıimderin kıgen balalardyń erterek revmatızm, júrek aýrýlaryna shaldyǵatynyn qosyńyz. Mundaı faktorlar kóp. Teginde, balalar, jastar kıimderin tigý men satýdy saýda adamdarynyń yrqyna berip qoımaı, densaýlyq saqtaý organdary tarapynan memlekettik baqylaý qoıý qajet.

Týǵan taza tabıǵattyń aıasynda ósip, aqyl-oıy, deni saý bop erjetken ata-babalarymyzdyń tirshiligi – qazir bizge arman. Olar araq-sharapty, temekini, allergııa degendi bilmegen. Aqyl-oıy da erkin jetisken. Búgin aqyl-oı kemistigi kóbeıdi. Sonyń bárine jutatyn aýanyń, ishetin sýdyń tazalyǵy, topyraq pen ósimdikterdiń túrleriniń azaıýy áser etip jatqany jasyryn emes. Jastar boıyndaǵy jeńiltektik pen ushqalaqtyq, ashýlanshaqtyq minezderdi, sol sııaqty keıingi kezde jıi baıqalyp júrgen jastardyń ózine qol jumsaýy da osy ekologııanyń buzylýynyń saldary bolyp tabylady.

Ǵylymnyń qaı salasyn almaıyq, ataqty ǵaryshker me, akter men aktrısa ma, balerına ma, jeztańdaı ánshi me, eldiń rýhanı sanasyn oıatatyn kúıshi-sazger me, ataqty ónertapqyshtar, músinshiler men sýretshiler me, ózderiniń bilimin jetildire otyryp, óz salasyndaǵy ǵylymdy damytýshylar retinde halyqtyń murasyn baıytýshy. Joǵarydaǵy ǵylym salalary bir-birimen ajyramaıtyn, birin-biri tolyqtyratyn júıe bolyp tabylady. Damyǵan dástúrli ǵylymynyń júıesin úzip almaı, jastardyń boıynan qalyptasqan ǵylym salalaryndaǵy jetistikterdi sińire otyryp jańa tulǵany qalyptastyrý búgingi kúnniń negizgi mindeti.

О́tken dáýirdegi halyqtyń danalary – sheshen-bıler, jyraýlar, aqyndar, halyqtyń joǵyn joqtap, ádilettiliktiń nárin sebe otyryp, bolashaq urpaǵyna mol tárbıelik qor qaldyrǵan. Halyq ony saqtap, ýaǵyzdaǵan. Búgingi Elbasynyń halyqqa Joldaýy mádenı murany jańǵyrtý, elimizdiń eldigin, memlekettiń burynǵy bolǵan tarıhyn tiriltý arqyly eldiń bolashaǵyna jol silteýdiń negizgi baǵdarlamasy bolyp tabylady.

Urpaq tárbıesi qaı zamanda bolsa da kún tártibinen túspegen. Ony jaqsartý biz sııaqty jas táýelsiz memleket úshin tipti qajet. Bizdiń qoǵamnyń bolashaq ıeleri, memleketimizdiń nyǵaıyp, aǵa býyn bastaǵan isterdi alǵa aparýshylar – solar. Sondyqtan olardy eline, zamanyna saı tárbıeleýden kúsh-jigerdi aıamaǵan abzal.

Álııa BEISENOVA,
Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory.

ALMATY.

29 naýryz 2005 jyl.