Qoǵam • 20 Qańtar, 2019

Erden Qajybek: Jalpyhalyqtyq talqylaý qajet

656 ret kórsetildi

Elimizdiń basty basylymy – «Egemen Qazaqstan» gazeti betinde qazaq álipbıiniń  latyn grafıkasyna negizdelgen jańa álipbıiniń orfografııalyq erejeleriniń usynylýy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń bastamasymen iske asyrylyp otyrǵan tildik reformanyń jarqyn kórinisi.

Qazaq álipbıiniń emle erejeleri kórnekti tilshi ǵalymdardyń, ádiskerlerdiń qatysýymen 2018 jyly jaz aılarynda daıyn bolǵan edi. Emle erejelerin ázirleý barysynda birneshe konferensııa, dóńgelek ústelder, semınar-keńester uıymdastyrylyp, negizgi qurastyrýshylarmen qatar joǵary oqý oryndarynyń professorlary, mektep oqytýshylary usynystary men pikir-tujyrymdaryn ortaǵa saldy.

Sonymen qatar jarty jyldaı ýaqyt boıy ǵalymdar, ádiskerleri, ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń qyzmetkerleri, joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary elimizdiń iri qalalarynda, oblys ortalyqtarynda, tipti aýyl-aýyldarǵa baryp, jańa qazaq álipbıin, emle erejelerin túsindirý úshin halyqpen kezdesti. Álipbıdi tanystyrý maqsatynda quzyrly organdar ártúrli saýalnamalar júrgizip, jalpyhalyqtyq dıktant jumysyn uıymdastyrdy.

Bul is-sharalar rýhanı qundylyqtyń negizi – tilge baılanysty máselelerdi qalyń jurshylyqpen aqyldasýǵa, ǵalymdardyń, zeınetkerlerdiń, orta býyn ókilderiniń, stýdentterdiń, mektep oqýshylarynyń – jalpy qoǵamnyń til tutynýshylarynyń naqty usynystaryna zer salýǵa, eskerýge zor múmkindik berdi. Qazaq jazýyn latyn grafıkasy negizindegi álipbımen aýystyrý jolymen reformalaýdy demokratııalyq jolmen júzege asyrý Ult Kóshbasshysynyń dáıekti ustanymy ekendigi aqıqat.

Jarııalanǵan emle erejelerinde, negizinen, taza ǵylymı turǵydan A.Baıtursynulynyń qazaq álipbıine qatysty ustanymdary basshylyqqa alyndy. Alaıda «Elý jylda el jańa» demekshi, qazaq til biliminiń negizin salýshy Ahań ómir súrgen ýaqyt pen qazirgi qaryshtap damý ústindegi qoǵamnyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Oǵan qosa jarty ǵasyrdan astam qalyptasqan jazý dástúri, halyqtyń psıhologııalyq qabyldaýy jáne t.b. sııaqty faktorlar jáne bar. Bulardyń bári qazirgi emlege áser etpeýi áste múmkin emestigin de aıtyp ótkim keledi.

Elbasynyń ózi aıtqandaı, «rýhanı qundylyqtarymyzdy jańǵyrtý isinde árbir azamattyń pikiri qymbat». Jańa álipbı negizdegi emle erejelerine qoǵam músheleri beı-jaı qaramaıdy degen senimdemin jáne jurtshylyqtan usynystar bolady dep oılaımyn jáne ǵylymı negizdi oı-pikirler mindetti túrde eskerilýge tıis. Bul baǵytta tıisti jumys toptary ári qaraı belsendi jumys atqaratyn bolady.

Til – jalpy halyqqa tıesili negizgi rýhanı qundylyq. Sondyqtan tilge qatysty reformany ákimshilik jolmen júrgizýge bolmaıdy.

Qoǵamda saıası-áleýmettik, ekonomıkalyq jáne t.b. sebepterge baılanysty qolǵa alynǵan jańasha reformanyń qaı-qaısynynyń da jetildiriletin tustary bolatyndyǵy shyndyq. Osy oraıda  «Jańa álipbı negizindegi qazaq tili emlesiniń erejelerin» Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi ulttyq komıssııaǵa bekitýge usynar aldynda taǵy bir qaıtara saralap, halyqtyń ortasyna salyp, pikirlerin saraptap, olqylyqtary bolsa jóndeý kerek dep sanaımyn. Emle erejelerine qatysty jumys jalpyhalyqtyq sıpatta bolýǵa tıis. Sondyqtan osy máselege jalpy kópshilikti belsendi atsalysýǵa shaqyramyn.

Erden QAJYBEK,

UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,

A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory

Sońǵy jańalyqtar

Shymkentte taǵy bir aýdan qurylady

Qoǵam • Búgin, 16:58

Almatyda qant qymbattap barady

Qoǵam • Búgin, 16:45

Dollar baǵamy ósti

Qarjy • Búgin, 16:12

Uqsas jańalyqtar