Ekinshi jaǵynan bul jaǵdaı sol qymbat kredıtter arqyly óz qyzmetin alańsyz jalǵastyryp kele jatqan qazaqstandyq bankter úshin úlken syn. Olar budan keıingi ýaqytta ózderine klıentter tartýda el ishinde paıda bolǵan sheteldik banktermen básekelestikke tótep bere ala ma? Árıne bul ýaqyt synynda turǵan másele.
Jalpy alǵanda, ótken jyldyń jekelegen oqıǵalary qyzmetin toqsanynshy jyldardan beri, ıaǵnı Keńes Odaǵy ydyraǵan tustan beri tek jahandaný baǵytynda jalǵastyryp kele jatqan Dúnıejúzilik saýda uıymynyń aldynda da álemdik aýqymda asa ótkir máseleler turǵandyǵyn kórsetip berdi. Iri memleketterdiń arasyndaǵy saýda shıelenisterin retteýge, jekelegen elderdiń proteksıonıstik saıasatyn aýyzdyqtap, uıym sharttarynda kórsetilgen álemge ortaq tártipti ustap turýǵa Dúnıejúzilik saýda uıymynyń dármeni jetpeı qaldy. Bul, ásirese AQSh pen Qytaı arasynda bastalǵan janjaldan kórindi.
2017 jyly AQSh pen QHR arasyndaǵy saýda aınalymy 710,4 mlrd dollardy qurady, munyń 187,5 mlrd dollary – AQSh-tyń Qytaıǵa jóneltetin taýarlary da, 522,9 mlrd dollary – Qytaıdan qabyldaıtyn ımporttyq taýarlary. Budan Qytaı eksportynyń AQSh eksportyna qaraǵanda, áldeqaıda basym ekendigin baıqaýǵa bolady. Ekinshi jaǵynan alǵanda, eger olar bir-birine kedendik baj salyǵyn ósire berse, eki el arasyndaǵy saýda soǵysy AQSh-qa qaraǵanda, Qytaı úshin tıimsiz bolyp shyǵatyndyǵyn ańdatady.
Byltyr qyrkúıek aıynda AQSh-tyń Qytaıdan keletin kóptegen taýar tizbesine jańa 10 paıyzdyq baj salyǵyn qoldaný jónindegi sheshimi kúshine endi. Bul sheshim jıyny 200 mlrd dollarlyq taýarlar kólemin qamtydy. О́z kezeginde Qytaı AQSh-tan keletin myńdaǵan túrli taýarǵa 10 paıyzdyq kedendik baj salyǵyn qoldandy. Bul sheshim kólemi 60 mlrd dollar turatyn taýarlar jıyntyǵyn qamtydy.
2019 jyldyń 1 qańtarynda AQSh-tyń Qytaıǵa qarsy qoldanatyn kedendik baj salyǵy endi 25 paıyzǵa deıin ósýge tıisti edi, eger Beıjiń tarapy betinen qaıtpaıtyn bolsa. Biraq bir jaqsysy, Donald Tramp pen Sı Szınpınniń ótken jyldyń jeltoqsan aıynda Býeınos-Aıreste ótken Úlken jıyrmalyqtyń otyrysynan keıingi ońasha kezdesýi ýshyqqan jaǵdaıdy ýaqytsha bolsyn aýyzdyqtaýǵa múmkindik berdi. Olar 2019 jyldyń 1 qańtarynan keıin jańa baj salyǵyn qoldanbaýǵa ózara kelisti. «Qazir jańa kedendik baj salyǵyn qoldaný jónindegi sheshim ýaqytsha toqtatyldy. Biraq 90 kúnniń ishinde Qytaı men AQSh arasynda kelisimge qol jetkizilmese, ol sheshim kúshine enedi» delingen bul jaıynda Aq úı habarlamasynda.
Astana klýbynda bas qosqan halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, tolyq mánindegi saýda soǵysynyń etek alyp ketý qaýpi 2019 jyly Eýrazııa keńistiginde oryn alýy múmkin basty 10 qaterdiń ishinde ekinshi orynda tur. «Otyz jylǵa sozylǵan jahandaný úderisi aıaqtalýǵa taıaý tur. Onyń basty oıynshysy AQSh proteksıonızmge jáne oqshaýlanýǵa qaraı bet burdy. AQSh pen QHR arasyndaǵy saýda soǵysynyń ýshyǵýy, ekinshi jaqtan Vashıngton men Brıýssel (Eýropalyq odaqtyń beıresmı ortalyǵy) qarym-qatynasynyń kúrdelene túsýi 2019 jyly álemdik saýdanyń 50 paıyzyna deıin qamtıtyn jahandyq ekonomıkalyq janjalǵa ulasýy múmkin» delingen bul jaıynda sarapshylar tujyrymynda.
Osyǵan oraı jekelegen sarapshylar pikiri boıynsha 2019 jyly Dúnıejúzilik saýda uıymy qyzmeti tıimdiliginiń kúrt quldyraýyna kýá bolýymyz da ábden múmkin. Eger atalǵan uıym onyń basty qatysýshylary AQSh, Qytaı jáne Eýroodaq elderiniń talaptaryna jaýap bere almasa, tipti ony taratý týraly máseleniń shyǵýy da ǵajap emes. «Eger DSU tıimsiz uıym dep tanylatyn bolsa, mundaı jaǵdaıda onyń ornyna BUU-nyń ózinen bastap, G20 (Úlken jıyrmalyq elderi), G7 (BUU Qaýipsizdik keńesine múshe Úlken jetilik elderi) kelýi nemese AQSh, QHR men Eýroaımaq elderiniń basyn qosatyn jańa G3 paıda bolýy da joqqa shyǵarylmaıdy» deıdi bul jaıynda Túrkııa banki tóraǵasynyń orynbasary Týralaı Kench. Al Bretton Výdsty jańartý jónindegi komıtettiń negizin qalaýshy jáne bas dırektory Mark Ýzan qazir álemdik ekonomıkanyń burynǵydaı úılesimdi emes ekendigin aıtady. «Etek ala bastaǵan saýda soǵystary, negizgi rezervtik valıýtalardyń kúsheıýi, monetarlyq saıasattyń qalpyna kelýi – bulardyń barlyǵy aldymyzdaǵy áleýetti daǵdarystyń daıyn belgileri. Olar 2019 jyldyń ózinde damýshy naryqtar men Eýrazııaǵa óz áserin sezdire bastaıdy» deıdi ol.
«2019 jylǵa Eýrazııa úshin jahandyq táýekelder» týraly saýalnamaǵa qatysqan 1 myńǵa tarta respondenttiń 70 paıyzǵa jýyǵy AQSh pen Qytaı arasyndaǵy tolyq kólemdegi saýda soǵysy 2019 jyly kúsheıe túsedi dep esepteıdi. Al munyń alǵashqy saldary álemdik saýda men ınvestısııalar aǵymynyń jáne jahandyq ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaýynan kórinetin bolady. Bloomberg-tiń baǵalaýy boıynsha Qytaı ekonomıkasy AQSh tarapynyń kedendik baj salyǵyn kóterýi esebinen 2019 jyly IJО́-niń 0,7 paıyzyn joǵaltady. Osyǵan oraı jasalǵan Qytaıdyń qarsy sharasy AQSh IJО́-siniń 0,66 paıyzǵa tómendeýine ákeledi. Halyqaralyq valıýta qorynyń esebi boıynsha osy oqıǵaǵa baılanysty álemdik ekonomıka 2020 jyly IJО́-niń keminde 0,5 paıyzynan aıyrylatyn bolady.
Al DSU baǵalaýy boıynsha jahandyq saýda soǵysy (barlyq elder kedendik baj salyǵyn kóteretin bolsa) álemdik saýdanyń 17 paıyzǵa tómendeýine, IJО́-niń 7,5 paıyzǵa azaıýyna ákeledi.
Saýalnamaǵa qatysqan respondentterdiń 80 paıyzǵa jýyǵy saýda soǵystary damýshy elderdiń qarjy jaǵdaıyna tótenshe soqqy bolyp tıedi dep qorytyndy túıgen. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, saýda soǵysy – saýdany damytý jónindegi basty halyqaralyq ınstıtýt sanalatyn DSU daǵdarysynyń tereńdeı túskendiginiń belgisi. Bul uıym óziniń qazirgi qalybynda kúsh alyp ketken proteksıonıstik trendke tıimdi qarsy tura almaıdy.
AQSh belsendi túrde qoldanýǵa kóshken qazirgi sanksııalar men saýda shekteýleri aldaǵy ýaqytta jazalaýǵa ushyraǵan elderdi biriktirýi de múmkin. Mundaı birinshi blok Eýrazııanyń ortalyq bóliginde Reseı, Iran jáne Túrkııa beınesinde boı kórsete de bastady. Al osynyń aqyrynda neoproteksıonızm yqpaly basqa naryqtarǵa da keńinen tarap ketýi ǵajap emes.
Mamandandyrylǵan sarapshylar elderdiń úkimetterin osyndaı jaǵdaılardan saqtandyrady. Olardyń pikirinshe, iri oıynshylar arasynda saýda soǵysy jalǵasa túsken jaǵdaıda damýshy naryqtar saýda kıkiljińderine kirigip ketýden barynsha boı tartyp, óz elderine saýda soǵysy tıgizetin áserdi azaıta túsý baǵytynda neǵurlym beıtarap saıasat túzý joldaryn qarastyrýy kerek.
Sarapshylar oqıǵanyń órbý nusqasynyń úsh túrli jolyn kórsetip otyr. Sonyń negizgisi boıynsha Qytaı men AQSh shıelenisi 2019 jyly oǵan basqa elderdiń qatysýynsyz óz betinshe órbıdi. Qysqa merzimdik ýaqytta bul ssenarııdiń júzege asýynyń saldary álemdik ekonomıka men saýda úshin neǵurlym jeńilirek bolǵanymen, AQSh pen Qytaı arasyndaǵy janjaldyń jalǵasý qaýpi Qytaı tehnologııalary jáne kapıtalynyń qatysýymen qosymsha qunnyń jańa tizbekterin qalyptastyrýǵa keletin ınvestısııalarǵa kedergi bolady. Osynyń negizinde DSU-ny qaıta transformasııalaý bastalady. Onyń apellıasııalyq organy taratylady.
Ekinshi ssenarıı boıynsha, Beıjiń men Vashıngton arasyndaǵy janjal ulǵaıady. Bul AQSh pen Eýropalyq odaq qarym-qatynasyna yqpal etedi. Reseı, Iran jáne basqa da elderge jańa sanksııalar qoldanylady. Amerıkalyq ınvestısııalardyń qysqarýy, AQSh-pen saýda shartynyń qıyndaýy saldarynan Qytaı ekonomıkasy eleýli keri áserge tap bolady.
Amerıkalyq tarap Eýropa odaǵyna qysymyn kúsheıtedi, tipti eýropalyq ımporttyń úlken tizbesine baj salyǵyn kótere túsýi de ǵajap emes. Buǵan qarsy EO-nyń bergen jaýaby jahandyq saýda soǵysynda ekinshi maıdannyń ashylýyna ákelýi múmkin. Osynyń yqpalymen jahandyq saýdanyń halyqaralyq tóreshisi retindegi Dúnıejúzilik saýda uıymynyń róli kúrt quldyraıdy. Kóptegen uıym músheleri ekijaqty format negizinde jumys isteýge kirisip, halyqaralyq daýlardyń uıym ishindegi sheshilýi barynsha qıyndaıdy. Sarapshylar muny neǵurlym aýyr da kúrdeli ssenarıı retinde baǵalaıdy.
Al úshinshi – neǵurlym jaǵymdy ssenarıı boıynsha AQSh pen Qytaı ózara kelisimge kelip, munan keıin qalyptasqan tarıftik jáne tarıftik emes kedergilerdi júıeli túrde azaıtý mindetterin moıyndaryna alady. Bul eki el saýdasynyń nyǵaıýyna jáne osy eldermen birge qosymsha qun jasaý isine tartylǵan basqa elder ekonomıkasynyń damýyna jańa serpin beredi. DSU-ǵa qatysýshy elder uıym qyzmetiniń uıymdastyrý-quqyqtyq tetikterin reformalaý baǵytynda jańa múmkindikterge ıe bola otyryp, saýda daýlaryn sheshý tıimdiligin zaman talabyna saı arttyra túsetin bolady.
Sonymen, sarapshylardyń Dúnıejúzilik saýda uıymynyń qyzmeti týraly pikirlerinen túıgenimiz, onyń bolashaǵyna uıymǵa qatysýshy basty alyp elder AQSh pen Qytaı jáne Eýropalyq odaq qarym-qatynastarynyń tıgizetin yqpaly zor. Bul elder ózara til tabysyp, jumys isteı alsa, onda DSU-ǵa da bálendeı qaýip joq. AQSh pen Qytaı arasyndaǵy teke-tirestiń ýaqytsha bolsyn baıaýlaýy osyndaı úmit kúttiredi. Búkil dúnıe alyptardyń budan keıingi qımyl-qozǵalysyn baǵyp turǵandaı.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
