Azamattyń aq joly

Kisiligi men kishipeıildiligin teń us­ta­ǵan bıik adamshylyq ıesi, asa bilik­ti maman, meni kem, aldy keń abzal azamattyń búkil sanaly ǵumyry eldiń betin­de, jeldiń ótinde ótip keledi. Adam­nyń, ár azamattyń ómir jolynda kez­de­setin bir erekshe tulǵa bolady. Men sondaı azamat dep Álıhan dosymdy senimmen aıta alamyn. 1974 jyly jumys babynda tanysyp, keıinnen týys­tan artyq, qııamettik dos bolyp kettik. Sol syılastyq búginge deıin jarqyn jalǵastyǵyn taýyp keledi. Syı­lasyp ta, syrlasyp ta júrgen osy jyl­dar ishinde onyń adamı bolmysyn, aza­mattyq álemin birkisideı bilemin desem, artyq aıtqandyq emes shyǵar. Onyń ishki jan dúnıesi men kóńil túkpirine úńilgen saıyn júrek aıasyn aınadaı taza ustaıtyndyǵyna kózim anyq jetti. 

Álbette ataq-abyroıdyń óz­di­gi­nen kele salmaıtyny belgili. Ol adam­ger­shi­lik pen azamattyq paryzdy teń tutynǵan tek­tiniń eńbegi arqyly ǵana kelmek. Sol rette Álıhan dostyń bolmysyna boı­laýdy onyń ómirbaıan deregine az-kem toqtalýdan bastaǵan jón. Álıhan Ábdi­hanuly Almaty oblysy Talǵar aýdan­ynyń Frýnze (qazirgi Týǵanbaı) aýylynda týǵan. Ákesi Ábdihan zamanynda aımaq-atyrapqa belgili, aýzy dýa­ly, sózi ýáli, elge syıly adam bolǵan. Kolhoz basqarǵan. Onyń boıyndaǵy erin­beı eńbektený, isti tyndyrymdy atqarý, túrli sanattaǵy adamdarmen til taby­syp, ortaq iske jumyldyra bilý, sózge, sertke berik bolý syndy, keıin búkil sanaly ǵumyryna tarazy tartqan kisi­lik qasıetter, adamshylyq sıpattar sol abyz ákeniń ónegesinen, tárbıesinen dary­ǵan bolýy kerek. Álıhan Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýtyn ǵalym-agronom mamandyǵy boıynsha bitirip, eńbek jolyn týǵan aýylynda qatardaǵy jumys­shylyqtan bastaǵan. Júrgizýshi, sle­sar, agronom, brıgadır bolǵan. Ina­bat­ty izgilik, istiń kózin tapqan ilkim­dilik birden basshylyqtyń kózine túsip, turǵyndardyń nazaryn aýdarǵan. Sonyń arqasynda qyzmetke kiriskenine kóp ýaqyt ótpegenine qaramastan jaýapty jumystarǵa erkin tartyla bastaıdy. 

Mansap jolyn Talǵar aýdany «Gor­nyı sadovod» keńsharynyń partııa komı­te­ti­niń hatshysy bolyp bastap, atqarǵan adal eńbegine qaraı qyzmeti satylap ósip, Tal­ǵar aýdandyq partııa komıtetiniń aýyl sharýa­shylyǵy bóliminiń meń­ge­rý­shisi, Almaty oblystyq partııa komı­t­e­­tiniń aýyl sharýashylyǵy bólimi meń­gerýshisiniń orynbasary, Talǵar aýdan­dyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, Talǵar aýdandyq keńesi atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Halyq depýtattary Talǵar aýdandyq keńesiniń tóraǵasy qyzmetterinde de el yqylasyna bólendi. Elimizdegi ákimdik ınstıtýttyń bastaý kózi­nde turdy. «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol» degen qanatty qaǵıdany berik ustanyp, halyqpen etene jumys isteý­diń tamasha úlgisin kórsetti. Tal­ǵar aýdanynyń, Talǵar qalasynyń, Qara­saı aýdanynyń ákimi, Almaty oblysy ákiminiń bipinshi orynbasary, Almaty oblysy ákiminiń orynbasary, Eńbekshiqazaq aýdanynyń ákimi qyz­met­terin de abyroımen atqardy. Qaı qyzmettiń tutqasyn ustasa da bilek sybanyp kirisip, qaıratkerlik tanytyp, jemisti eńbek etti. Qandaı da bir kúrdeli máselelerdiń shıelenisken kúrmeýin iskerlikpen sheshe bildi.

Bir ǵana salamen shuǵyldanatyn biregeı mekeme emes, aýmaǵy birneshe beldikti basyp jatqan, sharýashylyq qury­lymdary da san-salaly, onyń ústine turǵyn halqy tili basqa, dini bóten, dili bólek birneshe ult ókilderinen quralǵan aımaq, aýdandy biliktilikpen basqarýdyń qıyndyǵy óz-ózinen túsinikti bolsa kerek. Mine, osy mártebeli mindetti qal-qade­rinshe abyroımen atqara bildi. Áýel bastan-aq alys aýyl­dardyń jaı-kúıine, áleý­met­tik sa­laǵa basa nazar    aýdardy. Hal­qy­­myzdyń ataqonys – arda mekeni aýyldardyń jaǵdaıy jyldam jaqsaryp, eńse tiktep ketýin basty talap etip qoıdy. Eldiń rýhyn kóterip, basynan baǵy taıǵan aýyldardyń baryn qaıtadan bazarlaýdyń uly mindetin qajyrlylyqpen oryndap shyqty. El úshin aıanbaı eńbek etip, halyq qurmetine bólendi. Oblys kóleminde oryn alǵan barlyq bataly bastamalar men irgeli isterge belsene atsalysyp, aldyńǵy qatarda júrdi. Sonyń nátıjesinde 2012 jyly Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna saılandy.

Depýtat bolǵan jyldarynda Parla­ment­te qabyldanǵan árbir zań jobas­yn talqylaýǵa belsene qatysyp, ózi­niń ómirlik baı tájirıbesin, bilim-bi­li­gin tanytty. Agrarlyq máseleler komıtetiniń múshesi boldy. Soǵan saı aýyl­ǵa qatysty mańyzy zor máselelerdi batyl kóterip, depýtattyq saýaldar joldady, sharýashylyqqa, aýyl adamyna tıimdi jańa zańdardyń qabyldanýyna lepti úles qosty. Qoǵammen, halyqpen tikeleı baılanysqa túsip, Elbasynyń syndarly saıasatyn jan-jaqty nasıhattaýda alymdylyq tanytty. Kópshiliktiń kókeıindegi talap-tilekterdi tereń uǵy­nyp, shynaıy sheshim tabýyna sebepker boldy. Halyq qalaýlysy retinde tolǵaǵy jetken máseleler jóninde paıy­mdy pikirler aıtyp, salıqaly suhbattar qurdy. Solardyń birinde bylaısha tolǵanady: «... Ár azamat adam degen atqa laıyqty bolýy kerek. Adamı asyl qasıetterdi boıyna jınaǵan jandar óz ortasyna nuryn shashyp júredi. Adamnyń bilimi men mamandyǵy ónegeli tárbıemen ushtasyp jatsa, sózi men isinen kisilik kelbeti kórinip tursa, mine, naǵyz azamat sol! Sonymen qatar adam ózine júktelgen mindetti adal atqarýǵa uqypty bolýy kerek. Abyroı – uzaq jylǵy eseli eńbektiń jemisimen keletin nátıje. Janyndaǵy áriptesterine, dos­­taryna kóńili ashyq, jany taza azamattardy joǵary baǵalaımyn. Osy qasıet­ter­diń barlyǵy adamnyń Otanǵa degen súıispenshiligin kórsetedi. Táýelsiz elimizdi alǵa bastyratyn azamattardyń bilimdi, kásibı biliktiligi joǵary, parasatty, ımandylyǵy mol bolýyn tileımin. Sondaı-aq rýhanı-mádenı qazy­namyzdan sýsyndaǵan, ulttyq salt-dástúrimizdi boıyna jınaǵan adam ómir­de óz ornyn tabady dep oılaımyn».

Ishki erik-jigeri men tabıǵı kúsh-qýaty mol tulǵa sońǵy jyldary Almaty oblysynyń Qoǵamdyq keńesi qyzmetin abyroı­men atqaryp júr. Uzaq jyldarǵy baı tájirı­besimen, atyrapqa syıly abyz aqsaqal retinde memleket qurylymynyń bul jańa býynynyń jumysyn jolǵa qoıý­ǵa atsalysýda. 

Álıhan Toıbaevtyń el biletin taǵy bir tamasha qasıeti – ol kim-kimge de kó­mek qolyn sozýǵa daıar turady. О́tinish jasa­ǵan jan­nyń meselin qaıtarý degendi bilmeıdi, jaqsylyqty jan qalaýy­men qulshyna jasaıdy. Jáne ony aza­mat­tyq boryshym dep qana biledi. Álıhan Ábdihanulynyń qaıtarymsyz qam­qor­ly­ǵy, aıaly alaqanynyń arqa­syn­da sharýasyn shıratyp, qyzmet babynda ósip, jetilip ketkender kóp boldy. «Jaqsynyń sharapaty tıer tar jerde» degen osy. Sol yńǵaıda «Tirligińde tek jaqsy­lyq qana jasa, adamnan bolmasa da Alladan qaıtady» degen, orta ǵasyrlyq sopy Sultan Sanjarǵa qatys­ty qanatty qaǵıda Álıhannyń ómirlik baǵyt etip ustaǵan baǵdarshamy ekenine rııasyz senesiń. 

«Týǵan jerge týyń tik!» degen. Á.Toıbaev­tyń týǵan jeri, ósken eline degen yqy­lasy tipti erekshe. Qazaq baı­ta­ǵynyń qaı qıyrynda júrse de, qan­daı beles asyp, qaı bıikke kóterilse de, ómiri­niń sonaý eń bir taza, shynaıy kezeń­ine kýá bolǵan qarasha aýyldy jadynan eshqashan shyǵarǵan emes. Týyp-ósken ólkesiniń tynys-tirshiliginen ózin bir sát te bólek ustamaıdy. Týǵanbaı aýylymen maqtanyp, marqaıyp qana qoımaı, perzenttik paryzyn da úzbeı atqaryp júredi. Aýylda sońǵy jyldary boı kótergen meshit úıi, onyń janyndaǵy dámhana, ambýlatorııa, keń samala rásimhanalardyń salynýyna birden-bir uıytqy bolǵan, yqpal etken de Álıhannyń ózi. Týǵanbaı aýyly búginde sán-saltanaty kelisken ja­ras­tyqty meken, joraly jurt. Aýyl­dyń tirshiligi – onyń jan tynysy, aýyl adamynyń jaı-kúıi, muń-muq­ta­jy – onyń máńgi alań máselesi. Hal-qaderynsha, aqyl-keńesin berse de, kómek qolyn sozýǵa asyǵyp turady.

Eseli eńbek baǵalanýymen baıandy. Álıhan qalaýly qyzmetker, baıypty basshy retinde kóptegen partııa sez­de­rine, konferensııalaryna delegat bolyp qatysty. «Qurmet», «Parasat», III dárejeli «Barys» ordenderimen, kóp­tegen merekelik medaldarmen marap­at­talǵan. Basqa da salalyq, memlekettik nag­radalary jetip artylady. Eń bastysy – halqynyń qapysyz syı-qurmetine bólenip otyr.

Álıhan Ábdihanuly sonsha jumys­tyń syrtynda ónegeli otbasy ıesi, asyl jar, ardaqty áke, ulaǵatty ata. Áıel parasaty, áıel kóregendigi – bir otbasynyń ǵana emes, búkil Otannyń ortaq ıgiligi. Bul rette Álıhannyń ómirlik jary Nurjamal zamandasymyz da qudaı degen jan, danagóı áıel. Álıhanmen dámdes-tuzdas bol­ǵan syralǵy dos-jaran onyń osyn­daı qadir-qurmetke bólenýinde otbasynyń berekesin keltirip otyrǵan súı­ikti jary, adal ómirlik serigi Nur­ja­­mal­­dyń da ózindik úlesi bar ekenin, onyń qonaqjaılylyǵy men kóńiliniń dar­qandyǵyn, kisige qaıyrymy men bıik parasatyn, adamgershilik izgiligi men iltıpatyn rızalyqpen aıtyp júredi. Nurjamal bel sheshpeı, at ústinde kóp júretin azamatqa berik tyl bola bildi. О́zi de uzaq jyldar ustazdyq qyzmet atqardy. Birneshe býyn urpaq ókilderin tárbıelep shyǵardy. Ortanyń, oıyn-saýyqtyń gúli. Kelistirip, kestelep sóılep bergende, M.Shahanov, t.b. aqyn-jyrshylardyń túrli taqyryptaǵy óleń-tolǵaýlaryn jatqa soqqanda jalyqpaı tyńdaı bergiń keledi. 

Besigin qydyr terbegen berekeli otbasynda tórt bala ósip tárbıelendi. Bala­lardyń barlyǵy ónegeli ata-ana­nyń talap-tilegine saı, qalypty bilim alyp, baıypty maman, azamat bolyp qalyptasty. Búginderi barlyǵy der­lik jaýapty, laýazymdy qyzmetter at­qa­rý­da. 

Tirshiligime bir táýbe eterim – hal­qy­­myzdyń nebir maıtalman maman, mar­ǵas­qa qaıratkerleriniń aldyn kórýge, senimine ıe bolýǵa, shapaǵat, shýaǵyna bólenýge táńir násip etti. Onyń ishinde birge qyzmet etken, syılas, qadirles, aralas-quralas bolǵan azamattar sanatynda adamdyq bolmysymen de, kásiptik qabiletimen de kópke úlgi tutatyndaı, altyn aıdarly azamattar kóp bolǵanyn erekshe iltıpatpen, rızashylyqpen aıtyp otyramyn.

Olardyń biriniń basynan batyrǵa tán baısaldy, tujyrymdylyq pen sheshimdilikti baıqasam, endi biriniń salıqaly sózinen halyq danalyǵyn bo­ıyna darytqan estilikti ańǵara bildim. Qaısysy bolsyn batyl, ójet minezdi, tar jerde aqyl tabar alǵyrlyǵymen tánti etetin. Solardyń biri de biregeıi biz­diń búgingi keıipkerimiz Álıhan Ábdihanuly Toıbaev. Yrys-nesibeń or­taı­maı, ǵumyryń qansha uzaq bolsa, sonshalyqty kózińnen nur, kóńilińnen ot taımasyn, jasampaz jaratylys, jaısań dos, degim keledi.

Ábilhakim AQMYRZIN,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, 
«Qurmet» ordeniniń ıegeri,

Almaty oblysy Talǵar aýdanynyń jáne 
Aqmola oblysy Býrabaı aýdanynyń Qurmetti azamaty