Meńdi qyz
Jeksenbi, 23 jeltoqsan 2012 0:47
1961 jyldyń kóktemi. Ilıa Jaqanov “Qazaqstan pıoneri” gazetiniń tapsyrýymen Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanyn aralap, issapardyń sońyna qaraı Jambyl oblysy Sarysý aýdanynyń Aqtoǵaı aýylyndaǵy áke-sheshesine keldi.
Aı-haı, óz úıi – óleń tósegi! Kerimsal kóktem! Gúl sheshek atqan taý bókteri. Ilekeńniń eli Taldybulaq atalatyn qos ózenniń ortasynda. О́sip-óngen, júrekke jaqyn ystyq ólke!
Jeksenbi, 23 jeltoqsan 2012 0:47
1961 jyldyń kóktemi. Ilıa Jaqanov “Qazaqstan pıoneri” gazetiniń tapsyrýymen Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanyn aralap, issapardyń sońyna qaraı Jambyl oblysy Sarysý aýdanynyń Aqtoǵaı aýylyndaǵy áke-sheshesine keldi.
Aı-haı, óz úıi – óleń tósegi! Kerimsal kóktem! Gúl sheshek atqan taý bókteri. Ilekeńniń eli Taldybulaq atalatyn qos ózenniń ortasynda. О́sip-óngen, júrekke jaqyn ystyq ólke!
Aýylym kóship barady Kólmekólge,
Alys deıdi Kólmekól kórmegenge.
Alys bolsa Kólmekól jaıaýǵa alys,
Aqjarylqap kún týar ólmegenge…
Bul – “alqakól sulama, aqtaban shubyryndy” jońǵar shapqynshylyǵynan qalǵan “Elim-aımen” zamandas án!
Kólmekól – kóz jasyndaı móltildegen kól. “Toqsan bulaq quıady”, – deıdi qarııalar. Ilekeń ata-anasynyń ystyq yqylasyna bólenip, jerlesterimen qaýyshyp, birer kún aýnap-qýnaǵan soń aýdan ortalyǵy Baıqadamǵa tartty. Qurby-qurdastary, jaqsy kóretin aǵalary kóp munda.
– Ilıa, keldiń be, aınalaıyn? – deıdi aýdandyq “Sosıalıstik sharýa” gazetiniń redaktory, aqynjandy aǵasy Dýlat Shalqarbaev.
– Keldim, – deıdi Ilekeń de órekpip.
– Qashan qaıtasyń?
– Erteń…
– Joq, qaıtpaısyń… Qaraǵaılyda malshylar toıy bolady. Aqboz úıler tigilip jatyr. Daıyndyq kúshti. Malshylar dúbirlep tur. Biz toqtaıtyn úıdiń ıesi – “Kommýnar” sovhozynyń dırektory Igen Nurmaǵambetov. О́zi – aqynjandy, ańqyldaǵan jan. Sharýashylyǵy myqty. Ashyq aspan astynda konsert tamashalaımyz.
* * *
Sáýir aıynyń basy. Dala jaıqalyp sary jaılaýdyń aqseleýindeı tolqıdy. Taý men qyrat bókteri beıne gúl teńizi. Qyzǵaldaq, sarǵaldaq, hosh ıisti túrli-túrli gúlder tolyqsı terbeledi. Izen men jýsannyń, jońyshqanyń ıisi ǵalamat! Pa, shirkin! Dala jaryqtyq ıip tur.
Ilekeńder jaıǵasyp as-sý ishken soń konsert kórýge dala sahnasyna bet túzedi. Kishi besinde óner toıy bastalady. Halyq kóp. Otyratyn oryn joq. Ilekeń ońashalaý baryp turdy. Dýlat Shalqarbaev, Igen Nurmaǵambetov bastaǵan jergilikti jigitter qyzý áńgime jeteginde. Sol kezde orkestr án bastady. Oınaqy qyrǵyz maqamy. Oryndaýshy – jas qyz. Sahna alystaý. Qasyndaǵylardyń qyzý áńgimesin Ilekeń jaı, selqos tyńdap turdy da, qyrǵyz ánin aıtqan qyzdan kózin aıyrǵan joq. Án aıaqtaldy. Qyz burylyp ketip bara jatty. Iаpyr-aı, sene me senbeı me? Arqasyndaǵy qos burymnan kózin ala almaı qarap qalǵan. Qoıý, qalyń shash qyz tilersegin soǵady.
– Oıpyrmaı, ana burymdy-aı! – dep qaldy Ilekeń.
– A-a! – dedi Dýlat.
– Qyzdyń burymyn aıtam! Áni de tamasha! Jańa qyrǵyzdyń ánin oryndady ǵoı…
Dýlat jymyń etti:
– Qazir qatar otyramyz… Jaqynnan kóresiń…
Meımandar azdan soń aqboz úıge endi. Ilekeńder tórde. Oń qanattan ónerpazdar kep jaıǵasty. Qarasa burymdy qyz qarsy aldynda otyr. Ilıany kórip qymsyndy ma, buryp áketti janaryn. Osy kezde úlkender jaǵynan kádeli múshe – jilik te jetip edi.
– Ánshi qaryndasqa berińizshi, – dedi jilikti usynǵan Ilekeń.
Qyzdyń janary jarq etti.
– Sizge… sizge berip jatyr, – dedi qasyndaǵylar.
Dastarhan basynda jaqsy ánder aıtyldy. Tamasha otyrys boldy. Kesh batyp, ymyrt jabyldy. Kıiz úı ishin qarańǵylyq tumshalady. Qyzǵa qaıta-qaıta qarap qoıady. Baǵana baıqaǵan: moınyndaǵy qos meńi qara tory óńine keremet úılesip tur.
Dý-dý áńgime ústinde jastardyń shyǵyp ketkenin ańdamaı qalǵan Ilekeń syrtqa atyp shyqsa, ónerpazdar tarap ketipti. Mazasyzdana bastady. “Iаpyr-aı, qaı aýyldyń qyzy eken? Kimnen surasam?!.”
Dýlat sezimtal jan. Kóńil tolqýyn dóp basqandaı:
– Qazir-aq qýyp jetemiz, – dedi.
Astarynda Gaz-69. Qara jolmen yzǵytyp berdi. О́nerpazdardyń kóligi kóriner emes, jer jutqandaı zym-zııa. Baıqadamǵa deıin kemi jıyrma-otyz shaqyrym. Qansha alańdaǵanymen ne istesin. Dýlattyń úıinde qonýǵa týra keldi.
Tolqyǵan kóńili uıqy-tuıqy, baıyz tabar emes. Yrǵaqty, ásem saz kernedi júregin… Taǵat taptyrmady! Tebirentti, shıyrshyq atty sezimi…
– Dúke, súıinshi!
– Qalaǵanyńdy al!
– Án… án…
– Qandaı?
– Meńdi qyz-z…
– A-a… ras pa?!
– Kórdińiz be meńdi… “Qos burym” deýge bolar edi… Biraq qos meńin aıtam… Ǵajap emes pe?!.
– Solaı ma?!. “Ilıany qalanyń tikbaqaı qyzdaryna uryndyrma. Syrttaı oqyp júrsiń ǵoı. Almatyǵa barǵanda aqylyńdy aıt… Bir qýǵa kez bolmasyn…” – dep qulaǵyma quıǵany bar edi ákeńniń. (Ilekeńniń ájesi Bıejanmen Dýlattyń ógeı sheshesi apaly-sińili.)
Tańdaǵan qyzyń tárbıeli. Ákesi Áltaı qadirli kisi. Qyzdy jıi kórip júrem. Til-kózden aman júrse dep oılaıtynmyn. Kóziń durys túsken. Bilemin ǵoı, Almatydaǵy shópjelkelerińdi… Ol endi jastyǵyń…
Ándi qalaı atadyń?
– “Meńdi qyz”.
– Aıtyp kórshi?
Ilıa kidirgen joq, qońyr daýsymen aıta bastady.
Shyrqaı salyp asqaq ándi,
Keń jaılaýda júr ediń.
Jas jigittiń jarqyn jandy,
Bılep aldyń júregin.
Janaryńdy kórgen shaqta,
Janǵan ot pa, dep qaldym.
Qurbym, qatar otyrsaq ta,
Syr aıta almaı toqtaldym.
О́ziń janym,
Ańsaǵanym,
Ańsaǵanym, Meńdi qyz!
Kelshi janym, ańsaǵanym,
Kóńil shattyq sezinsin.
Janǵa daýa jan samalyn,
Jetkizer jan ózińsiń…
Ekeýi túnimen kirpik ilgen joq. Talaı-talaı áńgimeler shertildi. Shaı ishildi. Syrtqa shyqty. Baıqadamnyń túni salqyn. Juldyzdar janyp tur. Aı jaryq. Sol kezde Dýlat úıli-barandy, jeti-segiz balasy bar. Biraq jas jigitterdeı Ilekeńe ilesip tań atqansha dalada júrdi.
Erteńinde Dýlat aǵasy jospar qurdy.
– Sonymen “Meńdi qyzdy” kim aıtady?
– Eshkimniń aıtýy kerek emes, – dedi Ilekeń. – Qyrǵyzdyń ánin aıtqan qyz bar emes pe?
– Á-á, solaı eken-aý…
Baıqadamǵa taıaý “Kommýnar” keńsharynda mádenıet saraıy bar. Burymdy qyz sol klýbta kórkemónerpazdar úıirmesiniń múshesi. Keshegi malshylar toıynda orkestrdi basqarǵan Jeńisbaı álgi burymdy qyzdyń týysy. Sol Jeńisbaı tapsyrma alady. Aýdandyq komsomol komıteti men mádenıet bólimi kelisip otyr. “Kommýnar” aýylynyń mádenıet saraıynda jas kompozıtor Ilıa Jaqanovpen kezdesý ótedi. “Aq qaıyń”, “Saltanat”, “Jalǵyz qaıyq” ánderi oryndalsyn. Meımanǵa suraq qoıyńdar… Al “Meńdi qyz” ánin Tıyshkúl Áltaeva aıtýy tıis. Ándi avtordyń ózi úıretedi.
Sóıtip daıyndyq bastaldy. Ilıa repetısııaǵa kelgende qatar-qatar tizilip órimdeı jas qyzdar otyrady. Shetinen sulý… Shetinen kórkem… Tıyshkúldiń qasynda jeńgesi Kúljarqyn. Ilekeńniń kózi qyzdardy qydyrta qarap-qarap keledi de… Tıyshkúlge toqtaıdy… Qý qyzdardyń ishi bárin sezedi… Bir-birine qarap jymyń-jymyń etedi…
Kompozıtormen kezdesý oıdaǵydaı ótti…
Ilıa bir jumystarymen erteńinde aýdandyq gazetke kelgen. Myna qyzyqty qarańyz! Tıyshkúl de otyr. Taǵdyr jazýy ma, álde… álde… Dýlat aǵasynyń isi me?! Ádeıi oılastyrsań bulaı bolmas…
Azdan soń eki jas esik aldyna shyqty.
Tymyq kesh. Qyzyl jalqyn kún batyp barady. Ekeýinde de ún joq. Ilıa jaqyn kelip, meńdi qyz Tıyshkúldiń qolynan ustady da:
– Aýylǵa kettik! – dedi.
Sóıtip, burymdy qyz Jaqan otaǵasynyń shańyraǵyna kelin bop tústi.
Bul sáýir aıynyń 11-i…
Tań atqansha aýyl ishi gý-gý, dý-dý… Jaqańnyń shańyraǵynda aq túıeniń qarny jaryldy! Toı boldy…
Jas kúıeý erteńinde túske taqaý uıqydan turyp aýyl mańyndaǵy ózenge bettegen. Baǵana basyndaǵy reprodýktordan Keńes Odaǵynyń ekpindi, keremet marshtary oınalyp jatyr. Ǵaryshqa Gagarın ushqan eken!
Ǵarysh álemin adamzat aqyl-oıy bılegen qýanysh!
Meńdi qyz – Tıyshkúldiń óz úıinen ushyp, Jaqańnyń áýletine qonǵan qýanysh!..
* * *
Ilekeńder Almatyda. Tastaq jaqtaǵy Gaıdar kóshesinde páter jaldap turady. Kórshileri – Qazaqstannyń halyq ártisi, ataqty qobyzshy Jappas Qalambaev. Jámıla esimdi uıǵyr áıeli bar. Shıetteı bala-shaǵa. Tirligi jupyny… Ilekeń jýrnalıst. Jalaqysy táýir.
Shámshi Qaldaıaqovtyń alty jastaı úlkendigi bar. Ilekeń inisi ispetti. Ish tartyp, qurmet tutady bir-birin. Sol Shákeń jas otaýǵa jıi keledi.
Ilekeńdermen eki qaryndasy, О́mirtaı degen inisi turady. Úılengeli úıdiń shyraıy enip qaldy. Tap-taza, jyp-jınaqy. As úıden shyqqan dámdi ıis muryn jaryp, tábet ashady… Kúnde osylaı…
Shámshi alǵash kelgende jas kelinge qarap otyrdy-otyrdy da:
– Qutty bolsyn! – dedi. – Rızamyn saǵan, Ilıa…
– Rahmet!
– Toılaryń qashan?
– Eki-úsh kún qaldy…
– Shattyq tileımin shańyraqtaryńa!
– Sháke, Tıyshkúl oljaly keldi… Men “Meńdi qyz” degen án shyǵardym…
– A-a, – dedi abdyraǵan Shámshi. – Kak?! Qandaı án?!
Ilıa ándi shyrqaı jóneldi.
– Izýmıtelno! – dedi Shákeń. – Keremet!..
– Osylaı… Kelinińiz án ákep jatyr…
– О́zderiń bilesińder… Meniń aqsham da, dúnıem de joq… Sóge kórmeńder… Toılaryńa bir án ákelem…
Shámshi sózinde turdy. Jastardyń toıyna án syılady! Án bolǵanda qandaı! Jáne ózi oryndady.
Jaz kúnindeı jaınaǵan,
Masatydaı jer sulý!
Aqqý-qazdar toılaǵan,
Aıdyn-shalqar kól sulý!
О́zgeden de eń sulý,
О́mirlik dos teń sulý!
О́zim súıip unatqan,
Bárinen de sen sulý,
Sen sulý!..
– Bul ánniń sózin Mahań jazdy, – dedi Shámshi.
Maqsutbek Maıshekın – Qazaq radıosynda mýzyka redaksııasynyń aǵa redaktory. О́zi Qarqaralynyń qazaǵy. Ahmet Jubanov ekeýi mýzyka redaksııasyn qurýǵa kóp eńbek sińirgen. Ári qazaq ánderiniń joqshysy, qorǵany…
Móldirep qana otyratyn Mahań Shámshi men Ilıaǵa ish tartatyn. Ol kezde Qaldaıaqov pen Jaqanovtyń ánderin Roza Baǵlanova, Rahııa Qoıshybaeva, Rábıǵa Esimjanova, Tursynhan Ábdirahmanova, Maıra Júrsinova, Sájıda Ahmetova, Kúlásh Qasabekova, Gúlsara Nurmaǵambetova oryndaıtyn.
Shámshi men Ilıany qanattandyrǵan, Qazaq radıosy arqyly efırge shyǵarǵan osy Maıshekın…
* * *
Jastardyń toıy jazda ótti…
Maýsym aıy. Kún ystyq. Shaqyrylǵan maımandar: Serik Qırabaev, Saparǵalı Omarbekov, О́mirzaq Aıtbaev, Qadyr Myrzalıev… Dına Nurpeıisovanyń shákirti, ataqty dombyrashy Ǵylman Áljanov. Jazýshy Erkimbaı Ákimqulov… Sansyzbaı Sarǵasqaev bastaǵan “Qazaqstan pıoneri” gazetiniń ujymy…
“Meńdi qyzdy” Sájıda Ahmetova, “Bárinen de sen sulýdy” Maıra Júrsinova oryndady.
Úziliste Serik Qırabaev:
– Álgi ándegi “Bárinen de sen sulý” degen joldar, Maǵjan aqynnyń sózi ǵoı, – dedi.
Ol kezde Ilekeńder Maǵjandy jóndi bilmeıdi. Ań-tań qalysty.
Arada bes-alty kúnnen soń ándi radıoǵa ázirlep jatqan Shámshige Ahmet Jubanov:
– Jazylý tarıhyn konservatorııadan estidim. Kóbiniń aýzynda sol án! Osyndaǵy “Bárinen de sen sulý” degen sózdi qazaqtyń úlken aqyny jazǵanyn bilemisiń…
– Joq, – dedi Shámshi…
– E-e…
Ilıa men Shámshi bul jóninde Maıshekınnen suraǵan.
– Shyraqtarym, – dedi Mahań. – Ony qazaqtyń áıdik aqyny jazǵany ras. Iz-túzsiz joǵalmasyn, umytylmasyn degen maqsatpen ádeıi aldym… Ol aqynnyń kim ekenin aıtpaımyn… Keıin ózderiń bile jatarsyńdar…
1976 jyly ǵalym Serik Negımov Ilıa Jaqanovqa kóshirilip basylǵan 300 betteı kólemdegi Maǵjannyń óleńderin berdi. Sonda “Sen sulý” óleńi kózine ottaı basyldy.
Shańqaı túste ótkir altyn kún sulý,
Jymyńdaǵan juldyzdarmen tún sulý.
Tolyp jatyr túrli sulý dúnıede,
Bárinen de maǵan, sáýlem, sen sulý! – dep aıaqtalady jyr.
… Keshegi burymdy qyz Ilıa Jaqanovtyń búgingi jary Tıyshkúlge arnalǵan qos án ómirge osylaı keldi de, Qazaq radıosy arqyly tyńdarman qaýymǵa keń tarap ketti…
Ol ánder, “Meńdi qyz” ben “Bárinen de sen sulý” edi…
Tolymbek ÁBDIRAIYM,
jazýshy.
ASTANA.
29 qarasha 2002 jyl.
