Emle erejesi – jazba tildiń orfografııalyq normalaryn usynatyn jáne turaqtandyratyn, jańa jazý mádenıetin qalyptastyratyn ortologııalyq eńbekterdiń ǵylymı negizderi men basty qaǵıdattaryn aıqyndaıtyn negizgi qujat bolyp tabylady. Bazalyq normalardy qalyptandyrady.
Emle erejesi qalaı jasaldy? Aldymen tól sózderdiń emlesine qatysty orfografııalyq erejeniń ustanatyn basty ǵylymı prınsıpi aıqyndaldy. Ol dybystyń negizgi reńki boıynsha orfografııalanatyn qazaq jazýynyń fonematıkalyq ereksheliginen shyqty. Bul A.Baıtursynuly anyqtap bergen júıege – dybystyń maǵyna ajyratatyn reńkin tańbalaıtyn fonemalyq ustanymǵa (prınsıpke) – taban tireıdi. Bul ustanym qazirgi jazý tájirıbemizden aýytqymaýǵa, tildik sanada jattalǵan jazý dástúrinen qol úzbeýge kómektesedi. Sondyqtan emle erejesiniń 70-80 paıyzy qazirgi jazýmen sáıkes keledi. Bul jalpyhalyqtyq saýattylyqtan aırylmaý úshin álemdik jazý júıesinde qoldanylatyn ádis.
Emlede tildiń basty zańdylyǵy – til úndesimi. Al aýyzsha sózdegi dybystyq úndesimder men úılesimder, sóıleý tiline tán aıtylymdar tańbalanbaıdy.
Sonymen, áýeli jazylýy ártúrli bolyp júrgen tól sózder bir formaǵa túsirildi, mysaly, birde y, birde i árpi jazylyp shatastyratyn aqyret, qudiret, qaziret, taýqimet, quzyret sózderi tek i árpimen ǵana jazylatyn bolady: aqiret, qudiret, qaziret, taýqimet, quziret. Onyń sebebi bular tolyq ıgerilmeı kirgen shettildik sózder, ári bulardyń túbirleri aqyr, quzyr bolýy sóz maǵynasyna áser etip turǵan joq. Sonymen birge sóz aıaǵyndaǵy e árpi sózdi basynan bastap, jińishke áýezde dybystata bastaıdy, ıaǵnı sózdiń orfoepııasy jińishke úndesimmen aıtylady. Al daýysy/daýsy, aýyly /aýly degen orfogrammalar qalaı jazylsa da, daýsy, aýly dep y árpi kómeski estilip, ántek aıtylatyn bolǵandyqtan jáne sóz maǵynasyna áser etpeıtindikten endi jazýda túsirilip, yqsham jáne únemdi jazylatyn bolady. О́ıtkeni y fonemasy qazaq sózinde a, e áripterinen keıin jıi qoldanylatyn árip bolyp tabylady. Ári bul fonemanyń qazirgi qazaq álipbıindegi tańbasy ý bolǵandyqtan sóz turpattaryn usynaqty kórsete almaıdy.
Emle jobasyn qurastyrý, taldaý, saraptaý, talqylaý barysynda kelise almaǵan bir pikir – ı, ý áripteriniń emlesi bolǵan edi. I men ý-dy bir árippen tańbalap daǵdylanyp ketken qazirgi jazýdy ózgertip, jańa emle usynýda úlken sebep bolýy qajet. Saýattylyqty tómendetse nemese oqý men jazýda qıyn bolsa, oqytýda aýyr bolsa, til tabıǵatyna saı kelmese, aıtylym sazyna kereǵar bolsa, sóz joq, jazý reformasyn paıdalanyp, mundaı erejeni qaıta qaraý qajettigi bar. Oqý-oqytýda másele týdyryp otyr ma dep, mysaly, Astana qalasy №54 mektep-lıseıiniń 1-4 synyp oqýshylarynyń jazba jumystaryn tekserip kórdik. Sonda 102 oqýshynyń 9-y sıyr sózin – syır, syıyr; tıin sózin – tiııin jáne t.b. túrde tańbalap, qate jibergeni baıqaldy. Muǵalimder «qate negizinen nashar oqıtyn oqýshylarda jıi, biraq «ı» emlesi oqýshylarǵa asa qıyndyq týǵyzbaıdy» degendi aıtty. Al Q.Jubanov bolsa, kerisinshe ózi ómir súrgen kezeńdegi oqýshy qatesiniń kóbi yı, iı áripteri bolyp otyr degen eken. Sondyqtan saýat ashýda asa qıyndyq týdyrmasa, jazýda kisiniń ýaqytyn únemdese, bir tańbamen jazatyn qazirgi jazý daǵdymyzdan aırylmaǵanymyz jón dedik.
I, ý tańbalary sózdiń aıtylý júıesine kereǵar bolǵan joq. Bir mı sóziniń aıtylý normasy ózgerdi dep qazaq sóziniń búkil aıtylym normasynan aıyrylyp baramyz dep baıbalam salýdyń qısyny joq. Mı sózi túbir kúıinde jıi qoldanylmaıdy. Ol mıyma, mıyń, mıdaı tulǵasynda jazylyp, [miıimá], [miıińá], [miıdáı] túrinde aıtylyp kórgen emes. Sóz, qosymsha quramyndaǵy daýysty árip arqyly aldyńǵy býyndaǵy dybystyń jýan ne jińishke ekenin tiltutynýshy ańǵaryp keledi. Sondyqtan qazaq tili emlesiniń jańa erejesinde qazirgi kırılnegizdi jazý dástúrinen qol úzbeı ı (ı), ý (ý) áripteri daýyssyzdy (aı, úı, demeýshi, qaýyn) jáne ýı (yı), iı (iı), uý (uý), úý (úý) dybys tirkesterin tańbalaıtyn boldy (ıgilik, ınelik, ınabat, ıman; kıim, tıin, álipbı, tarıhı; ýyldyryq, ýyz, ýildeý; týys). Bul emle erejesi bastaýysh, orta mektep muǵalimderi, stýdentter jáne jalpy kópshilikten alynǵan saýaldama nátıjeleri jáne JOO oqytýshylary pikirleri negizinde bekidi.
Shettildik sózderdi (jazba turpaty túpnusqasynan úlken aıyrmasy bolmaıtyn ózge tilden engen sózder) tańbalaýda búgingi kırıll jazý sanasynda jattalyp qalǵan urpaq pen kırıll jazýyn bilmeıtin keleshek urpaqty toǵystyratyn emle jasaý basty nazarda boldy. Shettildik sózder negizinen álipbı shegindegi áriptermen qazirgi donor til – orys tiliniń orfografııasymen tańbalanady: akvarel, stil, lager, artıkl, kegl, fılm; moderator, marker, vaýcher, sýpervaızer, blokbaster. Biraq qaı árip jazylsa, sol áriptiń bildiretin fonemasy dybystalatyn qazaq orfoepııasyna saı oqytýy qajet, ıaǵnı moderator sózi maderatyr emes, moderatyr nemese moderator túrinde aıtylýy qajet.
Jańa jazý yqsham, únemdi, oqýǵa ońtaıly bolýy qajet. Qazaq tiliniń jalǵamaly sıpaty, ıaǵnı sózdiń túbirge qosymsha jalǵaný arqyly túrlený, jasalý sıpaty sóz turpatyn uzartatyny belgili. Sondyqtan jınaqy jazý maqsatynda artyq áripterdiń bireýi qysqartylady. Naqtylasaq, sóz sońy men ortasynda qaıtalanatyn qosar áriptiń bireýi túsiriledi: klas, hol, profesor, gramatıka, kardıogram; metalýrgıa, sılabýs. Bul qazirgi emlemizde bar tájirıbeniń jalǵasy ǵana (klasy, klastyń).
Iý, ıa, sh áripteri bar kııý, kúıý, sııa, ashy sózderi kıý, kúıý, sıa, ashshy túrinde jazylady. Sóz sońy men ortasynda ı árpinen keıin turǵan ıý árpi ý árpine aýysady. Sebebi eki ı (ı) qatar keletindikten, bireýi túsiriledi. Mysaly, kııý - kıý, qııý - qıý, ııý-ıý. Al daýystydan keıin nemese birbýyndy sózderde ıý árpi ı men ý árpiniń tirkesin tańbalaǵandyqtan, árıne, ıý jazylady. Mysaly, oıý - oıý, aıý - aıý. Iý árpiniń 3 túrli tańbalanýyn baǵdarlanbaǵan avtomatty tehnıka ǵana bir tańbamen, mysaly, ne ú, ne ıý, ne ý túrinde tańbalaýy múmkin. Al til, jazý adam sanasy arqyly ǵana júzege asatyndyqtan qarapaıym tildik bilim, tildik sana, ıntýısııa bolsa jetkilikti. Bul orfogrammalardy túsindirý qazirgi kırıll jazýymen daǵdylanyp qalǵan býyn úshin ǵana ýaqytsha qıyndyq bolýy múmkin. Mysaly, úsh pozısııada kezdesetin oıý, qııý, absolıýt sózderin tańbalaǵanda birinshisin oıý dep jazylýǵa tıis ekenin kırıldaǵdymen de júrip bilesiz. Al qııý sózin jazǵanda tildik, fonetıkalyq saýaty orta ne tómen jazarmandar ıý árpiniń ornyna ıý jazyp, ı árpin jáne jazyp qoıady (qııý). Bul shyndyǵynda qazirgi kırıl-qazaq emlesin jasarda ketken qatelik edi: qyıyý dep aıtylatyn sózdiń túbiri [qyı], qı-ǵa tuıyq etistik jurnaǵy jalǵanda qıý bolady, biraq ıý ornyna ıý jazylsa, qıý turpaty shyǵady, sondyqtan eki áripti ı arqyly baılanystyrǵan. Sol sebepti eki ı árpin jazýǵa bolmaıtynyn biletin tildik bilim bolýy kerek. Al absolıýt sııaqty kóptegen shettildik termın sózder ú árpimen tańbalanady: parashút, absolút. Onyń sebebin ashsaq: 1) ú tańbasy aǵylshyn álipbıindegi u tańbasynan shyǵarylǵandyqtan aǵylshyn túpnusqasyna saı keledi; bul parashýt, absolýt degen turpattan áldeqaıda usynaqty; 2) qosymshany parashýttyń, parashýtqa, absolýttyń, absolýtqa dep jýan túrde emes, parashútke, absolútter túrinde, sońǵy býynnyń áýenine qaraı, jińishke tembrmen qosymsha jalǵaı alasyz; 3) bul ázerbaıjan, túrik emlesine de sáıkes keledi.
Iý árpin ú árpimen tańbalaýǵa ázerbaıjan emlesi 2004 jyldan beri 2 ret reformalap baryp, áreń qol jetkizse, biz bul durys emleni birden qalyptandyra alamyz. Al onomastıkalyq ataýlar ózge álem tilderi sııaqty translıterasııalanyp jazylady. Bul – álipbıdegi áripter sheginde túpnusqadan aınytpaı tańbalaý degendi bildiredi, sondyqtan mysaly, Fedor, Petr, Iýra, Iýrmala degen sózder álipbı sheginde bylaı jazylady: Fiodr, Piotr, Iyrmala, Iyra, Iypiter. Onomastıkalyq ataýlardyń emlesi 2019 jyly jeke ereje túrinde jaryq kóredi.
Iа árpi tól, kirme sózderde (Iаsaýı, ıapyr-aý, ıaǵnı, ıadro, ıahýdı t.b. sózderde) ıa – árip tirkesiniń tańbasy ekeni belgili. Taǵy da kózi qaraqty, sanasy saýatty til tutynýshy jańa álipbımen ıa túrinde tańbalaýy tıis. Biraq zııatker, qııamet, aldııar tárizdi sózderdi jazǵanda tildik, fonetıkalyq saýaty orta ne tómen jazarmandar ıa árpiniń ornyna ıa jazyp, ı árpin jáne jazyp qoıady (zııatker). Shyndyǵynda, bul orfogramma da, joǵarydaǵydaı, kırıll emlesin qabyldaǵanda bolǵan normadan aýytqý edi. Sondyqtan jańa emlede bir ı (ı) túsirilip jazylady. Mysaly, zıatker, qıamet, aldıar, mıa, avtonomıa, hımııa - hımıa, Ásıa (Ásıa).
Kırıll álipbıi orys tili úshin, onyń dybystyq qurylymyna, grammatıkalyq erekshelikterine adekvatty eń ozyq fonologııalyq álipbı boldy. Alaıda qazaq-kırıll álipbıindegi óli áripterdiń (,), eki-úsh dybysqa ortaq telime áripterdiń (ıý, ıa) jáne s, sh, ıo, e-lardyń ulttyq tilimiz úshin grafemalyq júktemesi bolǵan joq. Bular orys tilinen engen sózderdi orys tiliniń orfografııasy boıynsha jazý úshin qoldanyldy. Sóıtip, kırılshe qazaq álipbıi geterogendi sıpattaǵy qosamjar orfografııany jasady. Tilimizdegi termınderdiń barlyǵy orys tili emlesimen birdeı boldy.
Osy oraıda aıta ketetin ózge túrki tilderindegi kirme áripter jaıly qosymsha bir aqparat bar: kırıll-ázerbaıjan álipbıinen 1947 jyly Ss árpi alynyp tastalǵan. 1958 jyly Ee, Iýıý, Iаıa áripteri yǵystyrylyp, Iı árpi Јј-men aýystyrylady. Iаǵnı ázerbaıjan álipbıinde qazaq álipbıi sııaqty 42 árip emes, 32 árip bolǵan. Bul álipbı resmı túrde 90-jyldardyń aıaǵyna deıin qoldanysta boldy. Qazir Reseı aýmaǵyndaǵy ázerbaıjan jazýynda da qoldanylady. Iаǵnı ázerbaıjan jazýynda 50-jyldardyń aıaǵynan beri ıý ornyna ú árpi tańbalanyp kelgen. Alaıda latyn álipbıine kósherde ıý árpin ý árpimen jazyp, ú grafemasyn tańbalaýǵa endi ǵana kóship otyr. Sondyqtan joǵaryda aıtqandaı, ıý árpin ú árpimen tańbalaýǵa ázerbaıjan emlesi 2004 jyldan beri 2 ret reformalap baryp, áreń qol jetkizse, biz bul durys emleni birden qalyptandyra alamyz dep oılaımyz.
Ereje jalpy qazaq mátininiń (tól sózderdiń de, termın sózderdiń de) emlesin qamtıdy. Sózderdiń jańa álipbı negizindegi turpaty alǵashynda múlde bóten, oǵash bolyp kóringenmen, kóre-kóre kózge jattalady, qolǵa úırenedi, sóıtip sanada ornyǵady, jazý men oqý avtomattanady. Emle erejeleriniń negizinde orfografııalyq sózdik jáne anyqtaǵyshtar qurastyrylady. Sóıtip, jazýǵa yqsham, oqýǵa ońtaıly ulttyq jazýdyń negizi qalanady.
Quralaı KÚDERINOVA,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
