Iá, muǵalim bedeli táýelsizdiktiń alǵashqy eleń-alań shaǵynda, bireýdi-bireý bilmeı ketken tusta quldyrady. Bilim salasyn qaǵaz júzinde kótere aıtqanymen, kóp jaǵdaıda nátıjesi kóńil kónshitpeıtinin jasyrýǵa bolmas. Bir ókinishtisi, bilim reformalarynyń durysy men burysy sarapqa salynbaı keledi. Qarapaıym halyqtan bastap, halyq qalaýlylaryna deıin «bul qalaı?» deıdi. Estıtinderi – syrǵytpa jaýap. Eń soraqysy, birine daǵdylana bergende ekinshisi kıip ketip, onyń azabyn oqýshy, ata-ana, muǵalim kóredi.
Oqýlyq ońbaǵan jerde bilim ońala ma? Saýatty delinetin eldiń balasyna «Saýat ashý» degen kitap ustatyp qoıdyq. Ýáj – balabaqshadan árip tanyp, daıyn kelgen ul men qyzdy endi osy oqýlyqpen oqytýǵa bolady deıdi. Barlyq bala balabaqshadan hat tanyp, san sanap mektepke kelip jatyr ma?
Jańartylǵan bilim mazmunyna sáıkes balabaqshadan «bárin meńgerip kelgen» urpaqqa muǵalim tek baǵyt berýshi bolyp esepteledi. Biraq, bári ásirese árip tanymaıtyndar, sóıleı almaıtyndar muǵalim bergen baǵytty qabyldaı qoıar ma eken? Qaladaǵy 30-40 balaǵa muǵalim sanaýly mınýtta áripti úıretip, sandy sanata ala ma? Osydan kelip bastaýyshtaǵy bilim sapasy tómendeıdi. Jalǵan baǵalaý paıda bolady. Keıin ol jarǵa jyqpaı qoımaıdy. Ala-qula urpaq taǵdyry degen osy. Ata-analar balamyzdy oqytpadyń dep muǵalimge dúrse qoıa beredi. Muǵalim bolyp jatqan jaıdy aıtady, qosymsha sabaq oqytyńyzdar dep keńes beredi. «Aqsha tóleseń, qysqa merzimde oqytamyz» degen ortalyqtar elimizde jetkilikti. Jarnamasy da jer jarady. Tipti keı muǵalimder sabaqtan keıin aqyly oqytýǵa kóshti. Álgindeı áralýan ortalyqtar talapqa saı ashylǵan ba, beretin bilimderi tııanaqty ma, muǵalimderi bilikti me, oqý bazasy jetkilikti me degen sansyz suraq oıdan keter emes. Mundaı nárse qaltasy qalyńdar úshin aýyrlyq túsirmeıdi. Al qaltasy juqalardy qaltyratýda.
Elimizde basty bilim beretin oryn – mektep. Tek ondaǵy keıbir júıesiz kórinister jurtty alań kúıge engizýde. Ony qatań sarapqa sala alsaq, ultqa da, urpaqqa da, ásirese búkil sanaly ǵumyryn bilim salasyna arnaǵan ustazdarǵa tıimdi bolar edi. Ondaı jaǵdaıda aqshaǵa negizdelgen ortalyqtar birte-birte óz jolyn tabary sózsiz.
Mektepke memleket aqsha bóledi. Ortalyqtardy ata-analar qarjylandyrady. Bul da oılanýdy qajet etedi. «Mekteptiń mindeti – balany ata-ananyń úmiti men memlekettiń kózdegen maqsatyndaǵy údeden tabylatyn adam qylyp shyǵarý.
Bes kúndik oqytýdyń máselesi az emes. Bar saǵatty bes kúnge syǵymdap oqytqan muǵalim, altynshy kúni qaıda bolady deısiz ǵoı. Ártúrli tapsyrmalarmen mektepte júrýi tıis. El jaǵdaıyn, bala daıyndyǵyn eskerip, Elbasy jete mán berip otyrǵan úsh aýysymdyq oqýdy joıǵansha, eki aýysymdy sıretip, tolyq bir aýysymǵa kóshkenshe, artyq baǵdarlamalar men bastamalardy ysyra turý artyq bolmas edi.
Sátsiz reformalardyń biri – 2019 jyldan bastap 4 pándi, ıaǵnı fızıka, hımııa, ınformatıka, bıologııa pánderin aǵylshyn tilinde oqytý jaıy. Muǵalim 9 aıda daıyndyqtan ótetin kórinedi. 9 aıda muǵalim aǵylshyn tilin meńgerip, sabaq berip kete ala ma? Tórt-bes jyldap oqyǵandardyń ózi tolyq meńgere almaı jatqanyn nege esten shyǵaryp otyrmyz? Bul az deseńiz, jalpy tarıh orys tilinde oqytylmaq. «Qazaq tili ǵylym men bilimniń, ınternettiń tiline aınalady. Endi ony eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar. Ana tilimiz «Máńgilik elimizben birge máńgilik til bolady», degen Elbasy sózin nege eskermeımiz degen oı keledi.
Al senator Murat Baqtııaruly «Álemniń eń myqty 30 eliniń bastaýysh synyptarynda qansha til oqytylatynyn zerttep qarasaq, 4 elde eki til birinshi synypta, 5 elde ekinshi synypta, 12 elde tórtinshi synypta oqytyla bastaıdy eken. Álemniń birde-bir elinde úsh til múldem oqytylmaıdy» depti. Álemdi aýzyna qaratqan Japonııa jurty 12 jasqa deıin ul-qyzyn ózge tilge jolatpaıtyn kórinedi. Endi Elbasy tapsyrmasyna oraı, muǵalim bedelin kóterý jolyndaǵy talpynys, olardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý, naqtylaı tússek, aılyǵyn kóterý bolyp otyr. Bul úshin muǵalim ózin tanytýy tıis. Arnaıy test synaǵynan ótýi kerek. Sabaq bere júrip daıyndalyp, testileýden ótken ustazdarǵa odan keıin qoıylatyn talap alǵan marapattary men túrli mekemelerde semınar-trenıngilerde tapsyrylatyn sertıfıkatyn kórsetýi. Bul da muǵalimderdiń júıkesin juqartatyn is. Sebebi muǵalimniń bilim men biligi bir sáttik testileýmen ólshene me? Túrli jolmen alǵan bir japyraq qaǵazǵa mán berý kóńilge syımaıdy. Odan da muǵalimniń ómirlik tájirıbesin, ádistemesin, shyǵarmashylyq jumysyn alǵa shyǵarsaq, tıimdi bolar edi. Ony jetik biletin mektep ujymynyń, ata-analarynyń pikirin eskerý de qajet tárizdi. Árıne sertıfıkatty múlde joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Damyǵan elderde úlken ról atqarady. Búkil jumysyńnyń nátıjesi sonymen baǵalanady. Biz mańyzy bar sertıfıkatqa ıe bolýǵa bárimiz birdeı jete qoıdyq pa?
Qazirgi aılyqty ósirý naýqany dúrbeleń týǵyzyp tur. Testileýden myńdaǵan muǵalim óte almaı qalýda. Al olar óz mamandyǵyna saı emes dep kim aıta alady? Búkil ómirin osy jolǵa arnaǵan tálimgerdi bir sáttik testileýden ótpedi dep aıyptaýdyń ózi qııanat sekildi.
Myna bir nárseni de aıta ketsek artyq bolmas. Elimizdegi laýazym ıeleri men qaltaly azamattar aqshasy qyrýar aqyly mektepter men balabaqshalarda urpaǵyn oqytyp, ósirip jatqany belgili. Bul elimizdiń keleshegi delinetin ul men qyzdy qarǵadaıynan qaq jarý bolmaı ma? Ulttyń urpaǵy bala kezinen bir-birin túsinip, túısinip, judyryqtaı jumylýyna erteń kedergi keltirip, alakózdestirip, jańa zamannyń Asany men Úsenin qalyptastyryp júrmeı me?
Jas muǵalimder úshin jataqhana salý qolǵa alynsa, olardyń páterden páterge kóship júrýine tyıym bolyp, turaqtalýyna jol ashylar edi. Qarjysy da únemdelip, turmysy túzeler edi. Muǵalim degen bıik mártebeniń bıiginde turar edi. Álgindeı jataqhana úlgisi keshegi Keńes dáýirinde keń qanat jaıdy. Qazirgi biraz aldyńǵy tolqyn sol jataqhananyń «túlekteri» ekeni belgili. «Túlekter túlep» ketken soń onyń ornyn jastar basatyn ádet-ǵurpy qalyptasady. Elimizdiń búgingi qarqynyna qaraı búkil halyq úıge qol jetkizgende bul úrdis toqtary belgili.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
